Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Keńesi Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 53-babynyń 6) tarmaqshasyna jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Keńesi týraly» 1995 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy № 2737 Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq zańynyń 17-baby 4-tarmaǵynyń 2) tarmaqshasyna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamentine «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly» Joldaýyn usynady.
Bıylǵy jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik Táýelsizdigine jıyrma bes jyl tolady. Sondyqtan Konstıtýsııalyq Keńes osy Joldaýda Respýblıka Konstıtýsııasynda bekitilgen qundylyqtarǵa sáıkes memlekettik qurylys boıynsha óz kózqarasyn bildirýdi, óz sheshimderiniń osy tarıhı úderistegi mańyzyn kórsetýdi qajet dep sanaıdy.
Memlekettik bıliktiń birden-bir qaınar kózi – halyqtyń erkin oryndaý maqsatynda 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańmen elimizdiń memlekettik táýelsizdigi saltanatty túrde jarııa etildi. Onyń negizderi ata-babalarymyzdyń ańsaǵan armanynan, ozyq oıshyldarymyzdyń qyzmeti men qujattarynan, otandastarymyzdyń qan maıdandaǵy erligi men jasampaz eńbeginen bastaý aldy jáne Qazaq SSR-iniń Memlekettik egemendigi týraly 1990 jylǵy 25 qazandaǵy deklarasııada jarııa etildi. El azamattary Qazaqstannyń táýelsizdigin basty konstıtýsııalyq qundylyq jáne Ultty saqtap qalýdyń túp qazyǵy dep qabyldaıdy.
Táýelsizdigimizdi qalyptastyrý men nyǵaıtýda, jańa qazaqstandyq memlekettilikti sáttilikpen qurýda túbegeıli ról Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa tıesili. 1991 jylǵy 1 jeltoqsanda tikeleı saılaý barysynda halyqtyń tolyq senimine ıe bolyp, Elbasy konstıtýsııalyq negizde Jańa Dáýirge serpilýdi qamtamasyz etti jáne Qazaqstandy beıbitshilik pen órkendeý jolymen alǵa bastap keledi.
Memleket basshysy óziniń «Qazaqstan jańa jahandyq naqty ahýalda: ósim, reformalar, damý» atty Qazaqstan halqyna 2015 jylǵy 30 qarashadaǵy Joldaýynda, nebári shırek ǵasyrda Qazaqstan jahandyq sharýashylyq baılanystarǵa qosylǵan egemen ulttyq ekonomıka jáne ulttardyń álemdik otbasynyń tolyqqandy qatysýshysyna aınalǵan memleket retinde qalyptasty, dep atap ótti.
Dúnıetanymymyzǵa mańyzdy serpilis bergen «Qazaqstan-2030» Strategııasynda elimizdiń damý joly kórsetilgen bolatyn. Sonyń arqasynda úshqulaq jańǵyrtý júrgizildi: qazirgi zamanǵy memleket quryldy jáne naryqtyq ekonomıkaǵa ótý bastaldy; áleýmettik memlekettiń irgetasy qalandy; qoǵamdyq sana qaıta qalyptastyryldy. Damýdyń tańdap alynǵan saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq jáne syrtqy saıası modeli óziniń tıimdiligin dáleldep shyqty.
Qazaqstan álemdegi básekege neǵurlym qabiletti 50 eldiń qataryna endi jáne «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń basty maqsaty – neǵurlym damyǵan 30 eldiń qataryna enýge umtylýda.
Buǵan joǵary bıliktiń Qazaqstan damýynyń keleshegin, ózi aıqyndaǵan basymdyqtardy iske asyrýdyń baǵyttary men joldaryn anyq kóre bilýi, azamattardyń, qoǵam men memlekettiń kúsh-jigerin solardy iske asyrýǵa jumyldyrýy, sondaı-aq álemdik jáne óńirlik daǵdarystardan týyndaıtyn ýaqyt syny men táýekelderdi boldyrmaýdyń arqasynda qol jetti.
Elordamyz – Astana Elbasymyzdyń strategııalyq ıdeıalarynyń iske asýy, barsha qazaqstandyqtardyń maqtanyshy. Astana men táýelsiz Qazaqstan – egiz uǵymdar, Astana degende Otanymyzdy tutas túsinemiz. Astana – memlekettiń ákimshilik ortalyǵy ǵana emes, elimizdiń ekonomıkalyq, saıası jáne áleýmettik jetistikteriniń de nyshany.
Búginde Qazaqstan «Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń bes ınstıtýsıonaldyq reformalaryn júzege asyrý jónindegi 100 naqty qadam» atty Ult Josparynda anyq baıandalǵan óz damýynyń jańa kezeńine aıaq basty. Olardyń qatarynda: qazirgi zamanǵy, kásibı jáne avtonomııaly memlekettik apparatty qalyptastyrý; zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý; ındýstrııalandyrý jáne ártaraptandyrýdy negiz etken ekonomıkalyq ósim; bolashaǵy birtutas ult; sondaı-aq transparentti jáne esep berýshi memleket.
Egemen Qazaqstan halyqaralyq qoǵamdastyqtyń tolyq quqyly múshesine aınaldy. Elimizdiń jetistikteri men Elbasynyń jeke bedeli Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik pen yntymaqtastyq uıymynda, Islam yntymaqtastyǵy uıymynda, Shanhaı yntymaqtastyǵy uıymynda, Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynda jáne basqa da halyqaralyq uıymdarda tabysty tóraǵalyq etýine negiz boldy. Qazaqstannyń Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirýi, Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi retinde daýysqa túsýi elimizdiń halyqaralyq quqyq sýbektiligin arttyrýǵa jańa múmkindikter ashady. Qazaqstan Birikken Ulttar Uıymynyń qurylymdarymen jáne basqa da jahandyq bedeldi qatysýshylarmen tyǵyz yntymaqtasa otyryp, ulttyq múddelerdi qamtamasyz etý, jańadan týyndaıtyn syrtqy qaýip-qaterdiń aldyn alý jáne seıiltý, halyqtar arasyndaǵy beıbitshilikti, kelisim men tózimdilikti nyǵaıtý, Jer ǵalamsharyn mekendeıtin barsha adamnyń ıgiligin kózdeıtin ekonomıkalyq damý saıasatyna bastama jasap, júrgizip keledi. Nursultan Ábishuly Nazarbaev Birikken Ulttar Uıymyna engizgen «Álem. HHI ǵasyr» manıfesinde ol óziniń jınaqtalǵan kórinisin tapty.
Qazaqstan Respýblıkasy, táýelsiz memleket jáne halyqaralyq qatynastardyń óz aldyna derbes sýbekti bola otyryp, ózge memlekettermen yntymaqtastyq jáne beıbit kórshilik saıasatyn Qazaqstan halqynyń múddesine oraı, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy negizinde jáne onyń halyqaralyq sharttary men zańdaryna sáıkes júzege asyrady.
Táýelsizdiktiń Bazalyq Qundylyqtary
Elimizdiń Konstıtýsııasy Táýelsizdiktiń, jańa memlekettilikti qalyptastyrýdyń, nyǵaıtýdyń jáne jetildirýdiń saıası-quqyqtyq tuǵyry bolyp tabylady.
Memlekettik táýelsizdikti qurǵan tarıhı qujattardyń ozyq erejeleri Qazaqstan Respýblıkasynyń 1993 jylǵy 28 qańtardaǵy alǵashqy Konstıtýsııasyna, al keıinirek – 1995 jylǵy 30 tamyzda búkilhalyqtyq referendýmda qabyldanǵan Respýblıkanyń qoldanystaǵy Konstıtýsııasyna negiz etip alyndy. Ol táýelsiz Qazaqstannyń zańdylyǵyn jáne halyqaralyq deńgeıde tanylýyn qamtamasyz etken, qoǵamdy biriktiretin basty qundylyqtary men qurylymdaryn túpkilikti bekitti.
Negizgi Zańǵa sáıkes Respýblıkanyń Prezıdenti – halyq pen memlekettik bılik birliginiń, Konstıtýsııanyń myzǵymastyǵynyń, adam jáne azamat quqyqtary men bostandyqtarynyń nyshany ári kepili. Memleket basshysynyń Konstıtýsııanyń áleýetin meılinshe asha túsý jónindegi qatań tapsyrmasy arqasynda memlekettiliktiń negizgi quraǵyshtary aıtarlyqtaı qysqa merzimde asa mańyzdy memlekettik sheshimderde iske asyryldy.
Negizgi Zańnyń rýhy men ıdeıalarynyń kúndelikti ómirge enýi, ómirdiń barlyq jaqtaryn dáıektilikpen Konstıtýsııaǵa sáıkestendirý quqyqtyq ádistermen qatar, strategııalyq memlekettik josparlaý qujattaryn kezektilikpen iske asyrý, naryqtyq ekonomıkany bekemdeý, etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimdi, áleýmettik kepildikterdi nyǵaıtý, mádenıet pen bilim salalaryn damytý arqyly qamtamasyz etiledi.
О́z kezeginde, qoǵam men memleket qol jetkizgen jańa jaǵdaıdy eskere otyryp, jáne de kezektegi mindetterdi sheshý maqsatynda 1998 jáne 2007 jyldary júrgizilgen konstıtýsııalyq reformalar jáne 2011 jyly ony «nysanaly» tolyqtyrý arqyly qoldanystaǵy Konstıtýsııa jańǵyrtyldy. Negizgi Zańǵa engizilgen novellalar elimizdiń quqyq júıesinde jáne kúndelikti ómirinde zań shyǵarý arqyly jedel iske asyrylyp otyrdy.
Qazaqstannyń damý strategııasy jáne soǵan negizdelgen quqyqtyq saıasaty qaıta qurýlardyń júıeliligin jáne keshendiligin, al qoryta kele – Memlekettik Táýelsizdiktiń sınergetıkalyq tıimdiligin qamtamasyz etýge múmkindik berdi.
Respýblıkada konstıtýsııalyq patrıotızmge negizdelgen, basty qaǵıdattary – quqyqtyń ústemdigi jáne quqyqtyq tártip, zańǵa jappaı boısuný jáne qaýipsizdik, erkindik jáne jaýapkershilik bolyp tabylatyn memleket maqsatty túrde qalyptastyrylyp keledi.
Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Máńgilik El» jalpyulttyq patrıottyq ıdeıasy qazaqstandyq birtektilik pen birlikti, qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtatyn jalpyazamattyq qundylyqtardyń júıeli jıyntyǵy bolyp tabylady. Ol Konstıtýsııanyń kirispesinen qısyndy túrde týyndaıdy, elimizdiń ótkenin, búgingisi men bolashaǵyn baılanystyrady, barsha qazaqstandyqtardyń basyn biriktiredi jáne qazaqstandyq birtektiliktiń dúnıetanymdyq tuǵyry bolyp tabylady. 2015 jyly Qazaqstan patrıottarynyń Respýblıkalyq forýmy maquldaǵan jáne bıylǵy jylǵy 26 sáýirde Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHIV sessııasynda qabyldanǵan «Máńgilik El» Patrıottyq Aktisi onyń zańı nysanyna aınaldy.
Biregeı memlekettik-qoǵamdyq ınstıtýt – Qazaqstan halqy Assambleıasy etnomádenı birlestikterdiń, Parlament jáne máslıhattar depýtattarynyń, ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdar basshylarynyń, qoǵam qaıratkerleriniń, saıası partııalar, dinı birlestikter, memlekettik emes uıymdar, oqý oryndary, ǵylymı, shyǵarmashyl zııaly qaýym jáne buqaralyq aqparat quraldary ókilderiniń basyn qosady. Búgingi tańda «Máńgilik El» Patrıottyq Aktisiniń oryndalýyna monıtorıng júrgizýdiń basty ınstıtýty retinde Assambleıanyń aldynda jańa keńistikter ashyldy.
Adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary táýelsiz Qazaqstannyń eń qymbat qazynasy dep tanylady (Konstıtýsııanyń 1-babynyń 1-tarmaǵy). Konstıtýsııanyń jáne soǵan negizdelgen quqyqtyq aktilerdiń, onyń ishinde memlekettik josparlaý júıesi qujattarynyń báriniń negizgi mazmunynda árbir qazaqstandyqqa degen qamqorlyq jatyr. Sonyń arqasynda qoǵam ómiriniń barlyq salasynda jeke tulǵanyń basymdyǵy qamtamasyz etiledi.
Adam quqyqtary, olardy iske asyrýdyń kepildikteri men mehanızmderi, azamattardyń jaýapkershiligi týraly konstıtýsııalyq normalar Konstıtýsııalyq Keńestiń resmı túsindirýine birneshe ret nysana bolyp, bul erejelerdiń júıe quraýshy rólin ol únemi atap otyrdy:
adamnyń quqyqtary men bostandyqtarynyń tizbesine memleket Respýblıka Konstıtýsııasynyń jáne soǵan sáıkes keletin basqa da normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń normalary belgilegen shekte kepildik beredi. Adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn absolıýtti dep taný olardyń Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda turatyn ár adamǵa, onyń Respýblıka azamaty bolýy-bolmaýyna qaramastan, taralatynyn bildiredi. Quqyqtar men bostandyqtardan eshkim aıyra almaıdy degende, Konstıtýsııa belgilegen quqyqtar men bostandyqtardan adamdy eshkim, sonyń ishinde memleket te, Konstıtýsııa men sonyń negizinde qabyldanǵan zańdarda kózdelgennen basqa jaǵdaılarda, aıyra almaıtyny kózdeledi. Adamnyń kórsetilgen quqyqtary men bostandyqtary Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 12-babynyń 2-tarmaǵyna sáıkes zańdar men basqa da normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń mazmuny men qoldanylýyn belgileıdi (Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń 1996 jylǵy 28 qazandaǵy № 6/2 normatıvtik qaýlysy (budan ári – KK normatıvtik qaýlysy);
quqyqtardyń jáne bostandyqtardyń naqty bir túriniń konstıtýsııalyq quqyq deńgeıine jetkizilýi jáne Konstıtýsııada onyń kepildiliginiń jarııalanýy memlekettiń osy quqyqtar men bostandyqtardyń júzege asyrylýyn qamsyzdandyrýdy óziniń erekshe mindetine alǵandyǵy dep esepteledi (KK 1999 jylǵy 12 naýryzdaǵy № 3/2 jáne 2005 jylǵy 29 sáýirdegi № 3 normatıvtik qaýlylary);
zań shyǵarýshy zańdardy qabyldaǵan kezde konstıtýsııalyq quqyqtar men bostandyqtardyń mánin burmalamaı jáne konstıtýsııalyq anyqtalǵan maqsattarǵa sáıkes kelmeıtin shekteýler engizbeı, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn shekteýdiń jol beriletin konstıtýsııalyq shegin negiz etip alýǵa tıis (KK 2008 jylǵy 27 aqpandaǵy № 2 normatıvtik qaýlysy);
Qazaqstan adam quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy negizgi ámbebap halyqaralyq sharttarǵa qatysyp, olardyń erejelerin ulttyq zańnamasyna ımplementasııalap otyrady.
Ishki memlekettik sharalar Konstıtýsııanyń ústemdigi negizinde qolǵa alynady, buǵan Konstıtýsııalyq Keńes birneshe qorytyndy sheshimderde nazar aýdardy:
Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 4-babynyń 1-tarmaǵyna saı Konstıtýsııa normalaryna sáıkes keletin Respýblıkanyń halyqaralyq sharttary men ózge de mindettemeleri Respýblıkanyń qoldanylatyn quqyǵynyń quramdas bóligi bolyp tabylady;
Qazaqstan Respýblıkasynyń halyqaralyq sharty nemese onyń jekelegen erejeleri belgilengen tártippen, Negizgi Zańnyń 4-babynyń
2-tarmaǵyna saı Respýblıkanyń aýmaǵynda eń joǵary zańdyq kúshi bar Respýblıka Konstıtýsııasyna qaıshy dep tanylǵan jaǵdaıda, mundaı shart tolyǵymen nemese Konstıtýsııaǵa sáıkes emes dep tanylǵan bóliginde oryndaýǵa jatpaıdy;
bekitilgen halyqaralyq sharttardyń zańdardan basymdyǵy jáne tikeleı qoldanylýy degende, mundaı sharttar normalarynyń zań normalaryna qaıshy keletin retterde basymdyǵy kózdeledi (KK 2000 jylǵy 11 qazandaǵy № 18/2 jáne 2006 jylǵy 18 mamyrdaǵy № 2 normatıvtik qaýlylary);
azamat óz Respýblıkasynyń aýmaǵynda onyń qoldanystaǵy quqyǵynyń sýbektisi bolyp tabylady. Onyń quqyqtary, bostandyqtary men zańdy múddeleri buzylǵan nemese ol quqyqqa qaıshy áreket jasaǵan jaǵdaıda oǵan Qazaqstannyń memlekettik bıliginiń ıýrısdıksııasy taraıdy, ony júzege asyrý Respýblıkanyń tıisti memlekettik organdaryna júktelgen (KK 2001 jylǵy 7 mamyrdaǵy № 6/2 normatıvtik qaýlysy).
Konstıtýsııalyq Keńestiń bul keltirgen quqyqtyq ustanymdaryn oryndaý maqsatynda Respýblıkanyń bekitilgen keıbir halyqaralyq sharttaryna, atap aıtqanda, Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Reseı Federasııasynyń Úkimeti arasynda jasalǵan «Baıqońyr» keshenin jalǵa berý týraly 1994 jylǵy 10 jeltoqsandaǵy Shartqa jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Reseı Federasııasynyń Úkimeti arasynda jasalǵan «Baıqońyr» kesheni aýmaǵynda quqyq tártibin qamtamasyz etýdegi quqyq qorǵaý organdarynyń ózara is-qımyly týraly 1997 jylǵy 4 qazandaǵy Kelisimge túzetýler engizildi.
Otbasy ınstıtýty birtutas Qazaqstan qoǵamynyń ózegi bolyp tabylady. Halyqtyń eń jaqsy rýhanı-ımandylyq qundylyqtary – tózimdilik, eńbekqorlyq, Otanǵa súıispenshilik, úlkenge qurmet, bolashaqqa umtylys berik otbasylyq baılanystar arqyly urpaqtan-urpaqqa beriledi. Memleket basshysynyń bastamasymen 2013 jyldan beri erekshe mán-mańyzǵa ıe mereke – Otbasy kúni jyl saıyn atap ótiledi.
Konstıtýsııalyq Keńes 2015 jylǵy 18 mamyrdaǵy № 3 normatıvtik qaýlyda neke men otbasy, ana men áke jáne bala memlekettiń qorǵaýynda bolady jáne olar Negizgi Zańda tujyrymdalǵan bıik maqsattar men bazalyq qaǵıdattardan zańdy túrde týyndaıtyn Respýblıkanyń irgeli konstıtýsııalyq qundylyqtary qataryna jatady. О́ziniń jıyntyǵynda olar urpaqtar sabaqtastyǵyn qamtamasyz etedi, egemendiktiń ıesi, memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy bolyp tabylatyn Qazaqstan halqynyń saqtalýy men damýynyń sharttary retinde kórinedi, dep atap kórsetti.
1992 jylǵy 4 maýsymda táýelsizdiktiń basty atrıbýttary – Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik rámizderi: Memlekettik Tý, Memlekettik Eltańba jáne Memlekettik Ánuran (2006 jylǵy 7 qańtarda jańartylǵan) bekitildi. Olar Respýblıkanyń memlekettik birtektiligi men egemendigin beıneleıdi, jańa táýelsiz memlekettiń beınesin – barsha qazaqstandyqtardyń ortaq úıin álemge pash etedi.
Konstıtýsııalyq Keńes memlekettik rámizderdi paıdalaný tártibin quqyqtyq retteý máseleleri boıynsha túsindirme berdi: memlekettik rámizderde tek qana qazaq tiliniń paıdalanylýy memlekettik tildiń joǵary saıası-quqyqtyq mártebesin aıǵaqtaıdy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik Eltańbasyn resmı paıdalaný tártibin aıqyndaý zań shyǵarýshynyń quzyretine jatady jáne konstıtýsııalyq zańmen belgilenedi (KK 2006 jylǵy 6 shildedegi № 3 jáne 2007 jylǵy 23 aqpandaǵy № 3 normatıvtik qaýlylary).
Búginde Qazaqstan halyqaralyq deńgeıde zańdy túrde resimdelgen memlekettik shekaraǵa – Respýblıkanyń egemendigi men aýmaǵynyń tutastyǵyna kepildik beretin beıbitshilik pen tatý kórshiliktiń shebine ıe.
Konstıtýsııalyq Keńes atap ótkendeı, memleket aýmaǵy sol memleket ómir súretin jáne egemen bılik uıymy retinde qyzmet isteıtin keńistik shegin bildiredi. Aýmaqtyq tutastyq – Qazaqstannyń ulttyq qaýipsizdigin aıqyndaýshy shart bolyp tabylady jáne onyń aýmaǵyn bólshekteýge, memlekettiń kelisiminsiz tabıǵı resýrstardy paıdalanýǵa jáne Qazaqstan aımaqtarynyń mártebesin ózdiginshe ózgertýge jol berilmeıtinin, memlekettik shekaranyń myzǵymastyǵyn jáne memlekettiń ulttyq múddesi men egemendi teńdigine nuqsan keltiretin aýmaqtyq sheginimge tyıym salynatynyn bildiredi. Respýblıkanyń birtutastyǵy men aýmaqtyq tutastyǵyn ózgertý úshin Konstıtýsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly bastama jasaýǵa bolmaıdy (KK 1998 jylǵy 4 jeltoqsandaǵy № 13/2, 2003 jylǵy 23 sáýirdegi № 4 normatıvtik qaýlylary).
Qazaqstannyń egemendigi Qazaqstan Respýblıkasy qatysýshy bolyp tabylatyn halyqaralyq qatynastarǵa da qoldanylady, al Konstıtýsııada kózdelgen Respýblıka egemendiginiń, táýelsizdiginiń jáne konstıtýsııalyq qurylysynyń negizderine jatatyn jalpy erejeler, prınsıpter men normalar (1-5, 10-12, 34, 36, 39 jáne ózge de baptary) birinshi kezekte Konstıtýsııamen, al sodan keıin ǵana – soǵan negizdeletin zańdyq kúshi kemdeý normatıvtik quqyqtyq aktilermen qamtamasyz etilip, qorǵalady (KK 2003 jylǵy 1 jeltoqsandaǵy № 12, 2009 jylǵy 5 qarashadaǵy № 6 normatıvtik qaýlylary, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly 2015 jylǵy 16 maýsymdaǵy № 11-2/1 Joldaýy).
Qazaqstanda Memleket basshysynyń tıimdi de salıqaly, memlekettik tildiń basymdyǵyna jáne Qazaqstan halqynyń tilderin qurmetteýge negizdelgen til saıasaty júzege asyrylyp keledi. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2011 jylǵy 29 maýsymdaǵy № 110 Jarlyǵymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynda tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń iske asyrylýy, sondaı-aq «Tilderdiń úshtuǵyrlyǵy» atty biregeı jobanyń engizilýi memlekettik tildi qurmetteýge, tiline baılanysty kemsitýge jol bermeýge septigin tıgizedi.
Konstıtýsııalyq Keńes Negizgi Zańnyń tilder týraly normalarynyń mán-mazmunyn túsindiretin, olardy qoldanýdyń sharttary men tártibin belgileıtin sheshimder qabyldady:
qazaq tiliniń memlekettik til retinde konstıtýsııalyq jolmen baıandy etilýinen kelip shyǵatyny, qazaq tili Qazaqstan memlekettiligin aıqyndaıtyn faktorlardyń biri bolyp tabylady, onyń egemendigin rámizdeıdi jáne Qazaqstan halqynyń birligin bildiretin, Respýblıkanyń konstıtýsııalyq-quqyqtyq mártebesiniń elementi bolyp tabylady;
«memlekettik uıymdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qoldanylady» degen Konstıtýsııanyń 7-babynyń 2-tarmaǵy, memlekettik uıymdar men jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda qazaq jáne orys tilderi teń dárejede, eshbir jaǵdaıdan tys birdeı qoldanylady, dep birjaqty túsindiriledi;
qazaq jáne orys tilderin paıdalanýdaǵy teńdik sondaı-aq normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń qazaq jáne orys tilderindegi mátinderiniń zańdyq mańyzy teń ekenin de bildiredi;
Konstıtýsııa árkimge óz qalaýy boıynsha qarym-qatynas tilin tańdap alý quqyǵyn beredi;
memleket qoǵamda qyzmet etýshi kez kelgen tildi qorǵaýǵa jáne tiline baılanysty kemsitýshiliktiń aldyn alýǵa tıis. Zańnama jáne quqyq qoldaný praktıkasy Konstıtýsııanyń 14-baby 2-tarmaǵynyń eshkimdi eshqandaı, sonyń ishinde tiline baılanysty, kemsitýge bolmaıdy degen normasyn eskerýge tıis (KK 1997 jylǵy 8 mamyrdaǵy № 10/2, 2009 jylǵy 11 aqpandaǵy № 1 jáne 2015 jylǵy 18 mamyrdaǵy № 3 normatıvtik qaýlylary).
Adamnyń egemen Qazaqstanmen turaqty saıası-quqyqtyq baılanysyn bildiretin Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵy ınstıtýty – barsha qazaqstandyqtardyń qundylyǵy, óziniń ál-aýqatty Otany bar ekenin seziný, onyń jetistikterin maqtan tutý jáne onyń ıgiligine qyzmet etý.
Negizgi Zańnyń azamattyq ınstıtýty máselelerin retteıtin normalaryn túsindire otyryp, Konstıtýsııalyq Keńes mynalardy atap ótti:
azamattyq ınstıtýty Respýblıka egemendiginiń, táýelsizdigi men konstıtýsııalyq qurylysynyń aıqyndaýshy belgisi bolyp tabylady, óıtkeni memlekettiń azamattarynan turatyn Qazaqstan halqy ǵana «memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy» bolyp tabylady jáne «bılikti tikeleı respýblıkalyq referendým jáne erkin saılaý arqyly júzege asyrady, sondaı-aq óz bıligin júzege asyrýdy memlekettik organdarǵa beredi» (Konstıtýsııanyń 3-babynyń 1 jáne 2-tarmaqtary);
azamattyqtyń biryńǵaılyǵy týraly konstıtýsııalyq prınsıp memlekettiń birtutastyǵynan kelip shyǵady jáne Respýblıka azamattarynyń biryńǵaı konstıtýsııalyq quqyq sýbektilikke negizdelgen biryńǵaı quqyqtyq mártebege ıe ekendigin bildiredi (Konstıtýsııanyń 2-babynyń 1-tarmaǵy, 12-babynyń 3-tarmaǵy, 13-babynyń 1-tarmaǵy). Azamattyqtyń teńdigi prınsıpi degende, Respýblıka azamattarynyń tegine, áleýmettik, laýazymdyq jáne múliktik jaǵdaıyna, násiline, ultyna, tiline, dinge kózqarasyna, nanymyna, turǵylyqty jerine nemese kez kelgen ózge jaǵdaıattarǵa qatyssyz, quqyqtarynyń, bostandyqtary men mindetteriniń teńdigin túsingen jón (KK 2003 jylǵy 1 jeltoqsandaǵy № 12 normatıvtik qaýlysy).
Konstıtýsııalyq Keńes azamattyń konstıtýsııalyq mártebesiniń túrli aspektilerin túsindire kele, qazaqstandyqtardyń azamattyǵyna oraı quqyqtary men bostandyqtary ózge adamdar aldyndaǵy, qoǵam men memleket aldyndaǵy jaýapkershiliginen ajyraǵysyz ekenine únemi nazar aýdaryp keledi.
Konstıtýsııada Respýblıka qyzmetiniń túbegeıli prınsıpteri qatarynda qoǵamdyq tatýlyq pen saıası turaqtylyq aıqyndalǵan (1-babynyń 2-tarmaǵy). Olar memlekettiń, onyń ınstıtýttarynyń, qoǵamdyq birlestikterdiń jáne árbir azamattyń qyzmetinde erekshe mańyzdy oryn alady.
Negizgi Zań kirispesiniń erejeleri, mynadaı: jurttyń báriniń teńdigi jáne kez kelgen jaǵdaıat boıynsha kemsitýge tyıym salynatyny; ıdeologııalyq jáne saıası sanalýandylyq; árkimniń ana tili men tól mádenıetin paıdalanýǵa, qarym-qatynas, tárbıe, oqý jáne shyǵarmashylyq tilin erkin tańdap alýǵa quqyǵy; Memleket basshysy Senat depýtattarynyń bir bóligin taǵaıyndaǵan kezde qoǵamnyń ulttyq-mádenı jáne ózge de eleýli múddeleri eskerilýin qamtamasyz etý týraly; ultaralyq tatýlyqty buzatyn kez kelgen árekettiń konstıtýsııalyq emes dep tanylatyny týraly konstıtýsııalyq normalarmen úılese kele, kópetnosty qoǵamnyń biregeı qazaqstandyq modeliniń quqyqtyq negizi bolyp tabylady.
Atalǵan konstıtýsııalyq erejelerdi iske asyrýǵa Konstıtýsııalyq Keńestiń quqyqtyq ustanymdary da septigin tıgizedi, olar Respýblıka Prezıdenti aıqyndap bergen Bolashaǵy birtutas ultty qalyptastyrýdyń basty baǵyttaryn iske asyrýǵa zańdyq negiz jasaıdy:
zań men sot aldynda jurttyń báriniń teńdigi prınsıpi quqyqtar men mindetterdiń teń bolýyn, osy quqyqtardy memlekettiń teń qorǵaýyn jáne árkimniń zań aldyndaǵy jaýapkershiligi birdeı bolýyn, bir tektes qyzmet túrin iske asyrýshy tıisti quqyq qatynastary sýbektileriniń bári úshin talaptar men quqyqtyq jaýapkershiliktiń biryńǵaılyǵyn kózdeıdi (KK 1999 jylǵy 10 naýryzdaǵy № 2/2, 1999 jylǵy 29 naýryzdaǵy № 7/2, 2005 jylǵy 31 qańtardaǵy № 1 jáne basqa da normatıvtik qaýlylary);
Konstıtýsııanyń 14-babyna saı zań aldynda jurttyń bári teń, bul barlyq dinder men dinı birlestikterdiń zań aldynda teń ekenin, keıbir dinder men dinı birlestikterge basqalarǵa qaraǵanda qandaı da bolsyn jeńildikter jasalýyna jol berilmeıtinin, dinge kózqarasyna, nanymyna nemese kez kelgen ózge jaǵdaıattarǵa baılanysty kemsitýge tyıym salynatynyn bildiredi (KK 2002 jylǵy 4 sáýirdegi № 2 jáne 2009 jylǵy 11 aqpandaǵy № 1 normatıvtik qaýlylary);
Respýblıka Konstıtýsııasynyń 20-babynyń 1-tarmaǵy sóz ben shyǵarmashylyq erkindigine kepildik beredi, ol óz pikirin, kózqarastaryn, senimderin, ıdeıalaryn ár túrde jáne nysanda, onyń ishinde buqaralyq aqparat quraldary arqyly erkin bildirý quqyǵyn kózdeıdi (KK 2004 jylǵy 21 sáýirdegi № 4 jáne 2008 jylǵy 27 aqpandaǵy № 2 normatıvtik qaýlylary);
Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń saıası partııalarǵa erkin birigý quqyǵy, Qazaqstan Respýblıkasynda ıdeologııalyq jáne saıası áralýandylyq tanylatyndyǵy týraly Konstıtýsııanyń Jalpy erejeleriniń 5-baby 1-tarmaǵynan týyndaıdy, jáne konstıtýsııalyq birlesý bostandyǵy quqyǵyna sáıkes keledi, bul birlestikterdiń erekshe túrleri jekelegen zańdarmen rettelýi múmkin (KK 2002 jylǵy 11 shildedegi № 6 normatıvtik qaýlysy).
Táýelsizdigine qol jetkizgen sátten bastap Qazaqstannyń aldynda memlekettik egemendiktiń quramdas bóligi retinde elimizdiń quqyqtyq egemendigin qamtamasyz etý mindeti turdy. Jıyrma bes jyldyń ishinde joǵary halyqaralyq standarttarǵa, qazaqstandyq dástúrlerge, memlekettik basqarý men qoǵamdyq qurylystyń barlyq salalaryn qarqyndy jańǵyrtý múddesine saı keletin jańa quqyq jasaý boıynsha aýqymdy jumys júrgizildi.
Ulttyq quqyqtyq júıeni qalyptastyrý kezeń-kezeńmen, naqty strategııalyq josparlaý negizinde iske asyryldy. Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy quqyqtyq reformanyń Memlekettik baǵdarlamasynda (Respýblıka Prezıdentiniń 1994 jylǵy 12 aqpandaǵy № 1596 qaýlysy) kezinde memlekettiń quqyqtyq saıasatynyń negizgi baǵyttary bekitilgen bolatyn, onyń máni quqyqtyq ınfraqurylymǵa tabıǵı quqyq doktrınasynyń, quqyqtyq memlekettiń ıdeıalaryn jáne qundylyqtaryn boılata sińirýge, qoldanystaǵy quqyqtyń búkil júıesin odan ári Konstıtýsııaǵa sáıkestendirýge kelip saıatyn. Olar sońyra qoldanylý merzimi 2010 jylǵa deıin bolǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynda (Respýblıka Prezıdentiniń 2002 jylǵy 20 qyrkúıektegi № 949 Jarlyǵy), al ol iske asyrylǵannan keıin – Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010-2020 jyldarǵa deıingi kezeńge arnalǵan Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynda damytylyp, naqtylandy (Respýblıka Prezıdentiniń 2009 jylǵy 24 tamyzdaǵy № 858 Jarlyǵy).
Memlekettiń jedel damýy, jer-jerlerdiń bárinde quqyq ústemdigi prınsıpiniń engizilýi, azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń róli kúsheıýi, jyl ótken saıyn jahandaný úderisiniń tereńdeı berýi jańa býyndy zańnamalyq aktilerge qajettilikti aıqyndaıdy. Osy maqsatta jańa Eńbek, Azamattyq prosestik, Qylmystyq, Qylmystyq-prosestik, Qylmystyq-atqarý kodeksteri (tıisinshe, 2015 jylǵy 23 qarashadaǵy № 414-V, 2015 jylǵy 31 qazandaǵy № 377- V, 2014 jylǵy 3 shildedegi № 226-V, 2014 jylǵy 4 shildedegi № 231-V, 2014 jylǵy 5 shildedegi № 234-V), 2014 jylǵy 5 shildedegi № 235-V Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeks, «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl týraly» 2015 jylǵy 18 qarashadaǵy № 410-V, «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik qyzmeti týraly» 2015 jylǵy 23 qarashadaǵy № 416-V, «Halyqty eńbekpen qamtý týraly» 2016 jylǵy 6 sáýirdegi № 482-V jáne basqa da kóptegen zańdar qabyldandy, olar búgingi kúnniń talaptary men qaterlerine jaýap beredi.
Ulttyq zańnamanyń qurylymdyq elementteri men prınsıpteri Konstıtýsııalyq Keńestiń birqatar sheshimderinde ashyp kórsetildi:
Qazaqstan Respýblıkasynyń qoldanylyp júrgen quqyǵy bul jerde quqyqty sýbektilerdiń belgilengen tártippen qabyldaǵan normatıvtik quqyqtyq aktilerindegi: Konstıtýsııadaǵy jáne soǵan sáıkes keletin Respýblıka zańdaryndaǵy, Respýblıka Prezıdentiniń Jarlyqtaryndaǵy, Parlamenttiń, onyń Palatalarynyń jáne Úkimettiń qaýlylaryndaǵy, basqa normatıvtik quqyqtyq aktilerdegi, Qazaqstan Respýblıkasy bekitken halyqaralyq sharttardaǵy, Respýblıka Konstıtýsııalyq Keńesiniń jáne Joǵarǵy Sotynyń normatıvtik qaýlylaryndaǵy normalardyń júıesi retinde qaralady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy joǵary zań kúshine ıe (KK 1996 jylǵy 28 qazandaǵy № 6/2 jáne 1997 jylǵy 6 naýryzdaǵy № 3 normatıvtik qaýlylary);
konstıtýsııalyq materııanyń kúrdeliligi, konstıtýsııalyq retteý qatynastarynyń sanalýandyǵy men jyljymalyǵy, Qazaqstan qoǵamy ómiriniń barlyq jaqtarynyń obektıvti túrde damýy, zańdardy qabyldaý kezinde de, qoldaný kezinde de konstıtýsııalyq qundylyqtardyń, erejeler men normalardyń maǵynasyn sózsiz eskerýdi, sondaı-aq konstıtýsııalyq uǵyný apparatyn paıdalanýda erekshe uqyptylyqty talap etedi (Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly» 2014 jylǵy 19 maýsymdaǵy № 09-3/1 joldaýy).
Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstanda tıimdi memlekettik bılik qalyptastyryldy, halyq senimin arqalaǵan qýatty da tabysty memleket quryldy.
Memleket ózin-ózi jetildirýge degen qabiletin únemi rastap keledi, qoǵamnyń muqtajyn eskere otyryp memlekettik qyzmet kórsetýlerdiń bir bóligin básekelestik ortaǵa berdi, el azamattary men qoǵamdyq birlestikterdiń memlekettik qyzmetke aralasýynyń aıasy men nysanyn keńitip otyrdy, jergilikti ózin-ózi basqarýdyń jańa mehanızmderi men kepildikterin qurdy. Prezıdenttik basqarý nysanyna parlamentarızmniń partııalyq bastaýlaryn keńeıtý jáne memlekettik bılik tarmaqtary arasynda ókilettikti qaıta bólisý, depýtattyq korpýs pen Úkimettiń ózara jaýapkershiligin arttyra otyryp, Parlamenttiń Úkimetti baqylaýyn kúsheıtý arqyly olardyń baılanysyn nyǵaıtý jónindegi sharalar engizilýde.
Konstıtýsııalyq Keńes mynadaı: memlekettik bıliktiń birtutastyǵy jáne tarmaqtarǵa bólinýi; prezıdenttik basqarý nysany; zań shyǵarýshy, atqarýshy bılik organdaryn, sottardy, prokýratýrany jáne ózge de memlekettik organdardy qurýdyń tártibi, olardyń fýnksııalary men ókilettikteri; ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne Qarýly Kúshterdi paıdalaný jáne memlekettik apparattyń basqa da túbegeıli máseleleri týraly konstıtýsııalyq normalarǵa resmı túsindirme berip, olardyń nátıjeleri tıisti salalyq zańnamaǵa negiz etip alyndy (KK 1999 jylǵy 17 naýryzdaǵy № 4/2, 1999 jylǵy 14 shildedegi № 13/2, 2002 jylǵy 5 tamyzdaǵy № 5, 2003 jylǵy 19 qarashadaǵy № 11, 2005 jylǵy 19 tamyzdaǵy № 5, 2006 jylǵy 14 sáýirdegi № 1, 2007 jylǵy 18 sáýirdegi № 4, 2007 jylǵy 18 maýsymdaǵy № 7, 2015 jylǵy 24 aqpandaǵy № 2 jáne ózge de normatıvtik qaýlylary).
Áleýmettik baǵyttalǵan naryqtyq ekonomıka menshiktiń memlekettik jáne jeke nysandarynyń tanylatynyn jáne birdeı qorǵalatynyn negizge alady.
Konstıtýsııalyq Keńes menshik quqyǵynyń konstıtýsııalyq maǵynasy men mazmunyn ashatyn mynadaı birqatar quqyqtyq ustanymdardy tujyrymdady:
Konstıtýsııanyń prınsıpteri men normalary menshik quqyǵyna onyń týyndaýynyń, aýysýynyń jáne toqtatylýynyń barlyq kezeńderinde kepildik beriletinin jarııalap, baıandy etedi jáne qoǵam men memlekettiń turaqty ári qaryshty damýyn, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtary myzǵymastyǵyn qamtamasyz ete otyryp, memlekettik organdar men laýazymdy tulǵalardyń tıisti sheshimder shyǵarýynyń barlyq rásimderine qoldanylady (KK 2008 jylǵy 23 sáýirdegi № 4, 2011 jylǵy 7 jeltoqsandaǵy № 5 jáne 2014 jylǵy 11 maýsymdaǵy № 2 normatıvtik qaýlylary);
memlekettik menshik pen jeke menshiktiń birdeı qorǵalatyny týraly konstıtýsııalyq talaptyń mazmuny, memlekettik menshik ıesi men jeke menshik ıesi olarǵa zańnamamen ruqsat etilgen jáne jol berilgen naqty quqyqtyq qatynastarda, kópshilik salada bolsyn, jeke salada bolsyn, bir ǵana quqyqtyq tártipke baǵynatynyna kelip saıady (KK 1999 jylǵy 3 qarashadaǵy № 19/2 jáne 2005 jylǵy 31 qańtardaǵy № 1 normatıvtik qaýlylary;
Konstıtýsııanyń 26-babynyń 3-tarmaǵyn, osy normada atalǵan mynadaı: birinshiden, memleket muqtajy úshin, ekinshiden, zańdarda kózdelgen erekshe jaǵdaılarda jáne, úshinshiden, quny teń baǵamen ótelgen kezde, – degen sharttar mindetti túrde saqtalǵanda ǵana menshik ıesiniń múlkin ıelikten aıyrýǵa bolady. Bul erejeler menshik quqyǵy qorǵalýyna kepildikter jasaıdy jáne óz ókilettikterin iske asyrý kezinde zań shyǵarýshy jáne quqyq qoldanýshy organdar úshin mindetti bolyp tabylady, dep túsingen jón (KK 2000 jylǵy 20 jeltoqsandaǵy № 21/2 jáne 2005 jylǵy 1 shildedegi № 4 normatıvtik qaýlylary).
Elimizdiń baǵdarlamalyq-strategııalyq qujattarynyń bári de búkil adamzattyń ómir súrýiniń tuǵyryn aıqyndaıtyn buljymas jalpygýmanıstik qaǵıdalardan turady. Konstıtýsııanyń 8-babynyń erejelerin iske asyra otyryp, egemen Qazaqstan óziniń jahandyq jaýapkershilikti qoldaıtynyn pash etip, álemdik órkenıettiń alǵa basýyna salmaqty úles qosyp keledi.
Jyl saıyn 29 tamyzda álem qaýymdastyǵy Halyqaralyq ıadrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyl kúnin atap ótedi. Bul kúndi Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasy Qazaqstannyń usynysy boıynsha 2009 jylǵy jeltoqsanda jarııalaǵan bolatyn (64/35-rezolıýsııa). 1991 jyly naq osy kúni Qazaqstan Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly tarıhı da batyl sheshimi qabyldanǵan bolatyn. Qazaqstan óz eńbegi arqasynda jahandyq ıadrolyq synaqtarǵa qarsy qozǵalystyń kóshbasshysy dep tanylyp otyr.
Halyqaralyq jáne ulttyq quqyqtyń ara-qatynasyn durys aıqyndaýǵa Konstıtýsııalyq Keńestiń birqatar sheshimderi, atap aıtqanda onyń: «Konstıtýsııanyń 8-babynyń Qazaqstan Respýblıkasy halyqaralyq quqyqtyń prınsıpteri men normalaryn qurmetteıdi degen erejesi, memlekettiń ishki quqyǵyn qurastyrý kezinde olardy eskerýge umtylatynyn bildiredi» degen quqyqtyq ustanymy qyzmet etedi (KK 2003 jylǵy 23 sáýirdegi № 4 jáne 2006 jylǵy 18 mamyrdaǵy № 2 normatıvtik qaýlylary).
Respýblıkanyń Negizgi Zańyna saı konstıtýsııalyq baqylaý Konstıtýsııalyq Keńeske júktelgen. Normatıvtik qaýlylardaǵy quqyqtyq ustanymdar, jyl saıynǵy joldaýlardaǵy uıǵarymdar men usynystar túrinde jınaqtalǵan tájirıbe Konstıtýsııalyq Keńestiń konstıtýsııalyq proseske belsene qatysýyna múmkindik beredi.
О́tken jyldar ishinde memlekettik organdar Konstıtýsııalyq Keńestiń sheshimderin oryndaý jónindegi birqatar sharalardy qolǵa aldy. Respýblıkanyń quqyqtyq bazasy konstıtýsııalyq qundylyqtarǵa bara bar damydy, adam quqyqtaryn qorǵaý, memleketti basqarý, ulttyq qaýipsizdik, qorǵanys qabileti, ekonomıka, qarjy, áleýmettik qamsyzdandyrý, sot qurylysy jáne sot isin júrgizý, prokýrorlyq qadaǵalaý, saılaý júıesi jáne t.b. salalardaǵy zańnamaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi.
«Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń bes ınstıtýsıonaldyq reformalaryn júzege asyrý jónindegi 100 naqty qadam» atty Ult Josparyn iske asyrý úshin bastama jasalǵan 59 zańnyń jáne solarmen kózdelgen zańǵa táýeldi normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń kópshiliginiń tujyrymdamalary men mazmunyn qalyptastyrýda Konstıtýsııalyq Keńestiń sheshimderi eskerildi, atap aıtqanda:
Konstıtýsııalyq Keńestiń quqyqtyq ustanymdary qazir qoldanystaǵy Azamattyq prosestik kodekste jáne bes satyly sot tóreligi júıesinen úsh deńgeıligine kóshýdi, alqabılerdiń qatysýymen ótetin sottardyń qoldanylý aıasyn keńeıtýdi jáne ózge de progressıvti novellalardy sot júıesine engizýdi qamtamasyz etken ózge de prosestik kodeksterge túzetýlerde iske asyryldy (KK 1998 jylǵy 5 maýsymdaǵy № 3/2, 1999 jylǵy 29 naýryzdaǵy № 7/2, 2000 jylǵy 1 qarashadaǵy № 19/2, 2007 jylǵy 24 qańtardaǵy № 1 jáne ózge de qaýlylary);
«Aqparatqa qol jetkizý týraly» 2015 jylǵy 16 qarashadaǵy № 401-V Zańda árkimniń kez kelgen, zańmen tyıym salynbaǵan tásilmen aqparat alýǵa jáne taratýǵa quqyǵyna qatysty Konstıtýsııalyq Keńestiń normatıvtik qaýlylarynyń erejeleri eskerildi (KK 2002 jylǵy 4 sáýirdegi № 2, 2002 jylǵy 5 tamyzdaǵy № 5, 2004 jylǵy 21 sáýirdegi № 4 jáne 2015 jylǵy 18 mamyrdaǵy № 3 normatıvtik qaýlylary);
2015 jylǵy 29 qazandaǵy № 375-V Kásipkerlik kodeksinde Konstıtýsııalyq Keńestiń normatıvtik qaýlylarynyń kásipkerlik sýbektileriniń teńdigi, menshik quqyǵy, kásipkerlikti memlekettik retteý jáne kásipkerliktiń áleýmettik jaýapkershiligi máseleleri jáne azamattardyń belsendi ekonomıkalyq qyzmetiniń basqa da aspektileri boıynsha quqyqtyq ustanymdary men usynystary kórinis tapty (1999 jylǵy 10 naýryzdaǵy № 2/2, 1999 jylǵy 29 naýryzdaǵy № 7/2, 1999 jylǵy 3 qarashadaǵy № 19/2, 2005 jylǵy 31 qańtardaǵy № 1, 2008 jylǵy 23 sáýirdegi № 4, 2008 jylǵy 15 qazandaǵy № 8, 2011 jylǵy 7 jeltoqsandaǵy № 5, 2013 jylǵy 16 mamyrdaǵy № 2 jáne taǵy basqalary);
«Quqyqtyq aktiler týraly» 2016 jylǵy 6 sáýirdegi № 480-V Zań Konstıtýsııalyq Keńestiń 2013 jylǵy 6 naýryzdaǵy № 1 normatıvtik qaýlysyn iske asyrýǵa baǵyttalǵan, bul qaýlyda Konstıtýsııa arnaýly zańnyń retteý nysanasyn Konstıtýsııanyń 62-babynyń 8-tarmaǵynda kórsetilgen zań jáne ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerin ázirleý, usyný, talqylaý, kúshine engizý jáne jarııalaý tártibimen ǵana shektemeıdi. Oǵan memlekettik organdar men laýazymdy tulǵalardyń quqyq shyǵarý jáne quqyq qoldaný qyzmetiniń basqa da máseleleri, solardyń ishinde normatıvtik bolyp tabylmaıtyn quqyqtyq aktilerdi ázirleý jáne qabyldaý tártibin retteý máseleleri engizilýi múmkin dep atap kórsetilgen.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik Táýelsizdigin odan ári nyǵaıtý, Konstıtýsııalyq Keńestiń pikirinshe, mynadaı joldarmen iske asyrylýy múmkin:
konstıtýsıonalızmdi jáne konstıtýsııalyq zańdylyq rejımin únemi nyǵaıtý, Negizgi Zańnyń qundylyqtaryn tolyǵymen júzege asyrý, el Konstıtýsııasynyń ústemdigin jáne tikeleı qoldanylýyn qamtamasyz etý;
ǵylymı aıqyndalǵan ındıkatorlar negizinde qoldanystaǵy quqyqty jáne quqyq qo