Jer máselesi Jetisý jerinde talqylandy

Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Baqytjan Saǵyntaevtyń tóraǵalyǵymen jer reformasy boıynsha májilis Jetisý jerinde jalǵasty. Oǵan Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asqar Myrzahmetov, «Nur Otan» partııasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Muhtar Qul-Muhammed, Almaty oblysynyń ákimi Amandyq Batalov jáne memlekettik organdar men saıası partııalardyń, qoǵamdyq birlestikterdiń ókilderi, sondaı-aq fermerler men zańgerler, ekonomıster qatysty. Jıyn bastalmaı turyp qonaqtar Talǵar aýdany, Arqabaı aýylyndaǵy «Baıserke Agro» ǵylymı-óndiristik ortalyǵyn ara­lady. Asyl tuqymdy maldar men júgeri, bıdaı, astyq, maıburshaq, suly sekildi sortty daqyldardy da ósiretin osy aýyl sharýashylyǵy qury­lymynyń jumysyna kóńilderi toldy. Sonymen, óńir halqy kópten kútken aıtýly jıynnyń kún tártibine qoıylǵan basty másele – jerdi satý, jalǵa berý, basqa da osyǵan qatysty máseleler boıynsha halyqtyń oı, pikir, usynystaryn bilý boldy. «Basy ashyq másele – jer shetel­dikterge satylmaıdy. Jerdi jalǵa berýge halyq qarsy emes. Tek merzimin belgileý kerek. Ekinshiden, shekara mańyndaǵy jerdi jalǵa berý máselesine kelsek, osyǵan deıingi zańnamada shekaradan 3-5 shaqyrym qashyqtyqqa deıingi jerdi jalǵa berýge bolatyny jazylǵan edi. Endi ony 100-200 shaqyrymǵa jetkizý týraly usynystar aıtylýda. Jalpy osy komıssııanyń alǵashqy otyry­sy­nan bastap-aq, arnaıy qurylǵan call-ortalyqqa 9 500 qońyraý kelip tús­ken. Olardyń 75%-ǵa jýyǵyn qury­lys júrgizýge qajetti 10 sotyq jer sura­ǵandar ótinishi qurady. Almaty oblysynan 500-ge jýyq qońyraý shalynsa, sonyń 1 paıyzdan astamy ǵana Jer kodeksindegi normalarǵa qatysty eken. Bul másele jóninde búgingi otyrysta da mamandar ózindik oılaryn aıtyp, pikirlerin bildirýi kerek. Jaıylymdyq jerdiń aýyl syrtynan kemi  10-20 shaqy­rym qashyqtyqtan baryp bastalýy tıis ekeni jóninde usynystar az aıtylǵan joq. Halyqtyń pikirimen sanasa otyryp, kezinde satylyp ketken jaıylymdyq jerdi aýyl turǵyndarynyń múddesi úshin memleket qajettiligine qaıta alý­dyń joldaryn qarastyrý kerek shyǵar», dep tóraǵa B.Saǵyntaev ortaq múddeni ońdy oraılas­tyrýǵa qatysty óz oıyn bildirip ótti. «Qazaqstanda jalpy jerdiń kólemi 272,5 mln. gektardy quraıdy. Onyń ishinde 24,3 mln. gektary – egistik, 2 mln. 100 myń gektary – shabyndyq, 68,4 mln. gektary – jaıylym. Búgingi kúni 99,5 mln. gektar jer uzaq merzimge jalǵa berilgen.  Al zapastaǵy jerdiń kólemi 100,1 mln. gektar bolsa, 83,2 mln. gektar jer – aýyl sharýashylyǵy alqaptary. Bul jerler naryqtyq aınalymǵa áli tolyq tartyla qoıǵan joq. Endi elimizdegi jer reformasynyń tarıhyna toqtalsam, jer sheteldikterge 1990 jyldan bas­tap jalǵa berilip keledi. 1995-2011 jyl­dary Qazaqstan azamattaryna jáne shetel­dikterge qysqa merzimge – 3 jylǵa, uzaq merzimge 99 jylǵa deıin berildi. 2011 jyly Qazaqstan azamattaryna qysqa merzimge – 5 jylǵa deıin, uzaq merzimge 49 jylǵa deıin jalǵa berý engizildi. Al sheteldikterge jalǵa berý 10 jylǵa deıin dep belgilendi. 2003 jyly qabyldanǵan Jer kodeksinde qazaqstandyqtarǵa aýyl sharýashylyǵy jerlerin jekemenshikke alý quqyǵy belgilendi. 2011 jyldan bastap sheteldikter úshin jarǵy­lyq kapıtalynda úlesi 50 paıyzdan joǵa­ry zańdy tulǵalarǵa 10 jylǵa deıin­gi merzimge jaldaý quqyǵy belgile­nip, talaptar kúsheıtildi. 2015 jyldyń 1 qań­tarynan bastap ınvestısııa tartý maq­satynda sheteldikterge jalǵa berý merzimi 25 jylǵa deıin uzartyldy», dedi Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Erlan Nysanbaev. «Almaty oblysynda 22 mln. 358 myń gektar jer bar. Onyń 8 mln. 632 myń gektary aýyl sharýashylyǵy maq­satyndaǵy jer bolyp tabylady. Onda 61 myń sharýashylyq qurylymdary jumys júrgizýde. Fermerler úlesindegi 547,6 myń gektar jer – jekemenshik quqyǵyna ıe. Oblysymyzda sheteldik 2 jer paıdalanýshy 6,1 myń gektar aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerdi ıgerip otyr. Sonyń biri Eńbek­shiqazaq aýdanyndaǵy «Al-Sakr» jaýapkershi­ligi shekteýli seriktestiginde 1000 gektar jer bolsa, al Jambyl aýda­nyn­daǵy «Imperııa Fýd» sharýa­shylyǵynda 5,1 myń gektar jer bar. Onda 3000 bas mal bor­daqylaý alańy salynyp, 8000 ton­nalyq et kombınatynyń qurylysy bastaldy. Jobanyń quny – 23 mlrd. teńge, 95 adamdy jumyspen qamtyp otyr. Taıaýda oblys ákimi bastaǵan top jumys saparymen «Jibek jolyn» jańǵyrtý maqsatynda Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Shyńjań-Uıǵyr avtonomııaly aýdanyna baryp keldi. Bul saparda mádenıet, týrızm, ekonomı­ka, aqparattyq almasý sekildi mádenı shara­lardy jaqsartý oılastyryldy. Jer qurylymyna qatysty másele tal­qylanǵan joq», dep óńirde jer máse­lesine qatysty aıtyla bastaǵan dálel­siz áńgimeniń aqıqatyn naqtylaǵan Almaty oblysy ákiminiń orynbasary Serikjan Beskempirov agroóndiristik keshendi damytý úshin kezinde túrli sebeptermen jer paıyn ala almaǵan aýyl eńbekkerlerine tıesili úlesin berý jaıyn basa aıtyp, aýyl sharýa­shylyǵy maqsatyndaǵy jerdi tıimsiz paıdalanýshylardy tekserýdi kúsheı­tý kerektigine toqtaldy. Jetisý jerin­de júrgizilgen esepke alý barysynda paı­­da­lanylmaı jatqan jer telimi kóp­­tep ashylyp, birqatary memleket men­­shigine qaıtaryla bastaǵanyn da jasyr­mady. Bul jumysty júrgizý úshin óńirde arnaıy top qurylyp, Jer kodeksine engizilgen ózgeristerdiń máni bar­lyq aýyldyq okrýgter turǵyndaryna túsindirilip jatqanyn da aıtyp ótti. Otyrysqa qatysyp, pikir bildirgen­derdiń birqatary jerdi sheteldikterge jalǵa berýge qarsy ekendikterin aıtsa, zańnama sheńberinde ilkimdi áreket etip, iskerlikterin tanytyp júrgen sharýalar jaǵy kerisinshe qoldap sóıledi. Olar birneshe jyldan beri sheteldiktermen kelisim jasap, birlesip jumys istep júr­gen­dikten sheteldikter tek qana ózderi­niń tehnologııasymen kelip, birlese tap­qan taza paıdanyń 49 paıyzyn ǵana alyp kete alatynyn, al ózderimen birge ákel­gen tehnıkasy da, tehnologııasy da osy sharýa­shylyqtarda qalatynyn dáleldep, osyǵan mysaldar keltirdi. «Byltyr ıtalııalyq bir agronommen kelisip, bıyl birlesip jumys isteýdi bastadyq. Topyraqtyń qunarlylyǵyn, ónim ótkizý naryǵyn zerttep, jospar jasadyq. 1300 gektar jerge jańa tehnologııamen júgeri ektik. Jerdi ıgerý tehnologııasyn meńgerý úshin, eń aldymen, mamandardy ákelý qajettigi de kelisildi. Jer ıesi retinde men sheteldikterge shart qoıǵandyqtan, olar bizben birlese eńbek etip, tapqan taza paıdanyń 49 paıyzyn ǵana alady. Jer telimi týraly talas joq. Al ortaq qarajatqa satyp alǵan tehnıka tolyǵymen bizde qalady», dedi fermer Asqar Súleımenov. Aýylda mal baǵyp, túrli daqyl­dar ósirip júrgen sharýalardyń aldy shetelderge baryp, tájirıbe almasa bas­taǵan. Olardyń órkenıetti elderden kórip, kókeıge túıgenderin qazaq jerinde júzege asyrýǵa talpynýlary qýan­ta­dy. Jerdi paıdalaný barysynda shetel­­dikterge jalǵa berýden olar qoryq­­paıdy, qaıta qýanady. О́ıtkeni, shetel­dik mamandarmen birge qarajat, jańa tehnologııa keledi. Sóıtip, tabys kózi ashylǵan soń qarapaıym halyqtyń turmysy túzeledi. Sonymen qatar, túrli joldarmen shetelderge baryp kel­gen osyndaı azamattar óz sózderinde birin­shi kezekte qaýipsizdik sharasyn oılastyryp, sheteldikter kelip, jerdi jalǵa alyp jatsa, olardyń jer qunaryn joıatyn daqyl sortyn ekpeýin talap etý qajettigin aıtty. Sóıleýshiler arasy­nan  qazaqstandyqtardyń ózderine jerdi satýǵa úzildi-kesildi qarsy bolyp otyrǵan azamattardyń da bar ekendigi baıqaldy. Negizinen, qant qyzylshasyn, júgeri daqylyn ósiretin sharýalar paıdala­na­tyn jerdi 49 jylǵa jalǵa berýdi surady. Sebebi, qol kúshin kóp qajet etetin bul daqyldy óndiretin alqaptar kóp kútimdi, jylma jyl tyńaıtyp otyrýdy qajet etedi. Sondyqtan, tek aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryn qar­jy­lan­dyratyn bank ashý qajettiligi týyn­dap otyr. Uzaq merzimge paıyzy tómen nesıe alý úshin kepildikke jekeshelendirilgendigin rastaıtyn memlekettik aktisi bar jer qoıylýy tıis. Sonda sabaqty ıne sátimen jalǵasyp, ónim berekeliligimen nesıe paıyzy jabylyp otyratyny anyq. Osy otyrysta kóterilgen usynystyń biri múmkindigi bar azamattardyń bir­neshe oblystan birneshe jer telimin satyp alýyna shekteý qoıý qajettigi boldy. Aldymen sharýa tıimdi jumys isteıtinin dáleldeýi tıis, sodan keıin ǵana oǵan ekinshi, úshinshi jerdi satyp alýǵa múmkindik berý kerek. О́ıtkeni, shuraıly jerdi ıelengenimen, paıdalana almaı bos tastap qoıatyndar az emes. Al maly ósken ekinshi bir adamnyń jaıy­lymy bolmaı qysylyp jatady. Jerge zárý osyndaı adamdarǵa múmkindik berý úshin jaıylymdyq jerdi memleket tolyǵymen baqylaýǵa alýy qajettigin, eger fermerler birigip, bir-birine kómek­tes­peıtin bolsa, olarǵa jerdi berýge bol­maıtynyn, jerdi turaqty jumys isteı­tin jaqsy mamandarǵa tapsyrý qajettigin ashyna jetkizgen sharýalarǵa qarsy ýáj aıtýshylar da boldy. Olar sheteldikterdiń qoldaýymen júzdegen gektar jerdi durys paıdalanyp júr­gen­dikten «sheteldikterge jerdi sataıyn dep otyrǵan joqpyz, olardyń tehno­lo­gııasyn, tájirıbesi men bilimin paı­dalaný úshin shaqyryp jatyrmyz. Eger birlesip jumys isteıtin bolsaq, aýyl sharýashylyǵy órkendeıdi», degen toqtamdaryn bildirdi. Máselen, sharýa qojalyǵynyń ıesi Sovetbek Erkin­baıuly jerdi óz azamattarymyzǵa satýǵa da, uzaq merzimge jalǵa berýge de bola­ty­ndyǵyn aıtty. Ol sheteldikterge jalǵa berýden qorqatyn eshteńe joq dep esepteıdi. Sondaı-aq, Ryskeldi Ahmedchanov, Tańathan Núsipov, Janat Isaǵulov, Qydyrjan Baıbaýlov sekildi sharýal­ar «Shet memleketterden keletin aza­mat­tarǵa jer satylmaıtyny, tek jalǵa beri­letindigi aıtyldy. Jalǵa berý­den biz nege qorqamyz? Biz toqymdaı jer­de otyrǵan joqpyz. Qazaqstannyń keń-baıtaq jeri ıgerilmeı jatyr ǵoı. Sol jerdi ıgerýge qatyssa, ınvestı­sııa­syn ákelip, ǵylymı negizdegi jetis­tik­terimen óz úlesin qosatyn bolsa, biz nege qorqýymyz kerek. Bizdińshe, jalǵa berý qajet, biraq ol memlekettiń baqylaýynda bolýy tıis. Ekinshiden, sheteldikter bizdiń jerge kelip, jumys istegen ýaqytta artynan topyrlatyp, óziniń azamattaryn ákelmeı, bizdiń jergilikti turǵyndarǵa jumys berip, oqytyp, úıretip, olardyń jerge ıe bolyp qalýyna úles qossa jaqsy», degen pikirdi de ashyq aıta bildi. Jerdi durys paıdalana bilý úshin sý júıesin ret­ke keltirý sekildi ózekti máselelerdi keshegi kúni túrli sharýashylyqtardy basqar­ǵan zııaly qaýym ókilderi jan-jaqty dálel­derin tizbeleı otyryp jetkizdi. Pikirsaıys alańynda eshkimge shekteý qoıylǵan joq. 5 saǵattan astam ýaqyt­ta 73 adam túrli máseleler boıyn­sha oılaryn ortaǵa saldy. Saralap saraptasaq, olardyń basym bóligi jeke máselelerin aıtýmen shekteldi. Kún tártibine qoıylǵan qaı jerdi qalaı jal­ǵa berý máselesi ysyryla berdi. Birer spıkerler áýelgi sózin jerge qa­tys­tyra bastap alyp, odan ári bılik tara­py­nan ádiletsizdik jasaldy dep jazyl­ǵan aryzdarǵa turǵyndar qolyn jınap, ortaǵa salǵanymen, túbinde jeke múd­deleri kórinip turdy. Jarııalylyqtyń jarqyn kórinisin anyq kórsetip ári taqyryp aıasynan aýytqýǵa jol bermeı, mádenıettilik tany­ta bilgen tóraǵa jıyn ortasynda jer daýyna qatysty «Tabys Agro-2014» JShS tarapynan kóterilgen máselege jıyn sońynda Talǵar aýdanynyń ákimi Raıhan Sadyqovany ornynan turǵyzdy. Ákim qoıylǵan saýalǵa baılanysty bylaı dedi: «Tabys Agro-2014» JShS-ine Jer kodeksiniń 48-babynyń talaptary saqtalmaı aýdandyq bosalqy jerden 350 gektar jer telimin taýarly aýyl sharýshylyǵyn júrgizý úshin ýaqyt­sha óteýli quqyǵymen jalǵa berilgeni anyq­talyp, «Qazaqstan Respýblıkasynda jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» Zańnyń 37-babyn basshylyqqa ala otyryp, zańsyz paıda­lanylǵan jer telimi memleket menshigine qaıtarylyp alyndy. Al atalǵan zań­dy tulǵaǵa talapqa saı jer telimi qaras­tyrylýda. Bul iske jaýapty tulǵa tártip­tik jaýapkershilikke tartylyp, is sotqa túsirildi», dedi. Jer kodeksinen bastaý alyp, ómir­lik qajettilikterge qatysty el tilegi jıynǵa qa­tysý­shylar tarapynan ótkir qoıylǵa­ny­men, sabyrlylyq saqtal­­dy. Salalyq mamandar óz oılaryn jik­teı, tereńdete ortaǵa salyp, baısaldy jaýap­­tar aldy. «Agrarlyq ǵylym – aýyl sharýa­shy­lyǵy salasynyń irgetasy bolyp tabylady. Ashyq aıtatyn bolsaq, bizde bul irgetas áli de berik qalyptasa qoı­ǵan joq. Úzdik ǵalymdarymyz jumys istep jatyr. Alaıda, olar az. Bir mysal kel­tirsem, Eýropanyń orta­syn­da orna­­lasqan Gollandııa degen memle­ket­tiń jeri 41 myń sharshy shaqyrym ǵana eken. Bul – bizdiń Almaty oblysy jeriniń besten bir bóligi. Biraq Gollandııa jylyna 50 mlrd. AQSh dollaryna aýyl sharýa­shy­lyǵy ónimderin eksporttaıdy. Al biz búkil Qazaqstan bolyp 5 mlrd. dollar­dyń ónimin shyǵaramyz. Mine, bizdiń áleýetimiz osyndaı. Gollandııanyń mı­nıstr­lik basshylarynan munyń syryn sur­a­ǵ­anymda: «Bizdiń bir-aq qupııamyz bar, bizde  agrarlyq ǵylym jaqsy damy­ǵan», dep jaýap berdi olar. Son­dyq­tan, biz agrarlyq ǵylymdy qolǵa alýy­myz kerek», dedi osy komıssııa múshesi, belgili ǵalym Aqylbek Kúrishbaev. О́z kezeginde Almaty oblysynyń ákimi Amandyq Batalov el múddesi úshin ózekti másele bolyp sanalatyn jer re­for­masyn talqylaýǵa kelgen komıs­sııa múshelerine alǵysyn bildire oty­ryp, «Búginde agrarly oblysymyzda kásipkerlik damyp, byltyr 22 myń jumys orny ashyldy. Nátıjesinde res­pýb­­lı­k­a boıynsha óndiriletin ónim­niń 16 paıyzy óndirildi. Elbasy tapsyrmasymen, Úkimet­tiń qoldaýymen sýbsıdııa retinde aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýge 22 mlrd. teńge qarajat bólingeni taǵy bar. Mundaı qamqorlyq joǵaryda mysal­ǵa keltirilgen Gollandııada da kór­setil­meıdi. Júz myńnan astam halyq­ty aýyl ­sharýashylyǵy ónimderimen qam­tamasyz etýge múmkindigimiz mol», dep qysqasha habarlama jasady. B.Saǵyntaev óz sózinde, búgingi kúnge deıin jáne osy jıyn barysynda da eshkim jerdi Qazaqstan azamattaryna uzaq merzimge jalǵa berýge qarsy pikir bil­dirmegendigin, sondyqtan osy máse­leni usynys retinde Parlamentke berýge bolatynyn basa aıtty. «Komıssııa toptary jumysyn shıra­tyń­qyraý kerek. О́ıtkeni, qazir bastapqy qarqyn sál báseńdep otyrǵanyn kórip otyrmyz. Osy kezge deıin aıtylǵan­dardy taldap, júıelep, naqty usynys­tardy komıssııa otyrysyna shyǵaryp otyrsa, talqylaýǵa da, ári qaraı jyl­jý­ǵa da jeńil bolar edi», – dedi Asqar Myrzahmetov. Taǵy bir aıta ketetin másele, osy oty­rys­tyń barysynda Almaty oblysyn­daǵy barlyq aýdandar osy otyrysqa selektorlyq baılanysqa shyǵyp, ondaǵy Qoǵamdyq keńes músheleri de jerdi satý nemese jalǵa berýge qatysty óz pikirlerin bildirdi. Jalpy alǵanda barlyq aýdandar jerdi 49 jylǵa jalǵa berýdi qalpynda qaldyrýdy qoldady. Eki aýdannyń ókili jerdi jekege de berýge bolatynyn, ózge­leri jerdi sheteldikterge jalǵa berý­ge qarsy ekenderin aıtty. Jıyn barysynda kóterilgen máselege jer reformasy jónindegi komıssııa músheleri Kenjeǵalı Saǵadıev, Ǵanı Qalıev, Orazaly Sábden, Vladıslav Kosarev, Serik Sultanǵalı, Ádilet mı­nıstriniń orynbasary Záýresh Baımol­dına, son­daı-aq tanymal ekono­mıster men zańger­ler, qoǵam qaıratkerleri óz kózqaras­taryn jetkizdi. Sonymen qatar, zııaly qaýym tarapynan turǵyndarmen kez­desý barysynda reglamenttiń saq­talýy, ýaqytty únemdi paıdalana oty­­ryp, halyqtyń tosyp otyrǵan negiz­gi máse­lesine núkte qoıý kerektigi esker­tildi. Ákim­derdiń jylyna bir ret el aldynda esep berýmen ǵana shektel­meı, sózderine jan bitirýi kerek­tigi de salı­qaly oımen jetkizildi. Endi komıs­sııa top­tarynyń otyrystary eki aptada bir ret ótkizilip, tek taqyryp aıasyn­da másele qaraý qajettiligine de toq­tal­dy olar. Sondaı-aq, qordalanǵan másele­lerdi retimen túıindep, sheship otyrý úshin Elbasy janynan qoǵamdyq palata qurý qajettigi jóninde usynys ta aıtyl­dy. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndi­rip, óńdeý úshin arnaıy Agrar­lyq bank qurý týraly fermerler usy­nys túsirdi. Sarapshylar jer máselesin durys, tıimdi sheshý úshin sýbsı­dııa men aýyl sharýashylyǵy tehnıka­laryn bólip, mamandar daıyndaý kerek­tigin aıt­ty. Negizi otandyq agroóndiristik keshen­di damytýdyń basty tetigi bılik pen qoǵam­dy jáne bıznes qurylymyn biriktirý boıynsha úlken jumys júrgizý kerektigi de naqty dáleldermen aıtylyp ótti. Jer reformasy jónindegi komıssııa­nyń keshegi besinshi otyrysyna Premer-mınıstrdiń birinshi orynbasary Baqyt­jan Saǵyntaev sońǵy ret tóraǵa­lyq etti. Al kelesi jıynnan bastap komıs­sııa­­ǵa Premer-Mınıstrdiń orynba­sary – Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asqar Myrzah­metov tóraǵalyq etetin bolady. Nurbol ÁLDIBAEV, «Egemen Qazaqstan» Almaty oblysy, Talǵar aýdany