Jaratqan adamǵa talant berse, keıde ony úıip-tógip bere salady ǵoı. Kezinde Keńes Odaǵy chempıony ataǵyn eki ret jeńip alǵan, KSRO Kýbogynyń ıegeri bolǵan ataqty boksshy, halyqaralyq dárejedegi sport sheberi, Qyrǵyzstannyń halyq ártisi Ábdirashıt Ábdirahmanov muny sportshylyq mansabynyń sońǵy jaǵyn akterlik ónerdiń ózgeshe órnekti álemimen ádemi ushtastyra bilip, keremet dáleldep kórsetti. Rıngte 224 ret jekpe-jekke shyǵyp, sonyń 210-ynda jeńgen sańlaq keıin 24 fılmde ártúrli rólderde oınady.
Qazir Ábdirashıttiń osy eki salanyń ekeýiniń qaısysyna sińirgen eńbeginiń basym ekenin dóp basyp, týra aıtyp berý qıyn. Shyn máninde, sharshy alańnyń sharbolat shandozy bolǵan onyń judyryqtasý sheberligi, ózin ustaýy ǵajap edi. Sol kezde qandaı qarsylasymen de qaımyqpaı shaıqasatyn shymyr jigitke súısine qaramaıtyn jankúıer kemde-kem bolatyn. Al kıno áleminde bir joly jas akterdiń aty ańyzǵa aınalǵan Mıkele Plachıdonyń ózin synaqta jolda qaldyryp ketýi onyń munda da aıbyny asqanyn ańǵartady. Bul ózbek rejısseri Álı Hamraevtyń «Bo-Ba-Bý» kartınasynda bas qaharmandy somdaıtyn akter izdestirilip jatqanda oryn aldy. Ras, ıtalıan juldyzy baıqaý-synaqqa óz elinde qatyssa, Rashıt qabiletin Tashkentte bezbenge saldy. Sondyqtan olar bir-birimen qatar kelip, baq jarystyryp kórgen joq. Nátıjesinde kórkemdik keńes músheleri bul rólge biraýyzdan qazaqstandyq jigitti bekitýge uıǵarym jasady.
– Munyń mynadaı da bir ilki bastaýy bar, – deıdi Ábdirahmanov qazir osy fılm týraly sóz bolǵanda. – Ony tipti qyzyqty da taǵdyrsheshti jaǵdaı dep aıtar edim. Men kartına túsirilerden az ǵana buryn qazaqstandyq rejısser Murat Nuǵmanov jasaǵan bir jarnama rolıginde oınaǵanmyn. Onyń túsirilimi Ile ózeniniń jaǵasynda ótti. Men rolıkte alǵashqy qaýymdyq qurylys kezindegi beline lypa baılap alyp, qolyna naıza ustap, shaýyp júrgen jabaıy ańshy adamnyń keıpin beıneledim. Ssenarıı boıynsha kúnniń endi qyzaryp shyǵyp kele jatqan kezin urandatyp qarsy alýym kerek-tin. Sol kezde, nege ekenin ózim de bilmeımin, aýzymnan «Bo-ba-bý!» degen aıǵaı shyǵyp ketken. Artynsha tap osyndaı ataýly fılmge túsý synaǵyna shaqyryldym. Al Álı Hamraev úshin lenta shynynda da ómirlik máni bar naǵyz eleýli emtıhan boldy. Sebebi, sonyń aldynda ol on jyl boıy túsirip kelgen «Temirlan» degen fılmin keıin kelgen stýdııa basshylary budan alyp qoıyp, basqa kınorejısserge berip jibergen eken. Osylaısha bárinen shettep qalǵan ol, mine, jańa kartınasy arqyly ózin qaıta tanytyp, úlken ónerge oralyp edi.
Al bizdiń keıipkerimizdiń kıno áleminiń qaınaǵan qazanyna top etip túsip ketýiniń mynadaı alǵysharty bar bolatyn. 1969 jylǵy qazan aıynda almatylyq eki boksshy – Jandos Kókimov pen Ábdirashıt Ábdirahmanov tarıhta birinshi ret ótkeli turǵan KSRO – AQSh matchtyq kezdesýine elimizdiń quramasy sapynda qatysý úshin muhıttyń arǵy betine ushyp bara jatty. Ekeýi de kezdesýlerdiń birinshisinde utylyp, kelesisinde aıqyn basymdyqpen jeńetin saparǵa bastaǵan áýe laıneriniń bortynda bular ataqty kınorejısser Sháken Aımanovpen qatarlasa otyrady. Ushý barysynda Ábdirashıtpen biraz áńgimelesken Sháken aǵa sóz arasynda ony óziniń kópten beri syrttaı baqylap júrgenin, boıynda biraz qabilet bar ekenin sezetinin bildire kelip, endi ózin kıno salasynda da bir synap kórýdi usynady. Bul usynys sol mezetinde lyp etip kóterilip, qııalyn biraz sharyqtatyp ótkenimen, sharshy alańdaǵy shaıqasqa kirisken soń umytylǵandaı bolǵan. Biraq Sháken aǵa umytpapty. Bular Almatyǵa oralǵan soń, uzamaı sońynan shaqyrtýshy jetti. Túsirilgeli jatqan «Aq sharshy alań» dep atalatyn fılmniń synaq-baıqaýyna qatystyrý úshin izdep kelipti. Sol kezde baryp, Sháken aǵasynyń borttaǵy áńgimeni beker aıtpaǵanyn bildi. Sosyn sheginýge jer qalmaǵanyn sezip, kelgen jigitke ilesip, kınostýdııaǵa bardy. Sóıtse, lentany túsirgeli jatqan basqa rejısser – Shárip Beısenbaev eken. Abyroı bolǵanda, neshe kúngi synaqtan súrinbeı ótti. Ortalyq televıdenıeniń tapsyrysymen túsirilgen sol fılm jaryqqa shyqqannan keıin mamandar men kórermender tarapynan zor yqylasqa bólendi.
– Kásibı akter bolmaǵan soń maǵan túsirilim kezinde kóptegen kedergiler kezikti, – deıdi Ábdirahmanov osy kúni. – Sonyń ishindegi eń qıyny aldyna kásipqoı boksshy bolýdy maqsat etip qoıǵan talapkerdiń bastapqydaǵy qolapaısyz, ıkemsiz qımyl-qozǵalystaryn keltirý boldy. Bul fılmniń keıin ózime zııany tıip te kete jazdaǵan. 1971 jyldyń maýsym aıynda Odaq quramasy quramynda Eýropa chempıonatyna qatysý úshin Madrıdke ushyp kelgenimde, sport komıssııasy meniń áýesqoılar saıysyna qatysýyma narazylyq bildirdi. Baqsam, «Aq sharshy alańdy» kórip alǵan olar meni kásipqoı boksshy sanap otyr eken. Osynyń saldarynan ártúrli oıǵa berilip, túnimen uıyqtaı almadym. Sońynda báriniń anyq-qanyǵyna kózderi tolyq jetken uıymdastyrýshylar meni jarysqa jiberdi.
Ábdirashıt óziniń ómirinde alǵash jáne sońǵy ret qatysqan qurlyq birinshiliginde sharshy alańǵa eki márte shyqty. Eki jekpe-jeginiń ekeýin de óte joǵary qarqynmen ótkizdi. Nátıjesinde... elge eshbir júldesiz oraldy. «Ábdirashıt Ábdirahmanov eń sońǵy bolyp bokstasty, – dep jazdy «Sovetskıı sport» óziniń sol jylǵy 15 maýsymdaǵy nómirinde. – Rıng túbinde urysqa daıarlanyp turyp, kenet bılep ketkeninde, aǵa jattyqtyrýshy Anatolıı Stepanov oǵan: «Asyqpa, eki raýnd jumys jasa, rıngti sezin...», degen keńes berdi. Alaıda, onyń birinshi soqqysynyń ózi-aq shveısarııalyq Karl Gshvındti sulatyp túsire jazdady. Ábdirashıt sol jaq ustanymynda urys sala júrip, qarsylasyna eki birdeı «zeńbirekpen» tarpa bas saldy. Birinshisi udaıy atqylap turady, al ekinshisi sırek soǵady, biraq baýdaı túsiredi. Shveısarııalyq alǵashqy «bombalaýdan» keıin-aq qorqyp qaldy. Oǵan shaıqastyń aıaǵyna deıin jetý azap boldy da, ekinshi raýndta jekpe-jek toqtatyldy». Osylaısha birinshi jekpe-jegin merziminen buryn bitirgen Ábdirashıt shırek fınalda ıtalıan Damıano Lassandroǵa qarsy shyqty.
Bul urys ta bizdiń boksshymyz úshin sátti bastaldy. О́zinen qaradaı úrkip, qashyp júrgen qarsylasyna sol qolymen alystan qatty soqqylar berip qoıyp júrgen ol kerekti upaıdy jaqsy jınap jatty. Jerlesimizdiń joıqyn judyryǵynyń syrylyn estip otyrǵan ıspan kórermenderi oǵan dem bere tústi. Al ıtalıan boksshysy nokdaýn alyp qalýdan saqtanyp, qaıta-qaıta munyń ıyǵyna asylyp qala berdi. Bizdiń sańlaq ekinshi raýndta ony qarsha jaýǵan soqqynyń astyna alyp, qarqyndy údetip jiberdi. Endi bolmasa, qarsylasy syr berip, ushyp túsetindeı kóringen. Kenet raýnd sońyna qaraı alańdaǵy referı urysty toqtata qoıdy. Sol kezde Rashıttiń qabaǵynan qan saýlap tur eken. Sonymen, aqyryna barmaı aıaqtalǵaly turǵan taǵy bir shaıqastyń taǵdyry múldem basqasha sheshilip ketti.
«Nege sonsha jaqyn qashyqtyqqa bara qoıdym eken?» – dep kúıindi Ábdirashıt dáriger Stanıslav Kýrov jarasyn qarap jatqanda. Biraq endi bári kesh edi. Sóıte tura, qazaqstandyq baǵlan týrnırdiń «basty jańalyǵy» sanaldy. «Bizdiń boksshylar kóp jeńiliske ushyrap jatqanymen, olar týraly jaman jazylyp jatqan joq, – dep atap kórsetti «Sovetskıı sport» 18 maýsymdaǵy esebinde. – Máselen, Ábdirashıt Ábdirahmanov «chempıonat jańalyǵy» ataldy, onymen urysqan ıtalıannyń «joly qatty bolyp ketti» desip jatyr. Iá, Ábdirashıtke Eýropa chempıony atanýdyń ábden-aq reti kelip turdy. Tipti, jarasy jazylmaǵan jarylǵan qabaqpen de ol buǵan jete alatyn edi». Budan artyq qandaı baǵa kerek!
...Kez kelgen joldyń óz bastaýy, sol bastaýdyń da óz sebebi bolady. Sol sııaqty biz sóz etip otyrǵan Ábdirahmanovty kınoǵa ákelgen boks bolsa, onyń boksqa kelýine sebepshilik etken bozbala kezinde kórshi turǵan bir súıkimdi qyz edi. Bolashaq belgili boksshy-akter 1946 jyldyń 20 maýsymy kúni Almaty qalasynda kóp balaly uıǵyr otaǵasy Hakımniń shańyraǵynda dúnıege keldi. Ol úıemeli-súıemeli balalar ortasynan shyqqanymen, kishkentaı kúninen kóshe tentegi bolyp ósip kele jatty. Kúnderdiń kúninde jasy 15-ke kelip qalǵan Ábdirashıt úıiniń janyna Almaty oblysynyń Uıǵyr aýdanynan bir orys otbasy kóship keldi. Sol úıdegi keıin ózine ómirlik serik bolatyn Lıýda esimdi 14 jasar qyz kelgennen bizdiń keıipkerge unaıdy. Sondyqtan ol ár nárseni syltaý etip, kórshiniń qyzy janynan tabyla beredi. Birde Lıýda «Iýnost» jýrnalynan ataqty lıtvan boksshysy Rıchardas Tamýlıs týraly maqala oqyp otyrǵanda, Ábdirahmanov taǵy kele qalady. Qarap turmaı, qyzdan ne oqyp otyrǵanyn suraıdy. «Bir tamasha jigit týraly», deıdi qyz ádeıi. «Menen de tamasha ma?», dep qyrsyǵa qalady sosyn bozbala. «Iá, senen de artyq, – deıdi qyz muny yzalandyrǵysy kelip. – Onyń artyqshylyǵy – ishpeıdi, temeki shekpeıdi, sosyn bokspen aınalysady». Zamatynda óńi qýaryp ketken bozbala sálden soń óńin sál jumsartyp, qyzdan jýrnaldy surap alyp ketedi.
Sol kúnnen bastap Lıýdmıla kósheden Ábdirashıtti sırek kóredi. Bir kúni kezdeısoq kezdesip qalǵanynda qyz odan: «Kúnde keshke dorbańdy asynyp, qaıda baryp júrsiń?» dep suraıdy. Buǵan ol: «Balalaıka úırenýge baryp júrmin», dep qyrsyǵa jaýap beredi. Biraq arada birneshe aı ótkende, jigit bokstan qala birinshiliginde jeńip alǵan altyn medalin boıjetkenge kórsetip, qupııasynyń syryn ózi ashady. Al arada 5 jyl ótkende, baıaǵy Tamýlıstiń ózimen sharshy alańnyń tórinde ushyrasady. Bul tarlannyń qaıraty qaıtyp qalǵan kezi edi, jas baǵlannyń tegeýrinine shydaı almaı, ekinshi raýndta qulap tústi. Sol-aq eken, Ábdirashıt ony qolynan súıemeldep turǵyzdy. Sońynan nege bulaı etkenin suraǵan jýrnalısterge bizdiń boksshy óziniń kezinde Rıchardastyń arqasynda sporttyń osy túrine kelgenin, sondyqtan óz otbasy úshin onyń mańyzdy tulǵa bolyp tabylatynyn aıtyp, aǵynan jarylǵan. Sol Tamýlısti qurmettegeninen shyǵar, keıinirek Odaq quramasy sapyna alynyp, talaı halyqaralyq jarystarǵa baryp júrgeninde, ol Lıtva eliniń ózi sekildi KSRO-nyń eki dúrkin chempıony atanatyn bylǵary qolǵap sheberi Iýozas Iýosavıchýspen keremet dos bolyp ketti. Ekeýiniń otelderde bir nómirge ornalasatyndarynan bólek, kóshede de ylǵı juptary jazylmaı júrýshi edi.
Biz shamamen osy jyldary Ábdirashıttiń rıngtegi qaıtalanbas ónerine tánti bola bastaǵanbyz. Sonyń ishinde 1969 jyldyń naýryzynda Saratov qalasynda ótken Odaq birinshiligi arqyly rıngtegi urystaryna alǵash ret kógildir ekran arqyly kýá boldyq. Sol chempıonatta Ábdirashıt Ábdirahmanov jerlesi Jandos Kókimov ekeýi fınalda jeńilip, tuńǵysh ret kúmis medaldi moıyndaryna ildi. Aqtyq synaqta 48 kıloǵa deıingi salmaqtaǵy Jandos saratovtyq tájirıbeli boksshy Anatolıı Semenovke ese jiberse, 67 kılo salmaqtaǵy Ábdirashıt kıevtik Vladımır Mýsalımovten utyldy.
Bul rette aıta ketetin bir jaıt, Qaraǵandy qalasynda týyp-ósken Mýsalımov sodan biraz jyl buryn óz jattyqtyrýshysy Nıkolaı Lımen birge Ýkraına astanasyna qonys aýdaryp, 1967 jáne 1968 jyldary Odaq chempıony bolyp úlgergen edi. Mine, osy jekpe-jek Ábdirashıttiń namysyn qatty qaırap ketti. Olaı bolatyny, dońyz eti bar tamaqty aýzyna almaıtyn musylman balasy Edil boıynda neshe kún boıy ashqursaq bolyp, urysqa álsirep shyqqan edi. Sondyqtan Almatyǵa kelisimen, kelesi kezdeskende Mýsalımovten qalaıda ese qaıtarýdyń joldaryn izdestirdi. Syrtqa shyqqanda, ózine kerekti aýqatty ózi daıyndap alatyn bolyp sheshti. Buǵan Saratovtaǵy urysyn teledıdardan kórip, syn aıtqan anasy aqyl qosty. Biraq qyrsyq shalǵanda, sol jyly bozbala kezinen jeke jattyqtyrýshysy bolyp kele jatqan ustazy Mıngereı Haırýtdınov jergilikti basshylyqpen kelise almaı, Lenıngradqa ketip qaldy. Buǵan qapa bolǵan ol endi eshkimniń saıasyna barmaı, ózin ózi jattyqtyrǵandy durys sanady. Arasynda quramanyń jattyqtyrýshylary Iskander Hasanov pen Ábdisalan Nurmahanov muny kóbine salmaqtary aýyr ózge boksshylarmen sparrıngtik urystarǵa qosyp, biraz aılar jon arqasy josadaı bolǵansha «shyqpyrtyp» alatyn.
Sol ýaqytta «Aq sharshy alańǵa» túsý barysynda taý-tasty kezgen kezderi de az bolǵan joq. Túptep kelgende, munyń bári boksshynyń qýatyn arttyryp, tabandylyǵyn shyńdaı túsipti. Buǵan Ábdirashıt 1970 jyldyń qarasha aıynda Kaýnasta ótken chempıonatqa barǵanynda anyq kóz jetkizdi. Týrnırdi óte kúshti bastady. Alǵashqy 1/8 fınaldyq irikteý synynda Telıshevti birinshi raýndta-aq nokaýtqa jiberse, 1/4 fınalda Valýevti aıqyn basymdylyqpen utty. Al jartylaı fınalda qarsy aldynan Odaqtyń úsh dúrkin chempıony, Olımpıada men Eýropa chempıonatynyń qola júldegeri Vladımır Mýsalımov shyǵa keldi. Biraq aıyzy qanǵansha shaıqasatyn bolǵanyna qýanyp shyqqan Ábdirashıttiń degeni bolmady. Munyń urys basynan tolassyz jaýdyrǵan soqqylarynan qaımyqsa kerek, Vladımır ekinshi raýndtyń basynda jekpe-jekten bas tartty. Osydan keıin ol bokstaǵy mansabyn da birjola aıaqtady. Al bizdiń baǵlan fınalda harkovtik Vladımır Novıkovti emin-erkin jeńip, alǵash ret Odaq chempıonatynyń altyn medaline qol jetkizdi.
1971 jylǵy naýryz aıynyń ortasynan Qazan qalasynda kelesi chempıonattyń jalaýy jelbiredi. Ábdirahmanov buǵan Odaqta endi ózine teń keletin qarsylas joq ekenin anyq sezinip, úlken senimmen keldi. Oılaǵany jón eken, mundaǵy 4 jekpe-jeginiń bárin de ol aıqyn basymdyqpen aıaqtady. Aldymen 1/8 fınalda ótken jylǵy Valýevti birinshi raýndta-aq iske alǵysyz etti. Shırek fınalda Iаgýdaevty úshinshi raýndta nokaýtqa túsirdi. Jartylaı fınalda Kaýnastyń aqtyq aıqasynda kezdesken Novıkovti 5:0 esebimen utty. Budan soń fınalda máskeýlik Anatolıı Hohlovty birinshi raýndta taldyryp túsirdi. О́kinishke qaraı, Ábdirashıt osy jigitpen arada nebári 4 aı ýaqyttan keıin taǵy kezdesip, ekinshi raýndta ıekten tıgen soqqydan nokaýt alyp qaldy. Bul shilde aıynda Máskeýde kerýen kergen KSRO halyqtary Spartakıadasynyń jartylaı fınalynda oryn aldy. Biraq buǵan sol kúni tańerteń bular – jattyqtyrýshylar Iskander Hasanov pen Stanıslav Boldyrev úsheýi mingen avtobýsqa trolleıbýstyń art jaǵynan kelip soǵýynan Ábdirashıttiń ushyp ketip, shytyrlap synǵan áınek synyqtary arasyna es-tússiz qulap qalýynyń áseri bolǵanyn eshkim bilgen joq edi.
Osydan keıin bizdiń boksshynyń qaıta qatarǵa qosylýy qıynǵa tústi. Sonyń saldarynan sol jyly Krasnoıarskide bolǵan KSRO Kýbogy úshin jarysta jergilikti Pavlov degen boksshydan ekinshi raýndta nokaýtpen utyldy. Kúzge qaraı Máskeýdegi SSKA sport zalynda 1972 jylǵy Mıýnhen Olımpıadasyna baratyndardy irikteý sparrıngilik urystary uıymdastyryldy. Sonda kandıdattar qatarynda bolǵan Ábdirashıt óziniń ekinshi urysynda mınskilik jas boksshy Anatolıı Berezıýkpen kúsh synasty. Onyń ýyljyp turǵan túrin kórip, óziniń aıtýly soqqysyn jumsaýdy jón kórmegen ol artynsha munysy úshin ókinishtiń órmegine shyrmalyp qaldy Sebebi, onyń bul áreketiniń ózin tártip buzýshylyq dep eseptegen tóreshiler aqyrynda talasa-tartysa kelip, jeńisti 3:2 esebimen Ábdirashıttiń jas básekelesine berip jiberdi. Sóıtip, onyń olımpııalyq joly kesildi. Al Oıyndarǵa keıin Mıýnhendegi birinshi shaıqasynda-aq ushyp ketetin Anatolıı Hohlov baratyn bolyp sheshildi. Osydan keıin taǵy eki jyl rıngtegi jolyn jalǵastyrǵan, jańa 71 kıloǵa deıingi salmaqqa aýysyp, eki halyqaralyq týrnırde jeńiske jetken tarlan talant 1974 jyly 28 jasynda boks ónerin doǵarýǵa sheshim qabyldady.
Ábdirashıt boksshy qolǵabyn shegege ilgennen keıin Orta Azııa áskerı okrýginiń qurama komandasyn jattyqtyrýdy qolǵa aldy. Ol ózi qabyldaǵan kezde áskerıler quramalary arasynda 16-orynda turǵan ujymnan kelesi jyly 6 boksshynyń Odaq quramasyna alynýyna qol jetkizdi. Solardyń arasyndaǵy Orzýbek Nazarov pen Andreı Kýrnıavka keıin KSRO men álemniń alamanynda top jarsa, bulardan bólek, taǵy 4 shákirti Odaq chempıony atandy. Biraq ol kezde elde jattyqtyrýshylyq pen akterlikti qatar alyp júrýge ruqsat etilmeıtin edi. Sondyqtan Ábdirahmanovqa bapkerlikti birjola qoıýǵa týra keldi. Degenmen, onyń alǵashqy kınolentasy men kelesi kartınasy arasyn 8 jyldyq ýaqyt bólip turdy. Al 1979 jyly eki birdeı fılmge tústi. Onyń birinshisi «О́zbekfılm» kınostýdııasynda túsirilgen Edýard Hachatýrovtyń «Rıngke shaqyrylady» fılmi bolsa, ekinshisi «Chempıon» dep atalatyn kartına edi. Munyń ekeýinde de ol epızodtyq rólderde kórindi. Sonyń ishinde birinshi lentada prototıp etip boksshy Rýfat Rıskıev alynǵan.
Negizi, Rashıtke kınodaǵy ataǵyn shyndap shyǵarǵan Láıla Aranyshevanyń «Qabylannyń» úsh sekirisi» fılmin túsýdi taǵy 7 jyl kútýge týra keldi. Onda akter keńes jerine ushaqpen keletin nemis dıversanttaryn taýyp, joıyp jiberý tapsyrmasyn alǵan kapıtan Qadyrovty somdady. Al kelesi, 1987 jyly Ábdirahmanov KSRO Memlekettik radıokomıtet tapsyrysymen «Qazaqfılm» túsirgen áke men bala arasyndaǵy dramaǵa arnalǵan «Qar jolbarysy» kartınasynda burynǵy belgili boksshy Ahannyń tulǵasyn shyǵardy. Budan ári «Balkon» (1988 jyl), «Birge» (1988), «Beıbarys» (1989), «Beıbarys sultan» (1989), «Kene» (1990), «Azııalyq» (1991), «Otyrardyń kúıreýi» (1991), «Borandy beket» (1995), «Ermak» (1996), «Bo-Ba-Bý» (1998), «Golgofqa árkim kiredi» (2003) sekildi fılmder birinen soń biri jalǵasyp kete bardy. Akterdiń «Borandy bekettegi» róli 1996 jyly álem kıno ónerine qosqan «Altyn kamera» júldesimen marapattaldy.
Qazaq boksy men kınosynyń damýyna ólsheýsiz úles qosqan talantty tarlannyń ómir joldaryndaǵy belesti kezeńder osyndaı.
Serik PIRNAZAR,
«Egemen Qazaqstan»