Estigen qulaqta jazyq joq

nemese qazaq kommentatorlarynyń kásibı deńgeıi qandaı? Birneshe apta boıy, tórtkúl dúnıeniń nazary Fransııadaǵy dop dodasyna aýdy. Eýropanyń eń myqty degen quramalary qurlyq chempıonatynda baq synady. Osy rette biz jarystyń jasyl alańnan tys myna bir jaıtyna toqtalýdy jón sanap otyrmyz. Iаǵnı, kommentatorlyqty kásip etken qazaq tildi mamandardyń biliktiligi jaıynda sóz etpekpiz. Birden aıtaıyq, tyrnaq astynan kir izdeýdi nemese tele­vı­zııadaǵy áriptesterimizdiń álsiz tusyn áshkereleýdi maqsat tut­paımyz. «Aıtpasa sózdiń atasy óledi» demekshi, bar bolǵany fýt­bol qarap otyryp, qulaqqa túr­pideı tıgen keıbir tirkesterdiń tilimizdiń qadirin qashyratynyn jetkizýdi kózdedik. Sondyqtan, Sokrattyń «Platon meniń dosym, al biraq shyndyq odan da qymbat» degen sózin qalqan etip, qolǵa qalam aldyq. Bıylǵy Eýropa birinshiligin elimiz aýmaǵynda «Qazaqstan» jáne «KazSport» telearnalary tikeleı efırde kórsetti. Chem­pıo­nattyń toptyq kezeńinde Túr­kııa men Hor­vatııa quramalary kez­desti. Osy matchty tamashalap otyryp, qazaq tilinde reportaj júrgizgen áriptesimizdiń sóz emes, tutas sóı­lemnen súringenin baıqadyq. On­daı sát bir emes, birneshe ret qaıtalandy. Oıyndy júrgizip otyrǵan áriptesimiz match barysynda Túrkııa quramasynyń keremet múmkindigin «óte jaqsy múmkindik Túrkııa komandasynda boldy» dep sıpattady. Sóılem músheleriniń oryndary aýysyp ketkenin anyq bilsek te, bálkim, qobaljyp nemese asyǵystaý aıtyp qalǵan shyǵar, dep alǵashynda mán bermegen boldyq. Keıin dál osy sóı­lemdi Horvatııa oıynshylaryna qatysty qoldanǵan kezde, «áttegen-aı» dedik. Qaqpashynyń doppen júrgen sátin «qaqpashy qazir oıynda» dep tikeleı orysshadan aýdara salǵanyn estip, ózge tilde oılaı ma degen kúdik paıda boldy. Áıtpese, tóreshiniń ysqyryǵy estilisimen-aq alańdaǵy 22 fýtbolshynyń da oıynda bolatyny anyq qoı. Al bul sátte «dop qazir qaqpashyda» dese jarasyp-aq keter edi. Biraq solaqaı sóılem tek bul emes eken. О́ıtkeni, kommen­ta­tordyń aýzynan «artqa oınaýǵa májbúr» degen taǵy bir sholaq tirkes shoshtań etti. Bul jaǵdaıdy «qorǵanystaǵy áriptesterine pas berýge májbúr boldy» dep sýret­tese, eshkimniń ókpelemeıtini daý­syz. Al «39-mınýt bizdiń matchta ótip jatyr qazir», «bir sa­ǵat komandalar oınady» degen sóı­lemderdi estigen kezde taǵy qyn­jyl­dyq. Sebebi, oıyn taza q­a­zaqsha túıetin jannyń sóz saptaýy bulaı órilmeıtini belgili. Osyndaı olqylyqtardy do­danyń 1/8 fınalyndaǵy Italııa–Ispanııa matchyn júrgizgen kommentatordan da baıqadyq. Bul sózi­mizge «árıne, ıspandyqtar oılady «biz dopqa kóp ıelik etemiz, shabýylǵa kóp shyǵamyz» dep» degennen artyq mysal bola qoımas. Sóılemniń qurylymynan-aq oryssha oıdyń ıisi ańqıdy. Sondaı-aq, ıspandyqtar degen sózdiń de qate ekenin aıta ketýimiz kerek. Du­rys ataýy – ıspanııalyqtar nemese ıs­pandar. Italııalyqtardy da tek ıtalıandyqtar dep ataǵan bul árip­tesimizdiń el men ulttyń ara-ji­gin ajyratýda aqsaıtynyn uqtyq. Belgııa – Irlandııa kezde­sýin­degi «birinshi taımnyń sońǵy bes mınýty bastalýǵa daıyn», Islandııa – Vengrııa oıynyndaǵy «qa­rymta shabýylǵa júgirip qa­shyp kete me?» degen mysaldar da joǵa­rydaǵy oıymyzdy sabaqtaı túsedi. Jalpy, elimizdegi qazaq tildi kommentatorlardyń kemshin tus­tary buǵan deıin de san márte aıtyldy. Ázirge odan aıtarlyqtaı nátıje shyqty deýge kelmeıdi. Sebebi, áli kúnge osy mamandyq ıelerine kóńili tolmaǵan kó­rer­mender ár jerde óz pikirlerin aıtyp júr. Ásirese, Olım­pıada oıyn­da­ry, álem chempıonaty syndy dú­birli dodalarda bul másele áleý­mettik jelilerdiń jıi tal­qylanatyn taqyrybyna aınalady. Qazir de solaı. Iаǵnı, Eýropa chempıonatyndaǵy keıbir ersi sózder eldiń nazarynan tys qalmaı, atalǵan jelilerde jelken kerýde. Solardyń jalpy maǵynasyn áńgimemizge tuzdyq eteıik. Kópshilik qaýym tyń derekter men alańdaǵy oıyn týraly ǵana tyńdaǵysy keletinderin jetkizgen. Al ókinishke qaraı, bizde bul jaǵy kóńil kónshitpeıdi. Atap aıtqanda, garnıtýrany qulaǵyna ilip, ekran aldyna jaıǵasqan birqatar kommentatorlar kóp ýaqytyn alańdaǵy komandalarǵa qatysty jankúıerlerge jaqsy tanys eski aqparattarǵa jumsap, oıynshylardyń arǵy-bergi tarıhyn túgendep, sol súrleýden shyǵa almaı jatady. Nátıjesinde oıyn órnegi nazardan tys qalyp, efırdegi áńgime men ekrandaǵy kórinistiń úndestigi buzylady. Tek qaýipti shabýyldar kezinde ǵana uıqysynan oıanǵandaı bolyp, doptyń ushqan baǵytyn nemese gol salǵan oıynshynyń atyn óńeshin jyrta aıtyp, óz mindetin endi esine túsirgendeı áser qaldyratyndar da kezdesedi. Álgi jelilerde pikir bildir­genderdiń endi bir toby, tipti, qazaq tildi kommentatorlar júrgizgen oıyndardy teledıdardyń daýsyn basyp qoıyp kórýge májbúr ekenin jazady. Múmkin, bul tym artyq ketkendik bolar. Biraq Bel­gııa – Irlandııa kezdesýin kó­rip otyryp, jankúıerlerdiń ondaı janaıqaıyn túsingendeı boldyq. Sebebi, sol oıynda tizgindi qolyna alǵan júrgizýshi «áıteýir mindetim sóıleý ǵoı» dedi me, útir, núktesiz toqtamaı, suıyq sózdiń tıegin aǵytty. Damylsyz sózden keıin rasymen, kórip otyrǵan dúnıeńniń quty qashyp, oıyń san-saqqa bólinedi eken. Bul da – bizdegi kom­mentatorlyqtyń bir olqy tusy. Sonymen qatar, kommen­ta­torlyqqa qatysty kelesi bir zań­dylyq – ózińniń eki komandanyń qaısysyna jaqtasyp otyrǵanyńdy kórermenderge sezdirmeý. Árıne, óz memleketińniń namysy bolsa, áńgime basqa. Al bizde ózgeniń tileýin tileıtin, onysyn efırde jasyrmaıtyn júrgizýshiler joq emes. Ǵalamtorǵa jazylǵan jaıttarǵa kóz júgirtsek, keıbir kommentatorlardyń júrgizetin oıynyna bás tigip, keıin efırde sonysyn bildirip qoıatynyn ózderi de baıqamaıtynyn ańǵaramyz. Árıne, kópke topyraq shashýdan aýlaqpyz. Aralarynda kórermendi birden uıytyp alatyndary da bar. Desek te, solardyń qatary kóbeıip, áli de bolsa jaqsara tússe quba-qup. Múmkin, bizdiń bul sózimizge qa­zaq kommentatorlyq mektebi buryn bolmaǵan, áli qalyptasý ústinde, dep ýáj aıtatyndar da tabylar. Olarǵa 1960-70 jyldary-aq sport jarystaryn qazaq tilinde habarlaǵan Sultan Qarataevtyń qaldyrǵan izin aıtamyz. Osy bir izdi laıyqty jalǵaı bilgen Rabat Jánibekov, Nesip Júnisbaev jáne áli kúnge atalǵan salada júrgen Amangeldi Seıithanovtyń kásibı biliktilikterine, olardyń jankúıerlik sheńberden sheber shyǵa biletin ádis-tásilderine nazar aýdaramyz. Iаǵnı, ultymyzdyń osy salada óz negizi bar. Tek sony jańǵyrtyp, jandandyra bilsek, qazirgideı áýesqoılyq deńgeıden kánigi kásipqoılyqqa ótýge jol ashylar edi. Qyr astynda – Rıo-de-Janeıro Olımpıadasy. Demek, otandyq sport kommentatorlaryn taǵy bir syn kútip tur. Al sol ala­mandaǵy sańlaqtarymyzdyń je­ńisteri saýatty sózdermen órnek­telse, eki ese qýanysh bolar edi. Elaman QOŃYR, jýrnalıst