О́rkendeý jolyndaǵy óreli ister

Búgingi tańda elimiz óz Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy qarsańynda damýdyń jańa kezeńine bet alyp, jańa jetistikterge qol sozýda. Áıtekebılikter de Memleket basshysynyń Ult Jospary – bes ınstıtýttyq reformasyn júzege asyrýmen qatar, «Agrobıznes-2020», «Bıznestiń jol kartasy-2020», «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» memlekettik baǵdarlamalaryn sátti júzege asyrý baǵytynda jumyla eńbek etýde. Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń qazaqstan­dyq­tardyń aldyna belgilep bergen maq­sattary men mindetteri tabysty oryndalyp, halyqtyń turmysy, ál-aýqaty jaqsaryp, jarqyn bolashaqqa nyq aıaq basýdamyz desek shyndyqtan alshaq ketpespiz. Egemendik alǵannan bergi kezeńde óńirde oń ózgerister kóp. Eń bastysy, aýdan ústimen «Hromtaý – Altynsarın» temir­jolynyń, «Aqtóbe –As­tana» tas jolynyń ótýin táýelsizdiktiń jemisi deý oryndy. Bul óńirdiń ekonomıkalyq-áleýmettik damýyna serpin berdi, shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna jol ash­ty. Munyń bári elimizdiń je­tis­tikteriniń molaıýyna bizdiń aý­dannyń laıyqty úles qosýyna alǵyshart jasady. Burynǵy Qara­butaq jáne Komsomol aýdan­darynyń izinen qurylǵan Áıteke bı oblystaǵy úlken aýmaqtyq qurylymdardyń biri bolyp tabylady. Jer kólemi 4 myń sharshy shaqyrymdy quraıtyn aýdanda 26500-den astam halyq tu­rady. О́tken jyly 14 mıllıard teńgeniń aýylsharýashylyq ónimderi óndirildi, maldyń bar­lyq túrinen ósim baıqaldy. Qa­zirgi ýaqytta iri qara 42800-ge, jylqy 10849-ǵa, qoı 77015-ke jetti. Bıylǵa tól alýdyń baǵyty jaqsy. Aýdanymyzdyń negizgi óndi­ri­si aýyl sharýashylyǵy bolǵanymen, sońǵy jyldary ónerkásip salasy da qarqyndy damyp keledi. 1293 mıllıon teńgeniń ónerkásip ónimderi óndirildi. Daǵdarys sal­dary aýdanymyzda ónerkásip ónimderin óndirý kólemi ındeksin tómendetkenmen, bizde bul ón­diris salasynyń kórsetki­shin jaq­­sar­týdyń, óndiriletin ónim kólemin arttyrýdyń tolyq múm­kinshilikteri bar. «Vertıks Holdıng» kompanııasy osy jyldyń mamyr-jeltoqsan aılary aralyǵynda 360 myń tonna temir rýdasyn tıep, 3207 mıllıon teńgeniń ónimin óndirýdi jos­parlaýda. Sonymen qatar, «TeksheTas» kompanııasy osy jyldyń mamyr-jeltoqsan aı­laryna 1145,0 mıllıon teń­gege 400 myń tekshe metr qıyr­shyq tas óndirýdi jos­parlap otyr. Osyndaı joba-josparlar júzege asyrylǵan jaǵdaıda, aýdanymyzdyń óner­kásip ónim­derin óndirýdegi negizgi kór­setkishteri 4352 mıllıon teń­ge nemese 280 paıyzǵa ósip, eko­nomıkamyzǵa tyń serpin beredi dep kútilýde. Ústimizdegi jylǵy tórt aı­da 3154,9 mıllıon teńgeniń aýyl­sharýashylyq ónimderi óndirildi, bul ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda, 101,9 paıyzdy quraıdy. «Agro­bıznes-2020» memlekettik baǵ­darlamasy boıynsha tórt ın­­vestısııalyq joba júzege asyrylýda. «Shyńǵys» sharýa qojalyǵy avtomattandyrylǵan jylqy saýý kesheni quryly­syn paıdalanýǵa bermek. Shar­ýa qojalyǵynyń jetekshisi Oryn­­daı Jolmuratovtyń sapaly qymyzy Aqtóbe óńirine jaqsy tanys, sondyqtan sura­nys joǵary. Jeke kásipker A.Kı­­nııatovanyń tushpara sehy qurylysyn, «Álıhan» sharýa qojalyǵy mal soıý alańy men mal eti ónimderin óńdeıtin sehyn, «Qumqudyq» JShS-niń 5 túrli jarma daıyndaý jelisin iske qosý kózdelýde. Bul jobalar bıyl paıdalanýǵa beriledi. «Sybaǵa» baǵdarlamasy boıynsha josparlanǵan 450 sıyrdyń 431-niń, «Qulan» baǵdarlamasy boıynsha josparlanǵan 200 bıeniń 120-nyń, al «Altyn asyq» baǵdarlamasy boıynsha josparlanǵan 750 qoıdyń 644-niń qujattary daıyndalýda. Bular órisimizdi malǵa toltyrýǵa, mal ónimderin arttyrýǵa alǵyshart jasaıtyn jobalar. Elbasynyń aýylsharýashy­lyq kooperatıvterin qurý jónin­degi tapsyrmasy da oıdaǵydaı oryn­­dalýda. Áıteke bı nesıe seriktestiginiń esep-shoty ashyl­­­­dy, nesıe berý qujattary ázirlenýde. Seriktestik qu­ra­myna 20 quryltaıshyny tartý kózdelýde. Keshegi  kún­de­ri jappaı qurylǵan usaq sharýa­shylyqtar ýaqyt óte kele damý baǵytynda qıyndyqtarǵa da ke­zigip qa­lýda. Sonyń biri – bel­gili bir baǵdarlama boıynsha iri mólsherde nesıe alýǵa qatysty. Bul problemany sheshý baǵytyn­da qazir sol usaq qurylymdardy biriktirip, aýylsharýashy­lyq koo­pe­ratıvterin jasaqtaý qolǵa alynýda. Araltoǵaı jáne Araltóbe selolyq okrýgterinde osy baǵyt­ta alǵashqy qadamdar jasalýda. Qazirgi ýaqytta biz jeke taýarly sharýashylyqtardy, jekelegen sharýalardy jáne aýylsharýashylyq qurylymdaryn úlken óndiristik kooperatıvke biriktirý boıynsha jumystar júrgizýdemiz. Kooperatıvke múshe bolǵandar qyzmetterdi jeńildikpen paıdalanyp, ónimderdi ózindik qu­ny boıynsha satyp ala alady. Aýylsharýashylyq koope­ratıvteri kommersııalyq uıym bolyp tabylady, onyń tapqan paıdasy qatysýshylardyń jar­ǵylyq qordaǵy úlesine sáıkes nemese sharýashylyq qyzmetine qatysýyna baılanysty bóline­di. Máselen, Araltoǵaı selo­lyq okrýginde 200-250 jergilikti turǵyndy biriktirý kózdelýde, olardyń qaramaǵynda shamamen 600-deı iri qara bar. Al Aral­tóbede bes sharýa qojalyǵy bir kooperatıvte bas qosqysy keledi. Ústimizdegi jyly 166549 gek­­­tarǵa egis salynýda, onyń ishinde dándi daqyl 123900 gektardy quraıdy. Jalpy, bıyl alqaptardaǵy ylǵal moldyǵy eskerilip, egis kólemi biraz ke­ńeıtildi. Sondaı-aq, 449 gektarǵa kókónis, kartop, baqsha daqyldary egildi. Aýdan ekonomıkasy damýy­nyń basym baǵyttary – shaǵyn jáne orta bızneske qoldaý kór­setý de oıdaǵydaı. Búgingi tańǵa tir­kelgen shaǵyn jáne orta bıznes nysandarynyń sany 1105-ke jetip, byltyrǵy jylmen salystyrǵanda 110 paıyzǵa ósip otyr. О́ndirilgen ónim kó­lemi 8893 mıllıon tengeni qurap, byltyrǵy jylmen salys­tyr­ǵanda 153 paıyz boldy. «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq kólik dálizi men «Astana – Aqtóbe» tas joly boıynda servıstik qyzmet kórsetetin, jalpy quny 900 mıllıon teńgeni quraıtyn 7 nysan salynǵaly otyr. Olar­dyń 6-ýy kempıng, al, bireýi janar-jaǵarmaı quıý stansasy. Ústimizdegi jylǵy tórt aıda negizgi qorǵa salynǵan ınves­tısııa kólemi 1127,2 mıllıon teńge qurady. Bul ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda meje 143,6 paıyz oryndaldy degen sóz. «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» memlekettik baǵdarlamasynyń birinshi baǵy­ty boıynsha mektepti kúrdeli jón­deýge 165,3 mıllıon teńge bólinip, oǵan 41 adam jumyspen qamtylady. Baǵdarlamanyń ekinshi baǵyty boıynsha 207,0 mıllıon teńge bólindi, aýyl turǵyndaryn jumyspen qamtý aıasynda 74 jobaǵa 157,5 mıllıon teńgege qujattar tapsyryldy jáne 12 adam 25,0 mıllıon teńgege qujattaryn resimdeýde. Jeke isin ashýǵa jáne keńeıtýge 27 adam 38,5 mıllıon teńgege qujattaryn tapsyrdy, 14 adam 21,9 mıllıon teńgege qujattaryn resimdedi. Jalpy, osy baǵyt boıynsha 242,9 mıllıon teńgege jumystar júrgizilýde. Úshinshi baǵyt boıynsha 17,0 mıllıon teńge ıgerý kózdelýde. Osyndaı jumystardyń nátıjesinde aýdanda jumyssyzdyq deńgeıi nebári 0,2 paıyz ǵana. Munyń ózi jol boıy servıstik qyzmetin jáne shaǵyn jáne orta bıznesti damytý esebinen múmkin bolýda. Aýdandaǵy 28 eldi mekenniń 10 eldi mekeni, ıaǵnı aýdan halqynyń 63,7 paıyzy ortalyqtandyrylǵan aýyz sý jelisin paıdalanady. Búginde 3 eldi mekende sý kózderi qoryn anyqtaý jumystary júr­gizilip, 6 eldi mekende aýyz sý shyǵý mólsheri men aýyz sý qu­ramyna zertteý jumystary jasaldy. 2016 jylǵa «Nurly Jol» ınfraqurylymdy damytýdyń memlekettik baǵdarlamasy aıasynda nesıelendirý boıynsha Komsomol aýylyna sý qubyryn júrgizýge 327 mıllıon teńge qa­ra­jat qaralyp, jumystar bas­talyp ketti. Basqudyq, Jabasaq, Araltóbe eldi mekenderine sý júr­gizý qujattary quzyrly or­gandarǵa tapsyryldy. Sondaı-aq, bıyl 4 eldi mekende sý kózderin zertteý jumystary júrgiziledi. Qarabutaq selosyna gaz qubyry júrgizilip, barlyq jergilikti bıýdjetten qarjylandyrylatyn memlekettik mekemelerge jáne 422 turǵyn úıdiń 360-yna gaz qubyry qosylyp, selo halqy kógildir otynnyń ıgiligin kórýde. О́tken jyly Qarabutaq aýylynan Komsomol aýyly baǵytyna jetkizýshi gaz qubyryn tartý jumystary 1,8 mıllıard teńgege júrgizilip, 2016 jyldyń mamyr aıynan bastap 1,053 mıllıard teńgege Komsomol aýylyna aýylishilik gaz tartý jelileriniń qurylys jumystary bastalyp ketti. Bul jumystar ústimizdegi jyldyń qyrkúıek aıynda aıaqtalady dep kútilýde. Búginde 3 aýyldyq okrýgke gaz qubyryn tartýǵa qujattary daıyndaldy. Aýdandyq aýrýhana joǵary tehnologııalyq dıagnostıkalyq-emdeý qural-jabdyqtarymen jaraqtandyrylǵan, 2015 jyly 15 mıllıon teńgege aýrýlardy erte satysynda anyqtaýǵa arnalǵan qural-jabdyqtar men jedel járdem avtokóligi alyndy. 28 densaýlyq saqtaý mekemesi qalypty jaǵdaıda jumys jasaýda. Áleýmettik ınfraqurylymdardy damytý baǵdarlamasy boıynsha aýdanda 10 mektep salynyp, 9 mektep ǵımaraty kúrdeli jóndeýden ótti, 12 balalar baqshasy iske qosylyp, qajetti jıhaz, jabdyqtarmen qamtamasyz etildi. Áıteke bı kópsalaly kolledjiniń jataqhana úıi tolyq jóndeýden ótkizilip, iske qosyldy. Sońǵy 5 jyl ishinde 1 dárigerlik ambýlatorııa, 3 medısınalyq pýnkt, 1FAP salyndy, 7 medısınalyq mekeme kúrdeli jóndeýden ótkizildi. Bilim salasynda ilgerileý barshylyq. Aýdan ortalyǵynan basqa eldi mekenderde mektep jasyna deıingi balalar balabaqshamen tolyqtaı qamtylǵan. Búginde 17 klýb, 23 kitaphana, 2 murajaı aýdan turǵyndaryna qyzmet kórsetýde. Aýdandyq mádenıet úıi janynan qurylǵan «Asyl ájeler» jáne ózge ult ókilderinen qurylǵan «Sýdarýshka» an­samblderi men T.Shevchenko atyndaǵy orta mektep janyndaǵy «Ýkraın tilin úıretý» úıirmesi halyqpen tyǵyz baılanysta, turaqty jumys isteýde. Aýdanda aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa múmkindik mol. О́ńirde eginshilikti ilgeriletýdiń tyń joldary qarastyrylýda. Ásirese, mal sharýashylyǵyn damytýdyń múmkindikterin tıimdi paıdalanýǵa baǵyt ustalýda. Buǵan Úkimettiń qoldaýyn kádege jaratý da serpin bermek. Sondaı-aq, ústimizden ótetin kúre joldardyń boıynda servıstik qyzmetti burynǵydan góri de molyraq paıdalanýǵa nıettimiz. Buǵan halyqtyń betburys jasap otyrǵany baıqalady. Aýyl sharýashylyǵymen birge ónerkásipti damytýdyń da joba-jos­parlary bar. Bir sózben aıtqanda, aýdanda daǵdarys jaǵdaıynda da damý basty nazarda. Sonyń dáleli retinde aýyldan qalaǵa qonys aýdarý áldeqashan toqtaǵanyn aıtýǵa bolady. Qaıta qaladan elge oralýshylar bar. Sondaı-aq, jas mamandar aýylǵa kóbirek kele bas­tady. Munyń ózi aýyldyń bolashaǵy bar ekenin kórsetedi. Amanǵalı BERDALIN, Áıteke bı aýdanynyń ákimi Aqtóbe oblysy