Qaraǵandy jol qadirin biledi

Basqa óńirdi qaıdam, Qa­ra­ǵandy oblysynda qara jol­dyń jyry taýsylǵan emes. Ál­bette, onyń sebepteri ár alýan. Buryndary jol jóndeý ju­mystaryn nege naq jaýyn-sha­shyn jıileıtin kúz aılaryna ja­qyn bastaıdy dep kúpti kóńil bo­latynbyz. On­da­ǵymyz keshe ǵana jóndegen jol birer aıdan soń-aq oıdym-shoıdym bolyp jatqanyn jaýapty oryndar aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna jabady degen kúmánnan edi... Al, endi, bıylǵy jazda aspannyń túbi tesi­lip qalǵandaı, Arqa halqy jaýyn­nan kóz ashpaı otyr. Endi osy tamyzda Alla taǵalanyń meıi­­rimi túsip, jarty aı bolsyn ap­tap ystyǵymen jarylqamasa, dı­qan aǵaıynǵa ońaı soqpasy anyq. Bárin aıt ta birin aıt, bul joly aıtpaǵymyz kenshiler shaha­ryn­­daǵy jol máselesi edi. Ulan-baı­taq elimizdiń qaq ortasynda or­na­las­qan áıdik shahardy aına­lyp óte­tin de, tótesi men kóldeneńinen ke­sip ótetin de dańǵyldar az emes. Onda da berisi oblystyq, árisi res­pýb­lı­kalyq mańyzdaǵy jol­darǵa basa mán beriletini eki bastan anyq. Qaraǵandy oblysy ákiminiń birinshi orynbasary Asylbek Dúısebaev tap osy máseleni myq­tap qolǵa alǵan. Kún saıyn bol­masa da, jóndeý jumystary qol­ǵa alynǵan aralyqtarǵa oqtyn-oq­tyn at shaldyryp turatyn ol jaqynda Qyzylorda – Pavlodar tas jolynyń ken­shiler qalasyna kire­beris tusyna ádeıilep bardy. Irgedegi Aqtas kenti men Saran qalasyna, ózge de oblystyq baǵy­nystaǵy birtalaı eldi meken­derge bastaıtyn bul jol kóp­shi­likti kópten-aq sharshatyp bol­ǵan edi. Shilde aıynda ǵana jol qaýipsizdigine qatysty ót­ken arnaıy jıynda Asylbek Dúıse­baev respýblıkalyq tas joldyń talqany shyǵyp jatqan osy ke­zeńine qatysty «Qazavtojol» UK» AQ Qaraǵandy fılıalynyń jaýapsyzdyǵyn qatty synǵa alǵan bolatyn. О́ıtetin de jóni bar. О́ıtkeni, ákimdik bastaǵan jergilikti atqarýshy organdarǵa halyqtan túsip jatqan shaǵymda tolas joq. Basqasyn aıtpaǵanda, oblys ortalyǵynan 20-30 shaqyrym jerdegi eldi mekenderden Qara­ǵan­­dyǵa kún saıyn qatynap, nápa­qa­syn taýyp júrgen qarapaıym halyqqa qıyn. Kisi kóp, tańerteńgi, keshki mezgilderde avtobýsqa áreń-áreń syıyp, bir aıaǵymen tura­tyndary azdaı, álgi aıtyp otyrǵan aralyqtan ótkende ıin tiresip turǵan bir-birimen soǵysyp, basyn, ıa qasyn jaryp alyp jatatyn kezder az emes. Sol jıynda atalǵan kásiporyn­nyń Qaraǵandy fılıalynyń dırektory Qanat Shaımın joldy paıdalanýshylardan keshirim surap, dál sol tusty jóndeý ju­mys­taryn shilde aıynyń basy­nan qolǵa alýǵa ýáde bergen. Bas­shy azamat sózinde turǵan sy­ńaıly: oblys ákiminiń birinshi orynbasary óz kózimen kórgendeı, jol jóndeý jumystary bastalyp ketken. Shyǵyny 207,49 mln. teńge dep baǵalanǵan 8 shaqyrymdyq joldy merdiger uıym retinde bekitilgen «ArmStroı» JShS jóndeı bastady. Munda ártúrli maqsattaǵy 29 tehnıka men 37 adam eńbek etýde. Eldi mezi qylǵan kedir-budyr jol tegistelip, asfalt-beton tóseldi. Bul jumystardyń bári aldaǵy qazan aıynda aıaq­talady dep josparlanyp otyr. Astana men Temirtaýdy jal­ǵaı­tyn tórt jolaqty joldyń qurylysy mejelengen merziminen shamamen eki aıdaı buryn aıaqta­latyn túri bar. Bul jerde tek bir dúdamal oıdyń ushy shyǵyp tur. Joq, jol qurylysynyń ba­ry­synda eshqandaı kemshilik joq. Merdiger kompanııa baryn sa­lyp, taqtaıdaı tegis ári keń jol­dy qyrkúıek aıynyń ózinde paıdalanýǵa berýge daıyn otyr. Tek kúni erteń sýyq túsip, jol boıyn qatqaq basyp, qar japqanda kólik qozǵalysy taǵy da qıyndaı ma degen kúmán kúshti bolyp tur. Bul kúmándi kóldeneń tartyp otyrǵan – «Qazavtojol» fılıalynyń ókilderi. Qanat Shaımınniń aı­týyn­sha, qazir bizde kúz, qys, kók­tem aılarynda pálenbaı sha­qy­rym jol boıyn zamatynda taza­laı qoıýǵa daıyn turǵan zama­naýı tehnıka jetkiliksiz. So­nyń kesirinen tolassyz aǵyl­ǵan avtokólikterdiń keptelisi prob­lema týdyrýy ǵajap emes. Kúre jol eki ese keńeıtilgenimen, ony qalypty jaǵdaıda ustap, tazalap otyrýǵa kerekti tehnıka sany kerek mólsherdiń 60 paıyzyn ǵana quraıdy. Negizgi qorqynysh osy. – Biz bul máseleni kompa­nııa­myzdyń negizgi basshylyǵyna eskerttik, – deıdi Qanat Shaımın. – Negizi, memleket ıeligine jeke­menshikti kiristirgenimiz durys emes. Desek te, basqa amal joq. Meniń­she jol jaǵdaıyn qalypty ustaýǵa arnalǵan jabdyqtary bar merdiger uıymdardy ortaq iske tartqanymyz durys. Ondaı kom­panııalar barshylyq. Tek solar­dyń arasynda konkýrs uıym­dastyryp, neǵurlym tıimdisin tań­dap alý kerek. Buǵan qosa, «Qazavtojol» fır­masy Temirtaý asyp, Jam­byl oblysyna bastaıtyn jol­dy jóndeýge qarajat tappaı otyr. Bul aralyqtyń da mańy­zy basqalarynan kem emes. Kom­pa­nııa ókilderi osy maqsatqa halyq­aralyq qarjy uıymdarynan nesıe surap kórsek degen nıette. Birqatar banktermen jaqyn arada tıisti kelisimderge qol qoıysý da josparlanǵan. Osy oraıda, Úkimetke de usynystar aıtyldy. Bir qýanarlyǵy, Qazaqstan jol­daryn basqarýshy kompanııa Jez­qa­zǵannan Qyzylorda oblysy­na deıingi 200 shaqyrymdaı jol­dy jóndeýge qarajat taýyp otyr. Kartadan qarasań, qatar jat­qan­daı kórinetin eki shahardyń arasy talaı halyqtyń tózimin taýysyp bolǵandaı edi. Kópshilik bul tóte jolsymaqtan góri, jar­ty Qazaqstandy aınalsa da, temir­jolmen myńdaǵan shaqyrym­dy selkildemeı, tynysh basyp jetkendi jón kóredi. Osy aralyqqa kúrdeli jóndeý sońǵy ret ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldary júr­gizilgen eken! Jol degen aty bol­masa, iz taýyp ilesýdiń ózi qıyn­ǵa soǵa ma dep qorqamyz... Jóndeımin degenge jol jetedi. Biraq solardyń jóndelý sapasyn aıtyńyz. Jalańaıaq júrseń de jaıly joldyń jyl ótpeı jatyp astań-kesteń bolyp jatqanyna kýá bolǵan kezderimiz az emes.  Bul joly sapa máselesi qatań baqy­laýǵa alynbaq. – Mysalǵa, oblys ortalyǵyna jaqyn Baımyrza men Shoqaı eldi mekenderiniń arasyndaǵy joldyń jóndelisin aıtaıyn, – deıdi Qanat Shaımın. – Qabyldaý úshin teksere kelgenimizde, jóndeldi degen joldyń sapasy syn kótermeıtin bolyp shyqty. Biraq oǵan bıýdjetten bir tıyn da qosymsha aqy tólengen joq. Merdiger uıym óz jaýapsyzdyǵy úshin sazaıyn tartyp, joldy qaıta jóndeýge, asfaltty sapaly etip jańadan tóseýge májbúr boldy. Avtodańǵyldardy kúrdeli jón­deý jumystarynyń sapa­syn, jolaýshylar kóligi jáne avtojoldar basqarmasy da baqan­daı bes deńgeıli baqylaýǵa alǵan. Aıtalyq, buryn merdiger ózi bergen kepildik boıynsha, qalalyq nemese oblystyq mańyzdaǵy jol boıynda paıda bolǵan aqaýdy eki jyl boıy joıyp, ıakı jamap-jasqap otyrýǵa mindetti bolsa, endi ol mindettiń merzimi úsh jyl­ǵa deıin uzartyldy. Al túbe­geı­li ózgertilip, tolyqtaı kúr­de­li jóndeýden ótkizilgen jol­dar­dy salǵan merdigerler, tipti, bes jylǵa deıin eshqandaı jaýap­ker­shilikten qasha almaıdy. – Tapsyrys berýshi men merdiger uıymnyń arasynda jasalǵan kelisimshartqa sáıkes, merdigerge qarjylyq jaýapkershilik júk­te­ledi, – deıdi Qaraǵandy oblys­tyq   jolaýshylar kóligi jáne avto­joldar basqarmasynyń bas­shysy Abaıdilda  Sanaýbarov. – Kepildik berilgen merzim boıynsha onyń esepshotynda árdaıym jóndeý jumystaryna ketetin barlyq qarajattyń keminde úsh paıyzy kóleminde qarjy bolýy tıis. Bul onyń saqtandyrý polısi esebinde bolady. Jan-jaqty jabdyqtalǵan zerthana, arnaıy qabyldaý komıssııasy bar. Jóndeý jumystary sapaly júrgizilgenin maquldap, komıssııanyń ár múshesi qol qoı­maıynsha, merdiger moınyna alǵan  nysan memleket tarapynan qabyldanbaıdy. Sońǵy úsh jylda kezinde óz jumystaryn jaýapsyz oryndaǵan merdigerlerdiń ústinen túsken aryz-shaǵymdardy qarap, tekserip jatyrmyz. Solar­dyń ishinen qazirde ekeýiniń shyn máninde alaıaqtar bolyp shyq­qa­ny anyqtalyp, endi mundaı ju­mys­tarǵa qatysty tenderlerge qa­tysý quqynan aıyryldy. Ko­mıs­sııa joldardy ádette kóktem aılarynda tekseredi. Jóndeý bary­syndaǵy kemshilikter sol mezgilde aıqynyraq baıqa­la­tyn­dyqtan, merdigerdiń kepildik mer­zimi aıaqtalmaǵan bolsa, aqaý tabylǵan tusty qaıta jóndeý onyń ózine júkteledi. Aqyry jol týraly áńgime qoz­ǵaǵan soń, qala syrtyndaǵy dań­ǵyl­darmen ǵana shektelgenimiz jón bola qoımas. Otanymyzdyń mań­­daıaldy óndiris oshaǵy sana­latyn Qaraǵandynyń sán-saltanaty elimizdiń ózge shaharlary­nan artyq bolmasa da, kem soq­qan tusy joqqa tán. Degenmen,  qara­ǵan­dylyqtardy bıyl ǵana jóndelgen kóshe­niń kelesi jyly qaıta qopary­lyp ja­­ta­­tyny qajytyp bolǵan. Sóıtsek, gáptiń bári istiń du­rys uıym­­dastyrylmaýynan, qala­­ny damy­tý barysyn durys jos­­par­­lama­ǵannan desedi. Kóshe or­ta­synyń qazylyp jataty­ny, kóbinese je­ńil-jelpi shuqanaq­tar­dy ja­map-jasqaý ǵana dep aqtalady qala basshylary. Avtojoldardyń tez tozyp, jaramsyz bolyp jatýyn jaýapty oryndardyń ókilderi ózderinshe túsindiredi. – Jol tósemderiniń tez buzy­lýyna negizgi sebep – asfalt-beton quramyndaǵy bıtýmnyń tabıǵı eskirýi, – deıdi Qaraǵandy oblystyq   jolaýshylar kóligi jáne avtojoldar basqarmasynyń basshysy Abaıdilda  Sanaýbarov. – Asfalt tósemderiniń mezgilinen buryn jarylyp, shuńqyrlardyń paıda bolatyny da sodan. Áıtkenmen, bul máseleniń de sheshimin tabýǵa bolady eken. Bı­tým­nyń eskirýin tez sińgish «Reclamite» quramynyń kómegimen baıaýlatýǵa bolatyn kórinedi. Munaı maıy men shaıyrynan turatyn bul katıondy qospa as­falt-beton tósemege 40 santı­metr­­ge deıin boılap sińe alady. Bıyl bul quraldy mamandar Qara­ǵandy qalasyndaǵy Tere­shkova kóshesinde jáne Popov kóshe­si men 15-shi magıstraldyń qıylysynda synap kórmek. Odan oń nátıje shyǵyp jatsa, árıne, basqa joldar boıynsha da osy ádiske basymdyq beriledi. Qansha myqty jóndeý jasalsa da, joldyń jaıyn eshýaqytta nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıdy. Kóktem men kúz jaýyn jep, qys aılarynda kók muzǵa aınalatyn, jazdyń aptabynda balbyrap, aýyr kólikterdiń astynda qamyrsha ılenýge deıin baratyn tósemeler neshe jerden asfalt-beton bolsa da tabıǵattyń tosyn qubylystary men ári-beri júrýden sharshamaıtyn, tipti, tirshilik úshin kúres­te soǵan májbúr adamdardyń áre­ketine tótep berýge qaýqarsyz. Oblysta eldi mekenderdi jal­ǵaıtyn tóte joldar barshylyq. Biraq olardyń kópshiligi kópten jóndeý kórmegen, áıtpese, eldiń ózi jasap alǵan jabaıy joldar. Jaýynsyz jazda kópshilik arnaıy kóterme joldardan góri, qara jermen qabysqan jaıdaq jolmen quıǵytqandy jón kóredi. О́ıtkeni, olarda oı-shuńqyr áldeqaıda az. Ony óz tájirıbemizden bilemiz. Oblys aýmaǵyn jıi aralaıtyn óńir basshylary da habarsyz emes dep oılaımyz. Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan» Qaraǵandy oblysy