Tekti áýletten shyqqan ór tulǵa

Atam qazaqta «tektiden tek­ti týar saralanyp» deı­tin tirkes bar. Bul sóz keıip­kerimiz Ǵazymbek Qor­ǵan­bekulynyń bolmysyna bap jarasyp tur. О́ıt­keni bul kisiniń arǵy atasy jońǵar shapqynshylyǵy kezinde qazaqtyń qamy úshin kúresken ataqty batyr tarhan Jánibek Qoshqaruly. Zertteýshi Danııar Ihsannyń paıymdaýynsha, osy kisiniń bir balasy Dáýitbaı (keıbir derekterde Dútbaı) tarhannan Musa batyr týady. Musadan – Shegen bı.

Shegen atamyz óz zamanynda reseı­lik otarlaý isine bet bermegen adam. Bıdiń zamandasy úlken aqyn Álmaǵambet Ospanuly

«Musadan týǵan Shegen bı,

Patshadan kelgen syılyqty,

Aldaýysh dep almaǵan,

Olja dep kózin salmaǵan,

Aldaýyna kónbegen,

Aıdaýyna júrmegen...»

dep sıpattaǵan. Osy Shegen bıden Birimjan týady. Osy kisiniń kindiginen «qos zeren» atanǵan Qorǵanbek pen Dáýrenbek órbıdi.

Qazaqtyń asyl qyzy Gúlnar Dýlatova apamyz óz esteliginde: «Qor­ǵan­bek tórt áıel alǵan adam. Úlken báıbishesi Hanshadan: Ahmet pen Ábdikárim, ekinshi áıeli Sahıbıdan – Ǵazymbek, úshinshi áıeli Múgúlsimnen – Kárim, tórtinshi jary Gúlmaıdannan: Muhtar, Batyrhan, Nurhan, Jumahan jáne eki qyz Ǵazıma men Sháken týady» dep jazady (Dýlatova G.M. Alashtyń sónbes juldyzdary. – Almaty: Mektep, 2022. – 145-b).

Sondaı-aq alashtanýshy, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Mámbet Qoıgeldıev aıtqandaı, asa ónegeli áýletten shyqqan Ǵazymbek 1896 jyly 28 aqpan kúni Torǵaı ýezi, Tosyn bolysynyń №1 aýylynda dúnıege kelgen. Ol jastaıynan ózinen 15 jas úlken aǵasy, I jáne II Memlekettik Dýma depýtaty, keıin Alashorda úkimetiniń múshesi bolǵan Ahmet Birimjanovty úlgi tutyp, tálimin úırengen, tárbıesin kórgen. Aǵaly-inili Birimjanovtardy jurt «Qorǵanbektiń qos bórisi» dep áspettegen kórinedi. 

* * *

Ǵazymbektiń qoǵamdyq-saıası ómirge aralasýy 1916 jyldan bastalady. Oǵan sebep, osy jyly patsha jarlyǵymen qazaq jigitteri tyldyń qara jumysyna tartyldy. Aýyl azamattary qınalyp qalmasyn dep, Ǵazymbek óz yqtııary­men solarmen birge atanady. Ol bul iske qazaq kósemi Á.Bókeıhannyń tapsyrmasymen barǵan edi, deıdi akademık M.Qoıgeldıev.

Maıdan dalasynan oralǵan soń Ǵazymbek Birimjanov 1917 jyldyń tamyz aıynda ult kósemi Álıhan Bókeı­hannyń nusqaýymen Orynbor okrýgtik sotyna aýdarmashy-tilmash qyzmetine usynylady. Qyzmetke endi kirise bergende Qazan tóńkerisi beleń alyp, osy alasapyranda elge oralady. Tóńiregin bir barlap alyp, «qazaq úshin júrek maıyn sham qylǵan» (S.Toraıǵyrov) Alash zııalylarynyń qataryna qosylady.

Bul tulǵanyń ult tarıhyndaǵy zor isi – 1917 jylǵy Ekinshi jalpyqazaq sıezine qatysyp, Á.Bókeıhan basta­ǵan myqtylarmen birge «Alash» par­tııasynyń baǵdarlamalyq jobasyn jazysady. Odan keıin Alashorda úkime­tiniń tapsyrmasy boıynsha el aralap, Torǵaı óńirinen ásker jınasady.

Taǵy bir tamasha isi – shamamen 1918 jyldyń sońyna qaraı Alashorda úkimeti Ǵazymbek Birimjanov pen Asfendııar Kenjındi admıral Kol­chak basqaratyn Sibir Úkimetimen kelis­sózge attandyrady. «Ondaǵy maqsat – Sibir úkimetine ózderin moıyndatyp, múmkindik bolsa qarý-jaraq hám qarjylaı kómek alý edi», deıdi M.Qoı­geldıev.

90-jyldary Ǵazymbek Birimja­nov­tyń tergeý isimen tanysqan alash­tanýshy-ǵalym Tursyn Jurtbaı myna bir derekti eske alady: «Men Sibir úki­metine baryp qarjy mınıstri Petrov­pen sóılesip, odan qarjylaı kómek suraı kelgenimizdi aıttym, onymen ózara tipten qatty sózge keldik. Odan soń Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy Vologodskııdiń qabyldaýynda bolyp, Petrovtyń ústinen shaǵym aıttym. Osy sapardan sál erterek Alashorda Dýtovpen baılanys ornatyp, odan qarý-jaraq jáne ofıserler alǵan bolatyn. Biraq arada shataq shyǵyp, biz olardyń ofıserlerin tutqyndap, olar bizdiń jigitterdi qamaýǵa alǵany bar. Mine, sol kezde bizdiń Alash áskerinde zavhoz bolyp bir ofıser jumys atqarǵan, Ombyǵa kelgenimizde sonymen kezdesip qaldyq. Biz týraly sol biraz nárse jetkizgen bolý kerek, qarý-jaraq ta, qar­jy da ala almaı keıin qaıttyq», degenin keltiredi.

«Jazǵan qulda sharshaý joq» degendeı Alashorda úkimeti Ǵazymbekti 1920 jyly túrki halyqtarynyń qaırat­keri Bashqurtstan kósemi Zákı Ýálıdı Toǵanmen kezdesýge jiberedi. Ol kisi bul kezde qyzyldardyń ekpininen yǵy­syp Buharaǵa kelip, saıalap jat­qan. Osy sapary jóninde Ǵ.Birimjanov tergeý isinde bylaı dep baıandapty: «Ýálıdımen baılanys ornatýǵa meni jiberdi. Menimen birge Musa Seıda­lın attandy» dese, Zákı Ýálıdıdiń 1997 jyly Ýfada jaryq kórgen «Estelikter» atty kitabynda: «Biz Buharaǵa Alashorda ókilderin jáne túrikmen zııalylaryn shaqyrdyq. Aqpanda túrikmen advokaty Qaqadjan Berdıev, Alashordanyń ókilderi retinde Haıretdın Bolǵambaev, Muhtar Áýezov, Dinshe jáne taǵy eki kisi keldi» (Z. Valıdı Togan. Vospomınanııa M., 1997, s. 288) deıdi. «Osynda aty atalmaǵan eki kisi Ǵ.Birimjanov pen M.Seıdalın bolsa kerek» dep jazady akademık Mámbet Qoıgeldıev. 

* * *

Ǵazymbek Birimjanovtyń ómir tarıhyn zertteýshiler bul tulǵanyń jýr­nalıstik qabiletin óte joǵary ba­ǵa­laıdy. Osy turǵyda atap óter­lik oqıǵa: 1920 jyly Tashkent qala­synda Túrkistan Respýblıkasy Orta­lyq Atqarý komıtetiniń organy ulttyq-demokratııalyq «Aq jol» gazetiniń jaryq kórýi. Osy basylymǵa qazaq oqyǵandary tartylady. Osylardyń biri – týǵan bajasy hám jerlesi Mirjaqyp Dýlatulynyń yqpalymen jýrnalıstik jumysqa ornalasqan Ǵazymbek edi.

«Ǵazymbek arnaıy jýrnalıstik bilim almaǵan, týma talant, týma pýblısıst retinde qalyptasqan, óziniń zerdeliligimen jazý-syzý ónerin jaq­sy ıgergen. Osy gazette qyzmet atqarǵan 1921–1922 jyldary gazettegi maqa­lalaryna «Ǵ. Birimjanov», «Shegen», «Sh-n», «Ǵ» dep qol qoıyp júrgen. О́zi­niń jazǵandarynda ol eń aldymen, ómir­diń bolmys-qubylystaryna parasatty oı jiberýge, fılosofııalyq túıinder jasaýǵa tyrysady. Birde ol: «...nadan, úlgisiz, azap shekken, qorlyq kórgen, zulymdarǵa qul, jem bolǵan, qoıan júrek qorqaq, qorǵalaq bolǵan bizdiń qazaq emes pe?» dep egilse, birde «Rossııa tarıhynyń otarshyldyq tarıhy bolǵandyǵy, bizdiń qazaq «halyq túrmesinen» shyqqany ótirik pe?» (14.1.1921 j.) dep zarlady. Taǵy birde «orys otarshylarymen, óz aramyzdan shyq­qan soǵylǵandarmen tartyn­baı talasý, tartysý, aıanbaı alysý kerek, ıá ólim, ıá azattyq» (7.6.1921 j.) dep sil­kindi. Ǵazymbektiń «halqym» dep soq­qan júreginiń dúrsili 1921 jyl­ǵy asharshylyqta múlde qatty estil­di. Jurtty jut pen indetten aman alyp qalýǵa janyn saldy. Tek 1922 jy­ly «Qanyna tartpaǵannyń qary syn­syn» (21 qańtar), «Elemese, ólge­ni­miz» (14 qańtar), «Qosshy uıym­dary­nyń jumysy» (28 qańtar), «Negizgi jumystardyń biri» (21 aqpan), «Aýrýyn jasyrǵan óler» (6 sáýir), «Nar jolynda júk qalmaıdy» (23 maýsym) taǵy basqa ondaǵan materıalynda el-jurtty asharshylyqtan qutqaryp qalý qamyndaǵy qamqorlyǵy erekshe boldy», dep jazady ataqty professor Temirbek Qojakeev 1995 jyly Almatyda «Sanat» baspasynan jaryq kórgen «Sara sózdiń sardarlary» atty kitabynyń 6-betinde. 

* * *

Osy jyldardaǵy taǵy bir eleýli oqıǵa – 1922 jyly sáýirde keńes ókimeti men Germanııa arasynda ózara jastardy oqytý jóninde shart jasalady. Osy shart boıynsha áýeli Germanııaǵa oqýǵa Tatarstan­nan 25 jas qabyldanady. Odan keıin ile-shala Túrkistan avtonomııalyq sovettik respýblıkasy atynan 60 adam attanady. Bulardyń ishinde qazaq joq. Osyǵan nalyǵan Ǵazymbek Qor­ǵanbekuly «Qazaqty tarıhı halyq qylý kerek. Qazaqtyń ilgeri basyp kele jatqandyǵyn jurtqa kórsetý kerek. Sondyqtan shetelderden oqý úırený – zaman talaby. Bizdiń qazaqtyń balasy barsa, London, Parıj, Berlınniń kóshesi oıylyp ketpeıdi» dep másele kóteredi «Aq jol» gazetine.

Nátıjesinde, T.Rysqulovtyń usy­nysymen Germanııaǵa oqýǵa ózbektermen birge qazaq jastaryn jiberý týraly sheshim qabyldanady. Sóıtip, Ǵazymbek Birimjanov, Ábdirahman Muńaıtpasov, Damýlla Bıtileýov, Temirbek Qazybekov Germanııaǵa attanady.

Bul oqıǵa týraly 1920 jyldary Ilııas Jansúgirovtiń tikeleı qatysýmen jaryq kórgen Jetisý óńirlik «Tilshi» gazetiniń 1923 jylǵy kezekti sanynda: «Berlınde Túrkistannan-12, Buqardan 45 oqýshy bar. Osylardyń 5-eýi qazaq. Bulardan Ǵazymbek Birimjanov, Temirbek Qazybekov Berlın el sharýasy akademııasynda oqyp jatsa, Damolla Bıtileýov, Abdrahman Muńaıtpasov hám Sabyr Tanashev Rastenbýrgte teri óńdeý mamandyǵyna ázirlenip jatyr», dep jazypty. 

* * *

Biraq taǵdyr Ǵazymbekke eline kelip, eńbek etýdi jazbady. Oqýyn bitirgen soń, Máskeý qalasynda qyz­met istep júrgen jerinen 1928 jyly tutqyndalady. Taǵylǵan aıyp: «Ger­manııada oqyp júrgende Mustafa Shoqaımen kezdesip, onyń kózqarasyn qoldap, pikirles boldyń jáne alash­ordashyl Ahmet pen Mirjaqyptyń izbasary». Aqyry úshtiktiń sheshimimen Aq teńiz kanaly qury­ly­syna 10 jylǵa jer aýdarylady.

Qýǵyn-súrgin munymen bitpeıdi. Qaıratker 1937 jyly 9 qazanda qaıta­dan tutqynǵa alynyp, 1938 jyly 19 naý­ryzda 41 jasynda atylady. Máıiti Máskeý mańyndaǵy «Kom­mý­narka» zıratyna jerlenipti. Ǵazym­bektiń isi 1988 jyly 4 qarashada Qazaq KSR Joǵarǵy sotynyń qylmysty ister jónindegi alqa májilisinde qaıta qaralyp, qylmysty áreketter tabyl­ma­ǵandyqtan, aqtaldy.