Maıysqaq mátinder

Adamnyń búkil sana-sezimi men júregin bılep áketetin qudireti kúshti ónerdiń búginde qoljaýlyqqa aınalyp bara jatqan aıanyshty jaǵdaıyna qynjylmasqa amalyń qalmaıdy. Án álemindegi keleńsizdikti synap-minep jatqanymyzben «baıaǵy jartas – sol jartas», áli ózgeris joq. Rýhtandyratyn, jigerlendiretin, shattyqqa keneltip, jany­ńyz­dy lázzatqa bóleıtin án shirkinniń nege munsha sońǵy ýaqytta qadir-qasıeti kúrt quldyrap, áseri álsizdenip ketti degen suraq kómeıge súıekteı keptelip tura­dy. Esesine ala-qula, ekpini eren, entigińdi bastyryp úlgermeıtin áýenge esi kete jyǵylyp, joıqyn daýysqa elire eliktegen jastarǵa kóziń túskende munyń sondaı bir qaýip tóndiretin keri aǵysyn ishteı sezinesiń. Sanany ýlaǵan ondaı keleńsizdikti keleshekte qalaı joıý kerek, solqyldaǵan jas shybyq úshin neniń paıdaly, neniń zııandy ekenin qalaı jetkizýge bolady degen kóńildegi alańdy kóppen bólisip kórgiń keledi. Áýmeser, áýleki ánder týraly syn-eskertpelerdi sátin salsa kásibı mamandar qozǵaı jatar, al qazir, shynymyzdy aıtsaq, ánderdiń mátinindegi qatelerge qarnymyz kóbirek ashyp júr. Soǵan qaramastan keıbireýlerdiń muny ómir zańdylyǵy dep túsindirip baqqysy keletinderin qaıtersiń. Ondaı oıdaǵy kisilerdiń áńgimesine qulaq túrseńiz, arzan men altyndy, jeńil men jelekti ýaqyt tarazysy elep-ekshep, iriktep otyrady-mys, sondyqtan ol úshin qara aspandy tóndirip, bosqa dabyl qaǵýdyń qajeti joq eken. Alaıda, mundaı óreskeldikke tóze bereıin deseńiz, jattan engen páleket aramshópteı boı bermeı ketse qaıtpeksiz? Sondyqtan ánge degen qushtarlyǵy alabóten qaze­kem­niń dástúrine, ıman-ıbasyna saı kelmeıtin, maǵynasyz, dámsiz, nársiz «ánderge» nege jabylyp syn aıtpasqa, ádepsiz áýenderdiń jolyn nege kespeske?! Eń jamany – toılarda shyrqalatyn «hıt» ánderdiń sózine kóp mán bere qoı­maı­­­ty­nymyz. Ulan-asyr toı ústinde oryn­­­da­­­la­tyn ánniń mátinin kim bastan-aıaq qada­­ǵa­­lap otyrady deısiz. Júrekti terbet­ip, de­le­­beni qozdyrǵan ý-shý mýzyka men áýen­ge berilip, ortada dóńgelene bı bı­le­gen qaýym­­nyń kóterińki kóńil-kúıi­men asqaq­­ta­­ǵan sezimińiz mundaıda tek án yr­ǵaǵy­­men ǵana qalyqtaýy zańdy quby­lys. Solaı bola tura qazekemniń toılarynda «Marııa Magdalenaǵa» al­qy­nyp-jul­qy­nyp bı­­leý­diń ar jaǵyn­da urpaqtyń ult­tyq óne­­ge­sine qaýip tóndiretin túıtkil tur­ǵa­nyn uq­paı­ty­nymyz-aı osy... Uıqasy men ma­ǵyn­asy úılespeıtin mynadaı «hıt» án­niń oryndalýyna jol berip otyrǵan kimder ózi? «Zamanynyń shejiresin shertken keń dala, Tarıhqa tańba basqan qaısar, er ǵana. Erligimen bolǵan onyń aty ańyz, Danalyǵyn biz qalaı jasyramyz, Tarıhymyzdyń uly tulǵasy. Shyń, shyń, Shyńǵys han, Eýropa, Azııanyń barlyǵyn jaý­laǵan...». Ári qaraı jalǵastyrýǵa ózińiz uıala­syz. «Sýdyń da suraýy bar» demekshi, estra­dalyq ánderdiń mátinindegi betimen ketý­shilikti túzeıtin, kúzeıtin tıisti mamandar joq bolǵany ma sonda? Qaıǵyda jubatyp, shattyqta tebi­ren­ter, tátti áserge bólep, ón boıyńa shýaq taratar án qudiretin talǵamsyzdar tabany­nyń izi qalatyn ashyq alańǵa aınaldyrmaý úshin ne isteý kerek deıtin óreli bıikke áldeqashan kóterilgen joqpyz ba? Sánimiz ben mánimizge aınalǵan ánimizdiń olaı bolsa nege baǵyn tómen túsirýge jol berip júr­­miz? Án – el qazynasy dep baǵalanady. Al qa­zy­­­nany taza ustaý, qarabaıyrlyqqa uryn­­­dyrmaý basty muratqa áli aınala qoı­­ma­­ǵa­ny kóńil­ge qaıaý túsirip tur. Aryǵa bar­­­saq, túbi bir túrki elderiniń estradasynan tap osyn­shalyq shımaı-shatpaq tabyla qoımas, sirá. «Erinderiń baldaı Ks, Ks Chık Chık Júregimdi jaýlaı Ks Ks Chık Chık Qaraı berem talmaı Súıem seni tymbaı Ks Ks Chık Chık Qaraı, qaraı kózińe qaraı, Bara almaı qasyńa bara almaı Armandaımyn máńgilik armandaımyn...» degen masqaralyqpen saıran salyp qaıda baramyz? Án – halyqqa ortaq baılyq degenimizben, onyń tórinde kim kóringendi taırańdatyp qoıǵan durys emes. Qala berdi, tipti mundaılarǵa zań jolymen tyıym salatyn tetikter iske qosylsa deımiz. О́ıtkeni, telearnalardan, radıodan, erkin jeliden arzanqol dúnıelerge oryn berilip jatqany ashyntady. Ásirese, mýzyka tara­tatyn arnalar arqyly. Eskilikti ańsa­ǵan­dyq emes, baıaǵyda teledıdardan ataq­ty ánshi, ártisterdiń ǵana esimderin estip-kórip ósken bizderge bular tym shekten tys shyǵýshylyq bolyp esepteledi. Ámire, Ǵarıfolla, Qurmanbek, Kúlásh, Manar­bek, t.s.s shashasyna shań juqpas naǵyz dúl­­dúl­der úni esip turatyn efırdiń qadir-qa­­sıeti­men oınaýǵa eshkimniń batyly jet­peýshi edi. Qazir ne boldy? Aqshań bolsa, aı­dynǵa alabajaq qabyńdy kóterip al­shań basyp shyǵa kelesiń. Jarq etkenmen, ile-shala jalp etip óshetin jalǵan attar jaryq juldyzǵa aınalýda. Bul sabaz­dar ónerdiń kıesinen nege úrik­peıdi? Aty shyq­qanda aýrýy asqyna túse­tin, maq­tan men madaqqa, marapat pen man­sap­qa qul­dyq uryp, qolpashtaǵan saıyn ózderin sahnanyń gúlimiz dep sanaıtyn bos bóspeler bosyp júr. О́nerdi qadir tutyp, qabaǵynan qaımyqqan jan: «Meniń myna ánim halyqtyń kóńilinen qanshalyqty oryn alady, urpaqqa beretin tárbıelik máni, uıqasy men ulaǵaty qandaı degen sıpatta ózine bir sát suraq qoımaıtyny kúıindiredi. Hıt ánniń birinde: ««Saǵan degen sezimderimniń ólshemin Eshkim jaýap bermeıd (i) Sebebi sheksizdik eseptelmeıd (i) Kózińdi jum osy bir sátte, Eshteńege oıyńdy bólme, Eki júrek únsiz qalsyn lúpilimen, Aıyrylyp qalatyndaımyn bir kúni men Qaıyrmasy: Saǵan qalaı aıta alam (yn), Aıtpaı qalaı jaı tabam (yn), Sol alǵashqy jalyndy, Jaǵaıyqshy qaıtadan»... degen joldar kezdesedi. Bul óner ıeleri arasynda án mátinin tekserip otyrǵan, sóz qudiretine jaýapkershilikpen qaraıtyn kásibı mamannyń joqtyǵyn kórsetedi. «Ánshi deıd mynalardy, kámil biletindeı, qalaı úndemeı qalam men? Qanaǵattandyra almaǵandyqtaryńyzdan – biz munda! Qaýipsizdendirilmegendikterińizden, kináli biz emespiz (ha) Biz shyqqanda básekelestikke tura almaı juldyzdar aǵýda Qaıyrmasy: Gá-gá-gý, stıl-ý, sózim aınalyp Tebedi – kýng-fý! Jolama deım munda, biz eń bıik Deńgeımen keń taralǵan jańa býyn!..» dep keletin kelesi bir ánniń maıys­qaq mátinine aıtarǵa sóz tappadyq. Mun­daı shatpaqtar estradada órip júr. Olar­dy túgel tizip kórsetý múmkin emes. Son­dyq­tan biz ánderdiń birli-jarymyna ǵana toq­talýdy jón dep taptyq. Osylarǵa aıtylǵan syn basqalarǵa da tıesili. Jańa týyndylar Kórkemdik keńeste mamandar talqysy­nan ótken soń ǵana ómirge joldama alýy tıis emes pe? Másideı maıysqan mátinge ondaǵylar qarsylyq bildire qoımaǵan soń, qazir ánshiniń kóbi aqyn ne kompozıtor bolýda. Shámshi týyndylarynyń jappaı jatqa aıtylý syry nede edi? «Ana týraly jyr», «Arys jaǵasynda», «Aq bantık», «Qaıdasyń», «Qaıyqta», «Baqyt qushaǵynda», «Syr sulýy», «Tamdy arýy», «Saǵynyshym meniń»... ánderiniń mátinderi qandaı tushymdy! О́ıtkeni, olardyń sózin jazǵan aqyndar – Ǵafý Qaıyrbekov, Tumanbaı Moldaǵalıev, Qadyr Myrzalıev, Zeınolla Shúkirov, Sabyrhan Asanov, Muhtar Shahanov, Nursultan Álimqulov... Sonyń arqasynda bul ánder halyqtyń oıynan da, toıynan da oryn aldy. Al qazirgi estradalyq ánderdiń sózin jattaý óte qıyn. Sebebi, ánniń mátinin shamasy kelsin, kelmesin ózderi jazýǵa árekettenetin ánshilerge syn esh darymaı-aq qoıdy. Kompozıtor tamasha án týdyrsa, soǵan laıyq sózin jazdyrýǵa baıaǵydaı aqyndy sharq uryp tabany tozatyn jaqsy dástúrler úzilip qaldy. Mysaly, ádeptilik pen ata-baba dástúrine adaldyq tanytý jaǵynan О́zbekstanda tártip qatań saqtalatyn kórinedi. Onda ánshilerge sahnada ashyq-shashyq, alba-julba júrýge ruqsat etilmeıdi. Eki ıinin julyp jep, ıbalyq ıirimge ıilmegen batysshyl balalaryna «bas urǵan jaqtaryńa bara berińder, shyraqtarym» dep «batasyn» berip, elden bezdirip jiberedi eken. Dál osylaı isteıik demeımiz, biraq myńdaǵan adam bizge kóz janaryn tiktep qarap otyr-aý dep ımenbeıtin, qazaqy qalyptan jurdaı ánshisymaqtardyń jat eldik stıli týraly oıymyzdy osy oraıda qosa ketsek, artyq etpeıtin sııaqty. Tar balaq, jyrtyq tizemen án salǵan óner ıeleriniń sondaı jarasymsyz qımylynan tez jalyǵyp, biz de teris burylýǵa májbúr bolamyz. Halqymyzdyń asyl murasyn ardaqtap, kózdiń qarashyǵyndaı saqtap qalaıyq desek, án-baılyqty ustaǵannyń ýysynda, tistegenniń ezýinde ketetin ońaı oljaǵa aınaldyrmaıyq, aǵaıyn. Sózdegi sókettikke bóget qoıylmasa, ánniń ásem jaǵalaýyn lezde laısań sý shaıyp ketpesine kim kepil?! Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan»