О́túkenge halyqaralyq ekspedısııa bastaldy
Mońǵolııada Halyqaralyq Túrki akademııasy (TWESCO), Mońǵolııa Ulttyq ǵylym akademııasy jáne «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazetiniń uıymdastyrýymen «Táńirtaýdan О́túkenge deıin: Uly dala kóshpelileriniń tarıhı-mádenı qazynalary» atty halyqaralyq ekspedısııa óz jumysyn bastady. 20-27 tamyz aralyǵyna josparlanǵan aıtýly sharanyń ár kúni túbi bir túrki halyqtarynyń tarıhy úshin aıryqsha jańalyqtar men tyń derekterge toly.
Apta boıy jalǵasyn tabatyn alqaly jıynnyń shoqtyǵy 24 tamyz, ıaǵnı erteń «Shıveet ýlaan» kóne túrki ǵuryptyq kesheninde «Uly dala kóshpelileri: tarıhı-mádenı úndestikter» degen ataýmen ótetin II túrki-mońǵol arheologtarynyń dala semınary bolmaq. Onda Túrki akademııasynyń arnaıy jobasy aıasynda júrgizilgen qazba jumystarynyń qorytyndy nátıjelerin jurtshylyq nazaryna tuńǵysh ret resmı túrde tanystyrý josparlanǵan. Aıta keteıik, qazba jumystary nátıjesinde Shıveet ýlaan alańyndaǵy Máńgitas turǵan tuǵyr mańynan kóne túrkilerdiń alǵashqy músinderi tabylǵan edi. Túrki dúnıesi úshin mundaı erekshe máni bar jańalyqtarǵa kýá bolý úshin Eýrazııa keńistigin erkin jaılaǵan ejelgi túrkilerdiń búgingi jalǵasy Qyrǵyzstan, Reseı, Túrkııa, Ázerbaıjan, Tatarstan, Bashqurtstan, Tyva jáne Reseıden túrkolog ǵalymdar men birqatar BAQ ókilderi qatysýda. Aıtýly sharaǵa «Qazaqstan» ulttyq arnasy aqparattyq qoldaý kórsetip otyr.
Álemniń ár túkpirinen ushyp kelgen ekspedısııa múshelerin uıymdastyrýshylar Ulan-Batyrdaǵy Shyńǵys han áýejaıynda kútip aldy. Tús aýa olar «Kóshpelilerdiń dástúrli medısınasynyń damý satylary» atty halyqaralyq konferensııaǵa qatysty. Mońǵolııa dástúrli medısına mýzeıinde ótken bul sharada ertedegi túrkiler zamanynda qoldanylǵan em-dom sharalar men dári-dármekterdi jasap shyǵarý isi jáne olardy paıdalaný erekshelikteri sóz boldy. Atalǵan mýzeıde ejelgi dáýirden búgingi kezeńge deıin qoldanysta bolǵan medısınalyq dári-dármekter men qural-saımandardyń alýan túrin kórýge bolady. Alqaly jıyn barysynda Mońǵolııa Ǵylym akademııasynyń akademıgi, Mońǵolııa dástúrli medısına mýzeıiniń basshysy Dalantaın Serensodnom osy mańyzdy jıyndy uıymdastyrǵan Halyqaralyq Túrki akademııasyna rızashylyǵyn bildirdi. Jıynǵa jeti memleketten 40-qa jýyq ǵalym keldi.
Sondaı-aq, konferensııanyń ekinshi kúninde ekspedısııa músheleri úshin Ulan-Batyr qalasynan 55 shaqyrym qashyqta jatqan kóne túrki jazba eskertkishteriniń eleýlisi bolyp tabylatyn Tonykók bitiktasy men Shyńǵyshannyń alyp músini keshenine tanymdyq sapar uıymdastyryldy. Ekspedısııa múshelerine eskertkishterdi tanystyrǵan túrkitanýshy N.Bázilhan mundaı sharanyń túbi bir tarıhymyzdy tanýda, týystyǵymyzdy jańǵyrtyp, yntymaqtastyǵymyzdy arttyrýda mańyzy zor ekenin aıtty.
Al Tatarstan Respýblıkasy Ǵylym akademııasy Arheologııa ınstıtýtynyń dırektory Aırat Sydyqov túrki halyqtarynyń tamyryn tanytyp, tutastyqqa shaqyratyn mundaı kóne jazba eskertkishterdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý qajettigin eskertedi. «Qazir osy tańbaly tastar Mońǵolııa jerinde jatqanymen, bul bizdiń batyr, bahadúr babalarymyzdyń kózi. Túbimiz osydan taraıtyndyqtan onyń meılinshe din aman saqtalýyna túrkitildes halyqtardyń árbir ókili jaýapkershilikpen qaraýy tıis» dep atap ótti ol. Tanymal túrkııalyq ǵalym Ahmet Tashaǵyl bul pikirdi qoldaıtynyn bildirdi.
Biz halyqaralyq ekspedısııanyń jasaǵan jumysy men atqarǵan sharýalary jóninde aldaǵy ýaqytta jan-jaqty habardar etip otyratyn bolamyz. Birqatar aýqymdy sharalar bar. Atap aıtqanda, Shıveet ýlaan kesheninen basqa Moıynshor, Kúltegin keshenin aralap, Boǵda han murajaıy men Mońǵolııa ulttyq mýzeıinde dóńgelek ústel ótkiziledi dep josparlanǵan.
Nurlybek Dosybaı,
«Egemen Qazaqstan» –
Mońǵolııadan