Mynandaı jaǵdaı boldy. Qyzylordańyzda. Keıingi úsh jyl boıyna aımaq basshysy mańdaıyn kún, tabanyn qum súıgen aýyl balalarynyń Reseıde bilim alýyna jol ashyp, oblys ákiminiń grantyn taǵaıyndady. Aral men Jańaqorǵannyń arasynda ósken barlyq jas óren Máskeý men Sankt-Peterbordaǵy mańdaıaldy bilim ordalarynda oqýǵa múmkindik aldy. Mine, osy jerde bir yńǵaısyz jaǵdaı týdy. Áldebir ata-ana Qyrymbek Kósherbaevtyń atyna hat jazypty. Onda oblys ákimi granttarynyń ádiletsiz bólinip jatqany baıandalypty. Sodan edel-jedel tekserý jumystary bastalyp ketti. Rasynda da, óte yńǵaısyz jaǵdaı edi. Oqýǵa talapty, bilimge qushtar, yntasy zor, biraq múmkindigi joq jastyń baǵyn ashatyn baǵdarlamany orta joldan keıbir pysyqaılar paıdalanyp ketip jatsa, qalaısha yńǵaısyz bolmasyn? Oqıǵa ornyna oblystyq jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasynyń basshysy Marat Delmuhanov jiberildi. «Ne anyqtaldy?» deńiz. Sóıtse, eshteńe de bolmaǵan. Balasy oqýǵa ilinbeı qalǵan bir kisi ashýmen hat jaza salǵan. Artynan keshirim surap, aǵattyq jasaǵanyn moıyndady. Et qyzýymen jalǵan sóılegenin aıtqan. Onysyn hatqa da túsirip bergen.
Bul biz kýá bolǵan bir ǵana jaǵdaı. Bir hattyń ózi qanshama adamdy sarsańǵa salyp, qaýyrt jumystyń bári bir sátke damyldap, sonyń aq-qarasyn anyqtaýǵa ýaqyt ysyrap etildi. Aqyrynda, eshteńeniń buzylmaǵany anyqtaldy. Al bul oblys ákimdigine kelip jatqan jalǵyz hat emes qoı. Sodan qyzyǵýshylyǵymyz oıandy: sońǵy jarty jyldyqta aımaq basshysynyń atyna qansha hat tústi, qaı salalarǵa jurttyń kóńili tolmaıdy? Osy oıdyń jeteginde júrip mynadaı derekterge jolyqtyq.
Bıylǵy alǵashqy alty aıda Qyzylorda qalasy men jeti aýdan turǵyndarynyń atynan jazbasha 1110 hat túsipti. Eń kóp hat jazǵan oblys ortalyǵy. 707 hat. Qalada halyqtyń kóp ekenin eskersek, muny túsinýge bolady. Al eń az hat jazǵan aýdan – Qarmaqshy. Bar-joǵy 26 adam ǵana oblys ákimdigine qaraı arman-tilegin attandyrǵan eken. Jalaǵash pen Jańaqorǵan aýdandary Qarmaqshydan eki-aq hatqa artyq. Qalǵan aýdandardyń tizbegi bylaı jalǵasady: Syrdarııa – 30, Qazaly – 40, Shıeli – 54, Aral – 59 hat. Sonymen qatar, respýblıkanyń ózge aımaqtarynan da hattar keledi eken. Olardyń sany – 138. Sonymen aımaq boıynsha eń kóp ótinish aıtatyn nemese aryzdanatyn jáne az hat jazatyn aımaqtardy bildik. Endi «halyqty qandaı máseleler tolǵandyrady?» degen saýaldyń tóńireginde saraptap kóreıik.
Basty másele – baspana. Úıli bolyp, kúıin jaqsartýdy oılaǵan 203 adam ótinish aıtypty. Qaı kezde, qaı óńirde de baspana máselesi halyqtyń negizgi bas aýrýy ǵoı. Ásirese, qazaqtyń baspanaǵa kelgendegi qaıǵysy bólek. Qasym aqynnyń ózi «Bermeseń, bermeı-aq qoı baspanańdy, Sonda da tastamaımyn astanamdy» dep jyrlaǵanda, ózge jurtqa ne deısiń? Sondyqtan bul – ózektiligin joımaǵan dúnıe. Jumyspen qamtý men áleýmettik qamsyzdandyrý da halyqty az tolǵandyrmaıdy. Eki qolǵa bir kúrek taýyp, nápáqasyn aıyrǵysy keletin adamdar jetkilikti. Sonymen qatar, memleket tarapynan beriletin túrli áleýmettik kómekti alýǵa da jurttyń yntasy az deı almaımyz. Bul tarapta oblystyq ákimdikke 194 hattyń túskeni sózimizdi aıǵaqtaı túsetin shyǵar. Qalada turatyn halyqtyń kommýnaldyq sharýashylyqqa shaǵym aıtpaı turmaıtyny da aqıqat. 151 adam osy máseleni qozǵapty. Jer máselesine 72 adam ótinish túsiripti. Qyzmet babyn teris pıǵylda paıdalanǵandardyń ústinen 61, zańdylyq jáne quqyqtyq tártiptiń saqtalmaýy týraly 56 aryz kelgen. Bilim berý, densaýlyq saqtaý, kásipkerlikti qoldaý sekildi salalarǵa qatysty kelgen hattar shamalas. Biraq asa kóp emes.
Derekterdi qarap otyryp, biz mynaǵan tańqaldyq. Jaraıdy, Qyzylordanyń ekonomıkasy munaı men ýranǵa baılanyp tur. Degenmen halyqtyń negizgi kún kórisi aýyl sharýashylyǵy salasy emes pe? Erte kóktemnen qońyr kúzge deıin beli búgilip, jerden nesibesin aıyryp, tańnyń atysy, kúnniń batysy demeı eńbektenetin jurt kóp edi ǵoı. Endeshe, bul tarapta nege ótinish az? Alty aıda bar-joǵy 8-aq ótinish kelgen eken. Soǵan qaraǵanda, Qyzylorda oblysynda aýyl sharýashylyǵyna qatysty beriletin sýbsıdııalar men qarajattar der kezinde bólinip, jumys irkilissiz júrip jatyr-aý degen oı túıemiz. Áıtpese, halqynyń basym bóligi aýylda turatyn, aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn aımaqta ótinishtiń sany budan kóp bolýy kerek. Jalpy alǵanda, 800 myńǵa jýyq halqy bar oblystyń alty aıda 1110 turǵyny ǵana aryz ne ótinish jazǵanyn kóp deı almaımyz.
Hattardyń syryn qysqa qaıyrǵanda osyndaı. Keńestik kezeńde «ár hattyń syrtynda adam taǵdyry tur» degen ustanym bolatyn. Biz osy hattardaǵy máselelerdiń qanshalyqty oryndalǵanyn da bildik. Árbir hat tıisti jaýabyn alyp, sheshimder qabyldanǵan. Eshqaısysy qaraýsyz ne nazardan tys qalmaǵan. Bul da kóńilge qýanysh syılady. Sonymen bir ǵana aryzdan shyǵyp ketken azǵantaı ǵana zertteýimiz osymen támam.
Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan»
Qyzylorda oblysy