Quqymyz qanshalyqty qorǵalady?

Qazaqstandaǵy zań ústemdiginiń kórsetkishi qandaı dárejede? Jalpy, zań ústemdiginiń kórsetkishi degende, ony qandaı reıtıngke súıenip shyǵara alamyz? Al bárinen mańyzdysy bizdiń elde zań ústemdigi saltanat qurady dep aıta alamyz ba? Árıne, bul arada bári jaqsy dep bir aýyz sózben túıindeı salýǵa bolatyn shyǵar. Alaıda, ol sózdiń shyn máninde shynaıy ekendigine ılanarlyqtaı qandaı dálelder bar? Mine, osy máseleler boıynsha naqty derekterge súıenip, mán-jaıdy saralap kóreıik. Jalpy, biz árqaısymyz Kons­tıtýsııamyz boıynsha adam men azamattar quqy qorǵalatyndyǵyna tolyq senimdimiz. Solaı bolýǵa tıistiligine saı senetinimiz ras bolsa da, oǵan qosa birqatar kúmán keltirýshiler bar ekenin joq­qa shyǵara almaımyz. Onyń bári teris túsinikter men qısyn­syz áńgimeler áseri bolsa kerek. Al óz elimizdegi sarapshylar men azamattardyń adam qu­qy­nyń qorǵalý deńgeıine bergen baǵalaryn bylaı qoıa turǵanda, sheteldik táýelsiz sarapshylardyń baıqaýyna jete nazar aýdarǵan jón-aý deımiz. Máselen, bizdiń elimiz zań ústemdiginiń álemdik reıtınginde joǵary kórsetkishke ıe boldy. Bul – halyqaralyq úki­mettik emes uıym jyl saıyn shyǵaratyn reıtıng. Solardyń baǵalaýy boıynsha biz qazir 102 eldiń arasynan 65-orynǵa ıek artyp otyrmyz. Aıta ketý kerek, bul kórsetkish jyldan-jylǵa jaqsaryp keledi. Máselen, 2014 jyly Qazaqstan 71- orynda edi. Al jobanyń maqsaty – jurtshylyqtyń zań ústemdiliginiń mańyzy men memlekettik reformalardy yntalandyrý týraly habardar bolý deńgeıin arttyryp qana qoımaı, segiz basty kórsetkishke negizdelgen. Oǵan: bılik ınstıtýttarynyń quzyretin shekteý, sybaılas jemqorlyqtyń bolmaýy, tártip jáne qaýipsizdik, adam quqyn qor­ǵaý, bılik ıns­tıtýttarynyń ashyqtyǵy, zań­dardy saqtaý, azamattyq jáne qylmystyq sot tóreliginiń ádildigi kiredi. Bul oraıda biz sot júıesi sala­syndaǵy jetistikterge soqpaı óte almaımyz. Ári sózimiz jasandy bolmas úshin Búkilálemdik ekonomıkalyq forýmnyń jahan­dyq básekege qabilettiliktiń 2015-2016 jyldardaǵy esebi­niń kórsetkishterine den qoıa­lyq. 2014-2015 jylǵy ındeks­ter kórsetkishterin 2015-2016 jylǵy sońǵy eseppen salys­ty­rý Qazaqstannyń jalpy kór­setkishteriniń jaqsarǵanyn anyq­tap berdi, ıaǵnı 2015 jyly jalpy reıtıng boıynsha bizdiń el 50-orynda bolsa, bıyl 42-orynǵa kóterildi. Táýelsiz sarapshylar eshkimge táýeldi bolmaıdy. Olar bardy bar, joqty joq deıdi. Aq pen qarany eshýaqytta shatastyrmaıdy. Bul – basty qaǵıda. Osy oraıda sot júıesiniń táýelsizdigi týrasynda aıtqanda, Qazaqstan 2014-2015 jyldary álem elderi boıynsha 86-orynda tursa, endi 72-oryndy ıelendi. Árıne, mundaı jetistikter ózdiginen kelip jatqan joq. Eń aldymen azamattardyń sot tóreligine qoljetimdiligin jeńil­detý qajet boldy. О́ıtkeni, ara­lyq satylar kóp bolǵan saıyn sot isterin júrgizýdi qasaqana sozý men quqyqty shekten tys paıdalanýǵa múmkindikter arta beredi. Mundaı qaǵazbastylyq pen sergeldeń azamattarǵa qajet emes. Sondyqtan sot júıesindegi basqa da jańalyqtarǵa saı, eń aldymen, sot satylary ózgertildi. Sonda ne ózgerdi deısiz ǵoı? Bes satyly sot júıesinen úsh satyly sot tóreligi júıesine kóshý júzege asyryldy. Buryn qalaı edi: birinshi saty – aýdandyq sottar, ekinshi saty – apellıasııalyq, úshinshi saty – kassasııalyq (ob­lystyq sottar), odan qadaǵa­laý satysy, sosyn taǵy qaıta qada­ǵalaý (Joǵarǵy Sot) satysy bolatyn. Kassasııalyq saty buryn tómengi sottardyń zań kúshine enbegen sheshimderin qaıta qaraýmen aınalysatyn. Al endi, ol búginde tek qadaǵalaý mindetin atqarady, ıaǵnı zańdy kúshine engen sheshimderdi qaıta qaraıdy. Bul amaldar da aspannan alynyp otyrǵan joq. Mundaı tájirıbe Italııada, Ispanııada, Fransııada jáne t.b. elderde bar. Mine, nátı­jesinde Joǵarǵy Sot óziniń tól mindeti – sot tóreligin júzege asyrý qyzmetimen tolyqtaı aınalysatyn boldy. Sol sııaqty apellıasııanyń da róli kúsheıdi. Kúrdeli isterdi sýdıalar endi alqalyq quramda qaraıdy. Bul halyqtyń talabyna saı keledi. Osyndaı oń isterdiń arqasynda, eń bastysy, sýdıalardyń jaýap­kershiligi kúsheıtildi. Bul, aldymen, ádildikke qoljetkizý úshin sotqa júginetin adamdarǵa kerek. О́ıtkeni, taraptar is júr­gizý kezinde sýdıalardyń bilik­tiligi men tártibine mán beretini sózsiz. Sotqa júginetin ár ta­rap­tyń qorǵaýshylarynan basqa, sol jábirlenýshi men jaýap­kerdiń ózderi-aq zańdy shaǵýdaı shaǵyp, daıyndalyp keledi. Demek, sýdıanyń biliktiligine asa mán beriledi. Osyǵan oraı sý­dıalardyń esep berý tártibin arttyrý maqsatynda sot jıýrıi quramynda biliktilik jáne tár­tiptik baǵyttaǵy eki der­bes komıssııa quryldy. Tar­qa­typ aıtqanda, biliktilik komıssııasy sýdıalardyń bilim deńgeıin baǵalaıdy jáne olar­dyń sýdıalyqqa laıyqty bilik­tiligine sáıkestigine monıtorıng júrgiziledi. Al sot jıýrıi bolsa jańadan taǵaıyndalǵan sý­dıa­ǵa bir jyldan keıin, jumys istep júrgen sýdıalarǵa árbir 5 jyl saıyn, sondaı-aq joǵary satydaǵy sottaǵy laýazymǵa ar­nalǵan baıqaýǵa qatysqan jaǵ­daıda baǵalaý júrgizedi. Bulardan basqa tártiptik ko­­mıssııa sýdıalarǵa qatysty is­terdi qaraıdy. Al sýdıalardyń jańa Ádep kodeksin ázirleý ne­gizinde kez kelgen adam sýdıa­lar­dyń áreketine qatysty elimiz­diń Joǵarǵy Soty janynan arnaıy qurylǵan Sot jıýrıine shaǵymdaný múmkindigine ıe bolady. Sonda ne ózgeredi deısiz ǵoı. Taǵy qaıtalap aıtamyz, eń al­­dymen sýdıalardyń jańa Ádep kodeksinde belgilenetin talap­tarǵa saı jumys istep júrgen sýdıa­larǵa talaptar kúshe­ıe­di. Osylaısha sý­dıalardyń kásibı deńgeıin teks­­erýdiń tikeleı qural­daryn engizý, memlekettik qyzmet júıesinde qoldanylatyn merıtokratııa qaǵı­datyn saqtaý júzege asady. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan»