Aqıqattyń bel ortasynda júrdim

Bıyl Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń jabylǵanyna 25 jyl tolyp otyr. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tarıhı Jarlyǵynyń arqasynda álemdegi eń iri bes polıgonnyń biri óz jumysyn toqtatty. Adamzatqa qater tóndirgen qaýiptiń bulty eń aldymen qazaq jerinde seıildi. Bul – el Táýelsizdigimen de, «Semeı-Nevada» qozǵalysynyń bastaý alýymen de tyǵyz baılanysty oqıǵa. Osy qozǵalystyń basynda bolǵan Oljas Súleımenovti qoldaǵan eń aldymen Abaı aýdanynyń halqy edi. Tómende «Semeı-Nevada» qozǵalysynyń senimdi ókil-dárigeri, osy tarıhı oqıǵanyń kýágeri Bolat SERIKBAEVPEN bolǵan  áńgimeni usynamyz. – Iаdrolyq synaq polıgonyna qarsy turý, osy Abaı, Shákárim, Muhtar týǵan qasıetti jerde bas­taý aldy. Birinshi kúnnen Oljas Sú­leımenov bastaǵan qozǵalystyń epı­sentrindegi senimdi dáriger boldym, – dep bastady áńgimesin suhbattasym. Radıasııa áserinen, aýyr jarylystardan qanshama adam qaterli dertterge ushyrady. Dáriger retinde osynyń bári polıgonnyń áseri ekendigin dáleldeýge tyrystym. Kóp adam sol kezde maǵan qarsy shyqty. Polıgon jeri taza, seniki bos áýreshilik degender de kezdesti. Tynysty taryltqan sol bir kózge kórinbeıtin shań-tozań, aılap, jyldap emes, ǵasyrlap ketpeıtin radıasııa áseri adamzatqa ǵana emes, qorshaǵan ortaǵa shekten tys zııan ákeldi. 1991 jylǵy 4 tamyz kúni Abaı aýdanynyń ortalyǵy – Qaraýylda ruqsat etilmegen eki mıtıng boldy. Bul mıtıngterge 7 myń adam jınaldy. Ol kezde polıgondy jabamyz-aý degen úmitpen, jabylmaýy da múmkin-aý degen sharasyzdyq úreıi qatar júrdi. Mıtıngte onshaqty adam sóz sóıledik. «20 kılotonnalyq jarylysqa jol bermeımiz jáne halyqqa járdem úshin ótemaqy tóleý kerek» degen pikirdi ustandyq. 1991 jyly 9 tamyzda aýdandyq prokýratýra maǵan jazbasha eskertý jasady. Al 12 tamyzda Keńes Odaǵynyń jáne Qazaq KSR-iniń zańdaryn buzyp, ruqsat etilmegen mıtıng uıymdastyrdy dep, UQK menimen áńgime júrgizdi. 29 tamyzda Elbasy Nursultan Nazarbaev óz Jarlyǵymen polıgondy japty. Sol jylǵy 19 qa­rashada Qazaqstannyń Tuńǵysh Pre­zıdenti N.Nazarbaevtyń Abaı aýdanyna arnaıy kelgende aıtqan sózi áli esimde: «Sizder epısentrde mańyzdy kózqaras qalyptastyra bildińizder. Sizderdiń aýyzbirshilikterińizdiń arqa­synda men polıgondy japtym». – Sizge polıgon jabylǵanǵa deıin qandaı jaǵymsyz jaǵdaılar belgili edi, ózińiz qandaı keleńsiz jaǵdaılardyń kýási boldyńyz? Bul bir naǵyz arpalys pen kúreske toly jyldar emes pe edi? – Taǵy da qaıtalap aıtaıyn, men sol qıyn-qystaý kezeńde halyqtyń senimdi dárigeri boldym. О́ıtkeni, polıgonnan zardap shekken óńir adamdarynyń muńyn tyńdaý óz aldyna, emdeý, saýyqtyrý kerek edi. 1989 jylǵy qyrkúıek aıynda aýdandyq kásipodaq uıymynyń esep berý-saılaý jınalysy ótti. Sonda polıgondaǵy halyqtyń densaýlyǵy nasharlap, túrli qaterli dertter beleń alǵandyǵyn aıttym. Oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń bastyǵy sózimdi bóle berdi. Onymen birge kelgen obkomnyń medısına sala­synyń mamany: «Qazir ýaqyt jaman, baıqap sóıleý kerek, myna jigitti kásipodaq uıymynan shyǵaryp tastaıyq!» – dedi. Sóıtip, jınalys meniń jalǵyz qalýymmen aıaqtaldy. Sóıtse de, men halyqtyń muńyn joǵary jaqtaǵy medısına salasynyń mamandaryna jetkizýge belimdi bekem býdym. Polıgon jabylǵanǵa deıin, ıaǵnı 1990 jyly aýdandyq «Abaı aýyly» gazetinde «Atom – adam jaýy» degen maqala da jarııalaǵan edim. Ony oqyǵan biraz dáriger «Hromosomdyq abberasııa túsinikti jazylǵan» dep meniń jaǵyma shyǵa bastady. – 1989 jyly halyqtyń tolqýy órship ketti, óıtkeni, ýlanǵan jer jarasy ýshyǵa bastaǵan edi. 1990-1991 jyldarǵa kelsek, Máskeýdegi «kósemder» túrli bombalyq jarylystar jasar aldynda, aýylda mal baǵyp júrgen qaımana qazaqtyń, bir sózben aıtqanda, 40 jyl bombanyń astynda qalǵan abaılyqtar men abyralylyqtardyń qarsylyǵyna tap bola bastady. Abaı aýdanynan basqa, Semeı qalasynda da jıyndar ótip jatty emes pe? – Iá, árıne. Sondaı bir jıyn, barlyq deńgeıdegi depýtattar bas qosqan ári áskerıler qatysqan májilis 1991 jyly maýsym aıynda ótti. Olar, ıaǵnı basshylar men áskerıler 20 kılotonnalyq jarylysty jasaýǵa halyqty qalaı kóndiremiz degenge aqyldasty. Minber biraz ýaqyt bos turdy. Eshkim eshteńe demedi. Sodan minberge shyqtym da: «Biz urpaǵymyzdan aıyrylamyz. Túrli qaterli dertter, aq qan aýrýlarynan aldyńǵy orynǵa shyqtyq. Bul – polıgonnyń áseri», – dedim. Qysqasha sóıledim. Menen soń minberge polkovnık Vıalyh kóterildi. «20 kılotonnalyq jarylystyń eshqandaı zııany joq, bul – elimizdiń qýaty, bizdiń áskerı qalqanymyz. Biz jarylys jasaýǵa tıistimiz...», – dedi ol. Onyń sózine eshkim eshteńe aıtpady, maquldaǵan da, qarsy shyqqan da joq. Shydamaı ornymnan qaıta turdym. «Bizge birinshi kezekte osy jerde zerthana ashý kerek. Sonda bári de anyqtalady...», – dep kele jatyr edim, taǵy bireýler qarsy shyqty, bir dáriger orys áriptesim ǵana: «Ol durys aıtady!» – dep meni qoldady. Jıynnan osylaı taradyq. 25 jyl ótse de, problemalar áli de barshylyq. Polıgon jabylǵannan keıin Máskeý túbindegi Obnınsk qalasynan kelgen professor A.Saven­kaevtyń basshylyǵymen aýyl jáne qala turǵyndarynyń qany sıtogene­tıkalyq tekserýden ótkizildi. Tekserý atom bombalary jarylysynan bolǵan radıasııanyń shekten tys áserin kórsetti. Qazir jáne aldaǵy ýaqytta da qala turǵyndarynyń densaýlyqtaryn tekserýden ótkizip, olardy emdeýdi jalǵastyrý kerek. – Siz óz áńgimelerińizde únemi osy Abaı aýdanyn uzaq jyl basqarǵan, búginde abyz aqsaqal Hafız Mataı­ulyn erekshe qurmetpen ataısyz... – Hafız Mataıulyna degen eldiń qurmeti árqashanda aıryqsha bolyp qala bermek. Men Abaı aýdanyna Almaty medısına ınstıtýtyn bitirip joldama alyp kelgen kezde Hafız aǵa 27 páterdiń bireýin jas mamanǵa kómek bolsyn dep bergizdi. Osydan keıin úı jaǵynan qınalǵan joqpyn. Ol qashanda halyqtan kómegin esh aıamaıtyn. Búginde polıgondy jabýǵa men atsalystym deýshiler kóp. Sol polıgon ornalasqan Abaı, Abyraly óńirlerindegi zardap shekken halyqty eń aldymen kim túsindi?! Árıne, Hafız aǵa, ol kisiniń sol qıyn-qystaý kezderi tezdetip sheshimge kele alýy, halyq qamyn oılaýy da erekshe boldy. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Raýshan NUǴMANBEKOVA, jýrnalıst  SEMEI