«Sýǵa ketken tal qarmaıdy» demekshi, tirshilik tóreshisi – adamzattyń toıymsyz tábetin tejep, tabıǵat tepe-teńdigin qalpyna keltirýge jasalatyn sońǵy múmkindik – BUU-nyń Aýa raıynyń ózgerýi jónindegi konvensııasynyń aıasynda ótken SOR21 konferensııasynda qabyldanǵan Parıj kelisimi. Tarıhta tuńǵysh ret bul halyqaralyq kelisimge birden 175 memleket qol qoıdy. Jahandyq jylyný qateriniń qanshalyqty ýshyǵyp turǵanyn osydan-aq ańǵarýǵa bolady.
Adamzat balasy men Tabıǵat ananyń aıqasy shegine jetti. Tehnogendik tóńkeris tabıǵatty tunshyqtyryp tur. Jumyr Jer tynysy tarylǵan tabıǵattyń jıi-jıi aýyr apattarǵa ulasqan kúrsinisin kótere almaı, qaıysyp barady. Jahandyq jylyný úrdisiniń yqtımal qaterleri, máńgilik muzdaqtardyń erýi, aýa raıynyń adam senbesteı ózgerýi, teńiz sýlaryn ondaǵan metrge kóteretin daýyldar men mıllıondardy baspanasyz qaldyryp jatqan topan sýlar jáne apattar týraly az aıtylyp ta, az jazylyp ta jatqan joq. Sondyqtan jazylǵan jaılardy qaıtalamaı, bul jahandyq qaterdi qalaısha tejeýge bolady, aqyl-oıdyń ıesi sanalatyn adamzatqa «óz bolashaǵynyń tamyryna balta shappaý kerektigin» qalaısha túsindirý kerektigi týraly azdap tilge tıek eteıik.
Adamzattyń aldyńǵy qatarly aqyl-oıy bul rette qol qýsyryp otyrǵan joq. Murnynyń astyndaǵydan árini kóre qoımaıtyn kertartpalarǵa «jahandyq jylyný qateriniń» erikkenniń ertegisi emes ekendigin dáleldep, álem qaýymdastyǵynyń jaýapkershiligin joǵarylatqan birneshe jahandyq jıyndar ótkizdi. Alǵash ret 1972 jyly qorshaǵan ortanyń problemalaryn kótergen Stokgolm konferensııasy ótti. 1992 jyly Rıo-de-Janeıroda ótken qorshaǵan ortany qorǵaý jónindegi Jer sammıtine 182 memleket qatysyp, «21 jospary» qabyldandy. Osy jospar aıasynda qorshaǵan ortaǵa adam qyzmetiniń áserin azaıtýǵa baılanysty 2500 is-shara belgilendi. Al 1997 jyly BUU-nyń Kıotodaǵy halyqaralyq sammıtinde «Atmosferaǵa taralatyn zııandy gazdardy shekteý týraly hattama» qabyldandy. Endi, mine, jahandyq temperatýranyń ortasha ósimin 2 gradýstan asyrmaýdy kózdeıtin Parıj kelisimi ómirge keldi.
Parıj konferensııasy qarsańynda Fransııa prezıdentiniń arnaıy ókili Nıkolıa Iýlo búkil álem memleketterin aralap shyqty. Onyń aıtýynsha, adamzat barynsha tez qımyldap, álemniń barlyq memleketteri birigip áreket jasasa, jahandyq jylyný qaterinen Jer planetasyn qutqaryp qalýǵa bolady. Al jahandyq jylyný qateriniń aldyn alýdyń birden-bir tıimdi joly – jańǵyrmaly qýat kózderi jáne jasyl tehnologııa. Naq osy turǵyda adamzat bolashaǵyn «jahandyq jylyný qaterinen» arashalaýda Qazaqstan taǵy da óziniń tarıhı mıssııasyn alǵashqylardyń biri retinde adal atqarǵaly tur. Taǵy da deıtinimiz, osydan týra shırek ǵasyr buryn Prezıdentimiz N.Nazarbaevtyń Jarlyǵymen tarıhta tuńǵysh ret qýaty jaǵynan álemdegi 4-shi ıadrolyq synaq alańy jabylyp, adamzat ıadrolyq qarý synaýdan qutylǵan edi.
Endi, mine, Qazaqstan adamzat aldynda turǵan jahandyq jylyný qaterine tikeleı únqatý maqsatynda «Astana EKSPO-2017» halyqaralyq kórmesiniń bas taqyrybyn «Bolashaqtyń energııasy» degen ıdeıamen áıgiledi. «Bolashaqtyń energııasy» taqyrybynyń mańyzdylyǵy nede? Bul – bolashaqta adamzat ıgiligine aınalatyn balama qýat kózderin ashý úshin jańa tehnologııalardy ómirge ákelý. Bul – jańa balama qýat kózderin ıgerýge halyqaralyq qoǵamdastyq nazaryn aýdarý. Bul – aýany lastaıtyn parnıktik gazdardyń taralý kólemin qysqartý.
Keıbireýlerdiń «osy EKSPO-nyń Qazaqstanǵa keregi qansha?» degen ushqary pikirdi áli de kóldeneń tartyp júretini jasyryn emes. «Astana EKSPO-2017» kórmesi Qazaqstan ǵana emes, búkil órkenıetti adamzatqa orasan tıimdilik ákelgeli tur. О́zderińiz oılap qarańyzshy, jahandyq jylyný qateriniń aldyn alýdyń adamzat oılap tapqan birden-bir tıimdi joly – jańǵyrmaly energııa bolatyn bolsa, elordada ótetin kórmede úsh aı boıy álemniń aldyńǵy qatarly aqyl-oıy «Bolashaqtyń energııasy» týraly ozyq tehnologııalar men jetistikterin pash etetin bolady. Jel, sý, kún, atom jáne termoıadrolyq qýat kózderi alynatyn energııalardy bylaı qoıǵanda, adamnyń oıyna kelmeıtin qýat kózderi arqyly zııansyz energııa óndirýdiń keıbir tehnologııalary EKSPO-2017 kórmesiniń alańdarynda kórinis tappaq.
BUU Bas Assambleıasynyń 70-shi sessııasynda sóılegen sózinde Elbasy Nursultan Nazarbaev: «EKSPO-2017 kórmesiniń ınfraqurylymdary negizinde Astanada BUU týy astynda Jasyl tehnologııalar men ınvestısııalyq jobalardy damytýdyń halyqaralyq ortalyǵyn ashýdy usynamyn», dep atap kórsetti. Endeshe, adamzattyń jahandyq jylyný qaterine qarsy qoldanatyn basty sharasy – bolashaqtyń energııasy men jasyl tehnologııany baǵdarǵa alǵan Parıj kelisimi de qazaqstandyq ıgi bastamadan bastaý almaq.
Jylqybaı JAǴYPARULY
«Egemen Qazaqstan»