Qazaqstannyń teńiz qaqpasy

júk tasymalynyń toǵysqan torabyna aınalyp otyr Tarıhy Aqtaý qalasymen bite qaınasa órilgen Aqtaý halyqaralyq teńiz-saýda portynyń qurylǵanyna 53 jyl toldy. Sonsha jyl buryn Mańǵystaý óńirinde ýran ónerkásibi men munaı ken oryndarynyń ónimderin tasymaldaý úshin jáne Odaqtyń qorǵanys qabiletin nyǵaıtý maqsatynda ashylǵan port búginde táýelsiz Qazaqstannyń jalǵyz teńiz saýda porty retinde zor mártebege ıe. Dúnıe júzindegi eń iri tuıyq sý aıdyny bolyp tabylatyn Kaspıı teńiziniń 2340 shaqyrym qashyqtyǵy Qazaqstanǵa tıesili bolsa, jaǵalaý tereńdigi men flora-faýnasy keme­lerdiń kelip-ketýine qolaıly Aqtaý jaǵalaýy port retinde tań­daýǵa ıe boldy. Bir jyldary jumy­sy turalap-toqyraǵan port qazir jańarý men jańǵyrý jolyna túsken. Jumys júrgizý tehno­lo­gııa­laryn zamanaýı talapqa saı jetil­dirý, kemelerdi qabyldaý men júk tıeý tetikterin jańǵyrtý, port aýmaǵyn keńeıtý – basty maqsat. Infra­qury­lymdyq tabysty jumys­tar port­tyń halyqaralyq dárej­ege saı bolýyna qyzmet etedi jáne Kaspıı teńiziniń jaǵasyndaǵy bar­lyq elder arasynda port qyz­metteriniń sapasy, ártúrliligi jáne qoljetimdigi bo­ıynsha kóshbasshy bolýyna jaǵ­daılar jasaıdy. «Toǵyz joldyń toraby» atan­ǵan Mańǵystaý óńirinen TRASEKA halyqaralyq júkterdi tasy­maldaý baǵyty ótedi. Al Aqtaý teńiz porty – temir jol, avto­mobıl, sý jáne qubyr sııaq­ty bir­neshe tasymal qura­ly túr­leri­niń naǵyz toraby, toǵysqan tusy. Kaspıı mańy aımaǵyndaǵy elderdiń arasyndaǵy saýda-eko­nomıkalyq baılanystyń qarqyn alýyna qatysýshy Aqtaýdaǵy teńiz qaqpasy elimizdiń qurǵaq júk, shıki munaı jáne munaı ónimderin tasymaldaýmen aınalysady. 1999 jyly tolyqtaı qaıta qury­lyp, memleket tarapynan bólin­gen qarjy, aýdarylǵan nazar nátıjesin­de jańasha túlep, qanatyn qomdap keledi. Bul búgini bekem porttyń er­teńi kemel ekendigine sendire túsedi. Jarty ǵasyrdan astam mereıtoı qarsańynda irgetasy qalanǵan sátten bastap, ásirese sońǵy jyldary atqarylǵan jumystar men jetken jetistiktermen bólisý úshin Aqtaý teńiz portynda port kúni­ne oraı saltanatty jıyn ótti. – Tarıhy 1963 jyldan bastaý alatyn porttyń Aqtaý qalasy úshin mańyzy zor. Qalanyń qury­lýyna, porttyń órkendeýine kýá bolǵan jandar osynda az emes. Bul port ardagerleriniń biri alǵashqy tas­ty qalasa, biri alǵash­qy júkti kóterdi. Endi osy­naý uly tarıhty, aby­roıly isti jal­ǵastyrý – qýatty ur­paq enshi­sinde. Porttyń áleýeti jyl saıyn artýda. Máselen, tamyz aıyn­­da metaldy aýystyryp-tıeý múm­kindigimizdi 60 paıyzǵa kóbeıt­tik. Tehnologııaǵa ózgerister en­gizý nátıjesinde, bir aıǵa júkti aýys­tyryp tıeý kólemin 100 tonna­dan 160 tonnaǵa jetkizdik. Onymen qosa, buryn jylyna 800-900 kólik qana óńdeletin bolsa, osy aıda 1400-deı avtokólikti óńdedik. Bul úrdis áli de jalǵasýda, kólikter eshbir kedergisiz ótkizilýde, – dedi «Aqtaý halyqaralyq teńiz saýda porty» UK» AQ prezıdenti M.Iаlbachev. Bıylǵy jyldyń 9 aıynyń qorytyndysy boıynsha portta júk aýystyryp-tıeýdiń jalpy kólemi 4 mln 149 myń tonna qu­ra­ǵan, bul baǵytta ótken jyl­men salystyrǵanda ósim men jos­par­ly kórsetkishterdiń artýy bar. Naqtyraq aıtsaq, metall 18,9 paıyz­ǵa, astyq 1,6 pa­ıyzǵa, al basqa júk­ter 44,1 paıy­z­ǵa ósken. Baký – Aqtaý baǵy­tyn­da tasymaldanatyn parom júk­teri arasynda munaı jáne munaı ónimderin aýystyryp-tıeý tómendegenmen, onyń orny avtokólik júkteriniń artýy esebinen tolǵan. Mysaly, parom júkteriniń kólemi ótken jyldyń 9 aıymen salystyrǵanda 396 myń tonnaǵa artqan, sondaı-aq osy 9 aıda 9 765 aýyr júk avtokóligi óń­delgen, bul ótken jylmen sa­lys­tyrǵanda 13,5 ese kóp eken. Portta «bir tereze» qaǵıda­sy­nyń engizilýi jáne tasymal­daý másele­sinde ázerbaıjandyq árip­testermen ózara birlese ju­mys jasaýy port jumy­sy­nyń alǵa jyljýyna sep­tigin tıgiz­di. Nátıjesinde, tran­zıt­tiń dek­­lara­sııany resimdeý jáne baqy­­laýshy qyzmettermen kelisý port­ta táýlik boıy júrgiziledi jáne keme kelgennen keıin birinshi mashı­­nanyń porttan shyǵý ýaqyty 2,5 saǵattan aspaıdy. Bul – qalyp­ty jumys rejiminde aıyna bir myńnan astam dóńgelekti teh­nı­kany óńdeýge múmkindik bere­di degen sóz. Jumysy jolǵa qoıyl­­ǵan port qazir aıyna 2000 avto­kólik óńdeýge daıyn. Portta jasalyp jatqan jar­qyn jumystar baǵalaýsyz da emes. «Aqtaý halyqaralyq teńiz saýda porty» UK-nyń respýb­lı­ka­lyq «Paryz» baıqaýyna qaty­syp, áleýmettik-jaýapty kásip­oryn­dardyń arasynda úzdikter qatarynan kórinip, úshinshi oryn ıelenýi – tolas­syz jumystardyń jemisi. 700-den astam jandy jumys­pen qamtyp otyrǵan meke­mede 100-ge jýyq jas maman baıyrǵy qyzmetkerlerdiń uzaq jyldarǵy tájirıbesin boılaryna sińire eńbek etýde. О́z qyzmetkerleriniń jaǵdaıyn nazar­dan tys qaldyrmaǵan basshy­lyq «Halyq bankimen» birlese erekshe jobany qolǵa aldy. Joba aıasynda baspanaǵa muqtaj qyz­metkerler bank arqyly 3,5 paıyz je­ńildikpen nesıe ala alady. Port­tan zeınetke shyqqan azamat­tarǵa bes ese jalaqy beriledi jáne olar ár­daıym port basshy­lyǵy­nyń nazarynda. Mereıtoı qarsańynda birqatar ardagerler «Porttyń ardagerleri» degen qurmetti ataqtardy ıelense, birneshe azamat alǵys hattarmen marapattaldy. Saltanatty jıynda «Nur Otan» partııasynyń oblystyq fılıalynyń ókili E.Ińirbaev, Túrik Respýb­lıka­synyń Aqtaýdaǵy bas konsýly K.Kıýngerı, «Kazfrýtnat» JShS dırektory I.Slıvına, «Ehpaırýtıýn» armıan etnomádenı birlestiginiń tóraǵasy A.Kýrdo­glıan, ózge de etnomádenı birles­tik­terdiń tóraǵalary men qonaqtar port qyzmetkerlerin quttyqtady. Port qyzmetkerleri merekege oraı teńiz taqyryby boıynsha kıim kııýden, tort daıyndaýdan, sýret salýdan, qabyrǵa gazetin shy­ǵarýdan, voleı­bol, qossaıys syndy sporttyq ja­rys­tardan synǵa tústi. Qyzmetkerlerdiń kóńil­di merekesin olardyń bala­lary ádemi konsertke jalǵas­tyryp áketti. Elimizdiń áleýmettik-ekonomı­ka­lyq damýyna qosar úlesi zor teńiz qaqpasynyń aldynda úlken mindetter men josparlar tur. Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan» Mańǵystaý oblysy