Kitap muńy

nemese baspa máselesindegi olqylyqtar týraly Qazaqstandaǵy kitap óndirisi men baspa isi elimiz Táýelsizdik alǵannan keıingi jyldarda túbegeıli ózgeristerge túskeni belgili. Burynǵy bir ortalyqqa baǵynǵan memlekettik baspalar men polıgrafııalyq kásiporyndar jekeshelendirildi. Sóıtip, naryqtyq ekonomıkaǵa bet burǵan tusta kitap pen baspa salasy qıyn jaǵdaılarǵa tap keldi. Kitap shyǵarý kúrt kemidi. Taralym, aıtalyq, 50 myń­nan 500 danaǵa bir-aq quldyrady. Qala men aýdan, aýyldardaǵy kitaphanalar jabyldy. Kitap dúkenderiniń ózi, biren-sarany bolmasa, jumysyn toqtatty. Alaıda kitap shyǵarý múlde toqtap qaldy deı almaımyz. Qıyndyqqa qaramastan, Úkimet bul salaǵa kóńil bólip, tam-tumdap bolsa da kitaptardyń jaryq kórýine jaǵdaı jasap turdy. Naryq talaptaryn jedel meńgergen isker azamattar jańa baspalar, baspahanalar ashyp, bul iske belsene kirisip ketti. «Atamura», «Almatykitap», «Folıant», «Qazyǵurt», «Qazaqparat» baspalarynyń ómirge kelýi sony serpilis bolǵany anyq. Osylaı birte-birte baspalar kóbeıe berdi. Keńestik kezeńde elimizde 14 bas­pa bolsa, búginde baspa 200-ge tarta dep esepteledi. Astana men Alm­atyny aıtpaǵanda, árbir oblys ortalyqtarynda baspalar bar. Eń bas­tysy, táýelsizdik jyldarynda Úkimet kitap óndirisi salasyna mıllıondaǵan qarjy bólip, «ádebıettiń áleýmettik mańyzy bar túrlerin basyp shyǵarý» baǵdarlamasymen bas­palarǵa qoldaý kórsetýde. Úkimet qarjysyn óz ornymen únemdi jum­sap, jaqsy ári qajetti kitap shyǵ­arý maqsatynda nátıjeli eńbek etip kele jatqan joǵaryda atalǵan baspa­lardyń bul salanyń damýynda kósh bastap otyrǵanyn aıtqan jón. Al memleket qoldaýyna ıek artyp, mınıstrliktiń bólgen qarjysyna ǵana qarap, belgilep bergen tapsyrysty oryndaýmen ǵana shektelip, óz betinshe áreket jasaýǵa qaýqarsyz bas­palar da jeterlik. О́ıtkeni, kópshilik baspalardyń eshqandaı qarjylyq resýrstary joq. Baspahanany da basqadan jaldaıdy. Bar úmiti mınıstrliktiń tenderine táýeldi. Úkimet bergen qar­jyny 3-4 aıda «qylq» etkizedi de qa­rap otyrady. Mundaı qalt-qult etip áreń kún kórip otyrǵan baspalardyń bolashaǵyna úmit arta alamyz ba?! Dál qazirgi tańda baspalar ju­my­sy, kitap shyǵarý isi eshkimniń kóńi­lin kónshitip otyrǵan joq. Ásirese, sońǵy 5-6 jylda bul salada toqyraý bar, ilgerileý joq. Mınıstrliktiń «Ádebıettiń áleýmettik mańyzdy túr­lerin basyp shyǵarý» baǵdarlamasy óte durys, ony qoldaımyz. Biraq bul baǵdarlama jyldar boıy esh ózgerissiz júrgizilip keledi. Kitaptyń ne sapasy, ne sany artpaıdy. Ne qalamaqyǵa jarytpaıdy. Sol baıaǵy 1000-2000 dana. Ne qalaǵa, ne dalaǵa jetpeıdi. Ne kitaphanaǵa, ne kitap dúkenderine túspeıdi. «Áleýmettik mańyzdy ádebıet...» áleýmetke jetpese, ondaı baǵdarlama nege kerek?! Bul tek jekemenshik bas­palarǵa nápaqa taýyp berý úshin qu­rylǵan baǵdarlama sııaqty. Úkimet qarjyny az bolsa da mem­lekettik tapsyrysty sapaly, saýatty, zaman, oqyrman talabyna jaýap bererlikteı, básekege qabiletti etip shy­ǵarýǵa berip otyr. Al baspalarda osyndaı talap údesinen shyǵýǵa umtylys baıqalmaıdy. Jaryq kórgen azyn-aýlaq kitapty oqı qalsań, qateden kóz súrinedi, tipti, aıaq alyp júre almaısyz. Baspalar jaýapkershilik degendi birjolata umytqan sııaqty. Sebebi, eshkim talap etip otyrǵan joq. Kitaptyń oqylmaıtyny da ras.  Táý­elsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy qıyndyqty joǵaryda aıttyq. Jaryq kórgen azyn-aýlaq kitaptyń taralymy sol kezeńde 1000 dana ǵana boldy. Tipti, keıbir kitap 500 danamen ǵana basyldy. Memlekettik tapsyrys bolǵandyqtan ol kitaptar kitaphanalarǵa ǵana taratyldy. Onyń ózi jekeshelendirýden aman qalǵan kitaphanalardyń ózine tolyq jetpeıtin. Onyń ústine kitap­tyń baǵasy da tym qymbat boldy, oqyrmannyń qaltasy kótere bermeıtin. Osylaı qalyń oqyrman kitaptan alys­taı berdi. Sóıtip, sol kezden bas­tap jas býyndy bylaı qoıǵanda, zııaly qaýymnyń ózi ádebı-kórkem kitap oqymaıtyn boldy. Munyń bas­ty sebebi, kitaptyń jalpaq jurtqa tolyq taralmaýy bolsa, sonymen birge, búgingi zamanǵy jańa tehnologııa – kompıýter, ınternet, t.b. elektrondy júıeler de kitaptyń oqylmaýyna yqpal etip otyr. «...Jastardy kitap oqýǵa bala kúnnen daǵdylandyrý kerek. Kitap oqýǵa úırengen bala sabaq oqýǵa da beıim keledi. Sabaq oqysa – bilim alady degen sóz. Bilimdi bala izdenýge beıim bolatyny túsinikti... Kórkem ádebıet (kitap) oqý degenge baýlý – ata-anamen qatar, mekteptegi pán muǵaliminiń negizgi sharýasynyń biri bolý kerek» (M.Ysqaqbaı). Búgingi kúni resmı derekke súıensek, elimizde úlkendi-kishili 20 myńnan asa kitaphana bar eken. Al memlekettik tapsyryspen shyǵatyn kitaptar (1000-2000) osy kitaphanalardyń qaısyna jetedi?! Tipti, osy belgilengen 2 myń­­nyń ózi tolyq shyǵatynyna kú­mán kóp. Sebebi, júrgen jerimizde ki­tap­hanalardy aralap, surastyryp júremiz. Sonda keıbir kitaptarymyz joq bolyp shyǵady. Sodan kúdik týady. «Keıbir baspalar tapsyrystyń 2000 taralymyn tolyq shyǵarmaıdy eken» degendeı. Estigen qulaqta jazyq joq. Al kitap dúkenderinde kóbine reseılik kitaptar, qazaq jazýshylarynyń týyndylary joqtyń qasy. Keńestik kezeńde kitap shalǵaıdaǵy aýyldarǵa deıin baratyn. Qansha bolsa da ótip ketetin, ıaǵnı oqylatyn. Búginde aýyl oqyrmanynan aıyryldyq. Ulttyń máıegi aýylda deımiz. Al sol máıek rýhanı nársiz qatqyl tartyp bara jatqan sııaqty. Sonda álgi áleýmettik mańyzdy ádebıettiń aýylǵa qatysy joq pa?! Úkimettiń qarjysymen kitap shyǵaryp otyrǵan kójedeı kóp baspanyń osynaý shırek ǵasyr ishinde bir de biriniń «aýylǵa arnap kitap shyǵaryp, sol aýyl oqyrmandaryna taratamyn!» dep belsendilik tanytpaǵany ma?! Mınıstrlik nege bir-eki baspany tek aýylǵa arnap kitap shyǵaratyn etip daıyndamaıdy. Aldymen aýyl oqyrmandaryna saýaldama júrgizip zerttep alyp, aýdan, aýyl ákimderimen kelisimshartqa otyryp, kólik-tasy­malyn oılastyryp, iske kirisse júzege asatyn-aq sharýa. Kóp baspa degennen shyǵady, búginde eń ońaı sharýa baspa ashý boldy. Kitap óndirisinen, baspagerlik áreketten túk habary joq kez kelgen kóldeneń kók atty baspa asha salady. Munyń ózi baspa isiniń órkendeýine úles qosýdyń ornyna tanym men talǵamǵa keri áserin tıgizip otyr. О́ıtkeni, mundaı kezdeısoq baspalar talap-talǵamsyz, aqysyn tólese boldy, kez kelgen kúldi-badam jazbany saraptaýdan ótkizbeı tasqa basyp, kitap etip shyǵara beredi. Soǵan sáıkes qarajaıaý jazarmandar kóbeıip barady. Olar belgili aqyn-jazýshylarmen jaǵalasyp, qaratalasyp, joq-bardy terip kitap etip shyǵarýdy «sánge» aınaldyryp alǵan. Ásire isker pysy­qaılar «Men de osyndaımyn, men de kitap jaza alamyn» dep, ataq qýyp, dańq izdep, qarjysyn, baılyq pen be­delin paıdalanyp, ómirbaıanyn tizbelep, otbasylyq sýretterin toptap, qampaıtyp basyp shyǵarýdy úrdiske aınaldyrdy. Ondaı kitaptardy taratýda olar taǵy da aqyn-jazýshylardyń aldyn orap ketedi. Shyǵarǵan kitaptaryn tamyr-tanystaryn jaǵalap jurt kóp jınalǵan jerlerge aparyp (mektep, joǵary oqý oryndary, emhanalar men vokzaldarǵa) qalaıda ótkizý jolyn qarastyrady. Talǵamsyz basylymdar nópiri oqyrmannyń kórkemdik-estetıkalyq talǵamyn ylaılap, tipti, ultty degra­dasııaǵa ushyratyp otyr. «Shóp te óleń, shóńge de óleń» degendeı, oqyr­mandar kitap degen, shyǵarma degen osylar emes pe dep «aldana» beredi. Munyń ózi ádebıettegi kórkemdik talap­tardyń joǵalýyna, haltýralyq shyǵarmalardyń kóbeıýine jol ashýda. Osydan baryp kitaptyń da quny túsip, bedeli kemip, jurt ádebıet pen ónerdegi baǵdardan aıyrylyp barady. Keńes zamanyn eshkim kóksemeıdi, biraq sol kezdegi baspa isinde qatań tártip, júıeli baǵdar bar edi. Kitap qoljazba kezinen bastap shuqshııa qaralyp, jiti zerdelenip, saralaý, saraptaýdan ótetin. Aldymen qoljazbaǵa belgili qalamgerler, ǵalymdar resenzııa jazyp, sapasyn anyqtap, pikir bildiretin. Tipti, osy qalaı degen qol­jazbalar redaksııalyq keńeste tal­qylanyp, jaraıtyn nemese jaramaıtyny saralanyp, kórkemdik deńgeıi anyqtalatyn. Sóıtip, kórkemdik keńes­te talqylanǵan, redaktorlardyń súzgisinen ótken qoljazbalar ǵana jos­parǵa engiziletin. Qazirgi baspa redaktorlary qoljaz­banyń sapasyn anyqtaýǵa qaýqarsyz, tipti, oǵan múmkindigi de joq. Tek kor­rektor sekildi tynys belgilerin ǵana jóndegensip, oryndaýshynyń ǵana qyzmetin atqarady. Qandaı tapsyrys bolsa da oryndaýǵa májbúr. Qoljazbanyń mazmuny men formasyn jetildirý, tili men stılin ádebı redaksııalaý, ıaǵnı sapa, oqyrman talabymen sanasý jaıyna qalady. Búginde qateden aıaq alyp júrgisiz sapasyz kitaptardyń qaýlap jaryq kórýiniń túp-tórkini osynda. Keıbir baspalarda, tipti, redaktorlar da joq. О́ıtip-búıtip tenderden ótip alǵan soń syrttan izdeı bastaıdy. Qoljazbalar óndiriske ótken soń olardy jumystan shyǵarady. Osyndaıdan keıin ári sapasyz, ári saýatsyz kitaptar jaryqqa shyǵady. Sapasyzdyq, saýatsyzdyq mektep oqýlyqtaryn da jaılap alǵan. Neshe jyldan beri oqýlyqtardaǵy qate­lerdiń «jyry» báseńdemeı, órship tur. Oqýlyq­tardaǵy qatelerdiń túp tórkini qaı­da baryp tireledi? Basy­lymdy quras­tyryp, daıyndaıtyn (avtorlardy iriktep, qoljazbany saraptamadan ótkizetin) BǴM-ǵa ma, álde oqýlyqty basyp shyǵaratyn baspaǵa ma?! Atalǵan quzyrly oryndar da aıtylmysh áńgimeni kóterip, kimniń kináli ekenin dóp basyp aıta almaı, jiptiń ushyn ustaı almaı, «sharshańqyrap» baryp qoıǵan syńaıly. «Qazir pedagogpin degendi maqtan tutatyn naǵyz mamandar sırep ketti. Mektep oqýlyqtary da nashar. Oqýlyq degen balaǵa túsindirýi kerek qoı. Qazir oqý quraldary balaǵa túsindirmeıdi, baladan suraıdy. Mysaly, «Qabanbaıǵa Abylaıdyń qoıǵan aty ne?», – deıdi. Ol suraqtyń ózi durys emes. Qabanbaıǵa «Daraboz» degen atty Sarshýash jyraý bergen. Tórtinshi klastyń balasy ony qaıdan bilýi kerek. Ony oqýlyqta, ne hrestomatııada túsindirmeıdi, biraq suraq qoıady. «Berlınge alǵash tý tikken qazaq batyry kim?», – deıdi. Raqymjan Qoshqarbaevty surap otyr ǵoı. Ony tórtinshi klastyń balasy qaıdan biledi? Oqýlyqtan oqýy kerek emes pe? Alaıda, oqýlyqqa Raqymjan týraly túk te jazbaıdy, biraq suraq qoıady. Qazir bala ǵana sabaq oqymaıdy. Onyń atasy, ájesi, áke-sheshesi birge sabaq oqıtyn boldyq. Túsindirmeı suraq qoıa beretin kitapty qaı bala oqyǵysy keledi?» (B.Nurjekeuly, «Q.Á.», 19.02.16). Al 9-synypqa arnalǵan «Qazaq ádebıeti» oqýlyǵynyń hrestomatııasyna engen («Mektep» baspasy, 2012 j.) «Qambar batyr» jyry da ájeptáýir shý­lyǵan áńgimege arqaý bolǵany belgili. Oqýlyqtan úzindi: «Qan sasytyp qyrady, Tús qaıtyp, besin bolǵanda, Artyna moıyn burady. Qara qasqa atty qańtaryp, Mańdaıyn súrtip dem alyp, Shylymyn shegip turady». Bul az deseńiz, Qyz Nazymnyń Qambardy kútken kezeńi oqýlyqta bylaı sýretteledi: «...Ǵashyqtyq tústi basyna, súıegin jaman jasytyp, Qaıtqanda Qambar ishsin dep, Araq penen sharapty, Sandyqqa salyp saqtady, Bótelkege ashytyp...». Eń soraqysy – «...Qara men tóre qaıǵyrdy. Bolsa dep bizben ashyna...» degen joldary. Bul – byltyrǵy jyly qyrkúıekte biraz shý bolyp basylǵan oqıǵa. Qoǵam­nyń narazylyǵyn týǵyzǵan bul synı pikirge Bilim jáne ǵylym mınıstrligi óziniń 2015 jylǵy 15 qarashadaǵy resmı jaýabynda kelispeıtindikterin málimdegen. Keıin bul iske Parlament Májilisi depýtattary aralasqan. Depýtattar hres­tomatııany oqý­lyq quraly re­tinde paıdalanýǵa pro­kýrorlyq sha­ra qoldanýdy talap etkeni belgili. Olar atalǵan qatelik qoldanystaǵy zańnamalardyń, onyń ishinde «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» QR  kodeksi, «Bilim týraly» QR zańy, «Bala quqyqtary týraly», «Jarnama týraly» zań talaptaryn buzyp otyrǵanyn basa aıtqan-tyn. Aqyry, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men Bas prokýratýra resmı jaýap berdi. Onda «Qambar batyr» jyryn 2017-2018 jyldary shyǵatyn hrestomatııada túzeıtinderi jaıly sheshim qabyldaǵandary aıtylǵan. Mektep oqýlyǵy – bolashaq baǵdar­lamasy. Bul oraıda oqýlyq daıyndaıtyn saraptamalyq komıssııaǵa úlken jaýapkershilik júktelýi kerek. Onyń quramyna keńese otyryp, kelise otyryp, salmaqtap, saralap, ult múddesin qorǵaıtyn, eldiń erteńin, egemendiktiń tuǵyrlylyǵyn oılaıtyn, jan-jaqty bilimdi azamatty iriktep alý kerek. Sondaı-aq, elimizdegi tájirıbeli, bilikti mektep ustazdaryn oqýlyq daıyndaýǵa qatystyrǵan jón. Sol komıssııa músheleriniń ár­qaısysy daıyndalǵan oqýlyqtyń túpnusqasyn óte muqııat, zerdelep oqyp, pikirlesip, mektep muǵalimderin qatystyra otyryp, úlken keńeste jan-jaqty talqylaý uıymdastyrǵany abzal. Talqylaýdan keıin bir pikirge kelip, qorytyndy jasaǵan túpnusqa oqýlyqty baspaǵa usyný kerek. Baspa máselesinde oryn alyp otyrǵan osyndaı olqylyqtardy eskere kelip, bul salanyń búgingi jaǵdaıyna bútindeı ózgeris engizý kerek dep oılaımyz. Ol úshin baspalarǵa talapty kúsheıtý qajet-aq. Dırektory men býhgalterinen basqa qyzmetkeri joq baspany tenderge qatystyrý eshqandaı nátıjege qol jetkizbeıtini búginde basy ashyq nárse. Mınıstrlik ótkizetin kitap shyǵarý tenderine turaqty túrde jumys isteıtin, baspa isin meńgergen, qoljazbany baǵalaı biletin redaktory, sýretshisi, korrektory bar, quramy túgel, tipti óziniń baspahanasy bar baspalar ǵana qatystyrylýy kerek. Sondaı-aq, burynǵydaı jabyq resenzııa jazdyrý úrdisin qalpyna keltirip, qoljazba sapasyz bolsa, avtorǵa qaıtarylyp, ornyna saraptamadan ótken jaramdy túpnusqa berilsin. Bas­palar janynan redaksııalyq keńes qurý da – qoljazba sapasyn arttyrýdyń tájirıbeden ótken joly. Endi kitaptyń taralymyna kelsek, bul úshin ár baspa oqyrmanmen tyǵyz baılanysta jumys júrgizip, halyqtyń suranysyn zerttep bilýi qajet. Sodan jınaqtalǵan suranystardy tenderge usynsa... Soǵan oraı, taralym sanyn birtindep ósirýge bolar edi. Al kitaptyń uzyn sanyna degen kúdikti boldyrmaý úshin ony qadaǵalaıtyn basqarma qurylsa... Taratý solar arqyly qatań júrgizilse. Sóıtip, ár kitaptyń taralym sany 5000-nan kem bolmaǵany jón. О́ıtkeni, eń bolmasa respýblıka boıynsha kitaphanalarǵa tolyq jetse, az bolsa da kitap dúkenderine tússe degen oı. Sonymen, ulttyq baspa isi, jalpy kitap mádenıeti búginde táýelsiz elimiz mádenıetiniń órkendegen jemisi bolýy kerek. Kitap pen mádenıet – adamnyń jan dúnıesine, mádenı-kórkemdik jaǵynan áser etýde taptyrmaıtyn qural bolǵandyqtan, adamnyń kórkemdik-estetıkalyq sezimderin kúsheıtý arqyly ózin-ózi tárbıeleýine, rýhanı baıyp, parasat bıigine kóterilýine zor yqpal jasaıdy. Olaı bolsa, baspa isin, kitap mádenıetin arttyrý el baspagerleriniń aldynda turǵan eń mańyzdy máseleniń biri. Turlybek MÁMESEIIT, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri