Adamzat birqatar kúrdeli máselelermen betpe-bet kelgen, álemde qarýly qaqtyǵystar oty tutanyp, halyqaralyq terrorızm keń taralǵan, halyqtar jappaı kóshýge májbúr bolyp jatqan myna myna zamanda gýmanıtarlyq máselelerdi eń joǵary deńgeıde talqylaýdyń qajettiligi arta túsýde. Osy turǵydan, Ázerbaıjannyń astanasy Baký qalasynda uıymdastyrylǵan V Baký halyqaralyq gýmanıtarlyq forýmy óte úlken mańyzǵa ıe bolyp otyr. Ár eki jylda bir ret dástúrli túrde uıymdastyrylatyn forým saıası jáne mádenı máni zor halyqaralyq sharaǵa aınaldy. Ár eki jylda bir ret dástúrli túrde uıymdastyrylatyn forým saıası jáne mádenı máni zor halyqaralyq sharaǵa aınaldy. Atalǵan jıynda talqyǵa salynatyn taqyryptar adamzattyń aldaǵy bolashaǵyna, halyqtardy mazalaıtyn máselelerge tikeleı qatysty bolýda. Forýmǵa álemniń túkpir-túkpirinen yqpaldy saıasatkerler, tanymal ǵalymdar, jazýshylar men jýrnalısterdiń qatysýy sharanyń halyqaralyq sıpatyn kórsetip, jıynnyń salmaǵyn arttyra tústi. Ádemiligi kóz tartatyn jáne Kaspıı teńiziniń jaǵasynda ornalasqan Ázerbaıjan astanasy álemdik deńgeıdegi gýmanıtarlyq yntymaqtastyq baǵytyndaǵy halyqaralyq alańǵa, «ıntellektýaldyq Davosqa» aınalýda deýge bolady.
Forýmnyń maqsaty halyqaralyq deńgeıde talqylanatyn jańa gýmanıtarlyq kún tártibin qalyptastyryp, alqaly jıyndar arqyly ártúrli kózqarastar arasynda dıalog pen únqatysý kópirlerin ornatý. Forým pikirlerdi jetkizý, teorııalyq jáne praktıkalyq aqparatpen bólisý, pikir talastyrý jáne oı almasý úshin qajetti halyqaralyq platforma bolyp tabylady.
2010 jyldan bastap ár eki jylda bir márte ótkizilip kele jatqan Baký halyqaralyq gýmanıtarlyq forýmy Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Alıev pen Reseıdiń burynǵy prezıdenti, qazirgi premer-mınıstri Dmıtrıı Medvedevtiń bastamalarymen uıymdastyrylyp keledi. 80-ge jýyq elden 400-den astam qatysýshy, onyń ishinde ǵylymnyń ártúrli salalarynda Nobel syılyǵyn alǵan 13 laýreat qatysqan osy jylǵy forýmda qarastyrylǵan máseleler keń aýqymdy boldy. «Kópmádenıettiliktiń ártúrli úlgileri: teorııadan gýmanısttik praktıkaǵa deıin»; «Adamdardyń jappaı kóshýi jaǵdaıynda adam kapıtaly – turaqty damý negizi»; «Jýrnalıstıkanyń aqparattyq dáýirge ótýi jáne mádenıetaralyq dıalogtyń qalyptasýyndaǵy mańyzy», «Turaqty damý jáne ekologııalyq órkenıet», «Molekýlıarlyq bıologııa, bıofızıka, bıotehnologııa jáne zamanaýı medısına úshin maman daıarlaýdyń mańyzy: ınnovasııa jáne etıkalyq máseleler», «Tehnologııalar yqpaldastyǵy jáne bolashaqqa qatysty boljamdar: jańa júzjyldyqtyń basty qaýip-qaterleri» taqyryptarynda paneldik otyrystar men seksııalar uıymdastyryldy.
Kópmádenıettilikke balama joq
Forýmnyń ashylýynda Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıev sońǵy kezeńderde údeı túsken aımaqtyq qaqtyǵystar, Eýropadaǵy mıgranttar jáne radıkaldy aǵymdardyń kúsheıýine nazar aýdardy. Ázerbaıjan Prezıdenti gýmanıtarlyq máselelerge qatysy bar dinaralyq, mádenıetaralyq dıalogty nyǵaıtýǵa kúsh salatynyn málimdedi. «Kópmádenıettiliktiń jańa uǵym bolǵanyna jáne ózge de kedergilerge qaramastan Ázerbaıjan ár ýaqytta beıbitshilik, yntymaqtastyq jáne túsinistiktiń mekeni bolyp keledi. Biz atalǵan qundylyqtar men dástúrlerdi qoldap kelemiz. Bizdiń oıymyzsha, bul másele ár dáıim aldyńǵy qatardaǵy mindet bolýy tıis. Halyqaralyq uıymdar, ártúrli elder bul turǵyda óz ustanymyndaryn bildirýi tıis. О́ıtkeni, ókinishke oraı, búgin álemniń ártúrli aımaqtarynda kópmádenıettilikke qatysty ártúrli maqsattardy kózdeıtin pikirler aıtylýda. Keıbireýler kópmádenıettilik tyǵyryqqa tireldi dese, endi keıbireýler jalpy mundaı betburysqa mursha bermeý kerektigin, mundaı pikirdiń zııandy ekenin alǵa tartýda. Alaıda, bul óte qaýipti jáne jiti zertteýge turarlyq ustanym. О́ıtkeni, kópmádenıettilikten basqa qandaı balama bar? Álbette bar, biraq ol qandaı balama bolýy múmkin? Men kópmádenıettiliktiń balamalary ksenofobııa, bólinýshilik, ásire ultshyldyq, ıslamofobııa, antısemıtızm bolady degen oıdamyn. Bular óte qaýipti aǵymdar. Biz mundaı ıdeıalardyń kúsheıýiniń qandaı qasiretke alyp keletinine tarıhta san márte kýá bolǵanbyz. Osy sebepti, adamzattyń ilgeri oılaıtyn bóligi mýltıkýltýralızm ıdeıalary men ıdealdary tóńiregine toptasyp, birigýleri qajet» - dedi Ilham Álıev.
Ázerbaıjan Prezıdenti sońǵy kezderde, mádenıetter arasyndaǵy dıalogtyń ornyna mádenıetaralyq qaqtyǵystar belgileriniń basym túsip jatqanyn úlken ókinishpen atap ótti.
«Intellektýaldyq Davos forýmy»
Beıresmı túrde osylaı dep atala bastaǵan Baký halyqaralyq gýmanıtarlyq forýmynyń jumysyna Qazaqstan da belsene qatysty. Atap aıtqanda, osy jylǵy forýmǵa Qazaqstannyń Memlekettik hatshysy Gúlshara Ábdiqalyqova bastaǵan bir top qazaqstandyq delegasııa qatysty. Olardyń arasynda memlekettik qyzmetkerler, ǵalymdar men mamandar boldy. Forým aıasynda G.Ábdiqalyqova Ázerbaıjannyń Birinshi hanymy, Geıdar Álıev qorynyń basshysy Mehrıban Álıevamen kezdesti. G.Ábdiqalyqova Qazaqstan-Ázerbaıjan qatynastary týraly oılarymen bólisip, qos eldiń halyqaralyq uıymdarmen jaqsy yntymaqtastyq baılanystaryn ornatqanyn jáne ár ýaqytta eki eldiń bir-birine qoldaý kórsetetinin málimdedi. M.Álıeva Ázerbaıjan men Qazaqstan arasyndaǵy qatynastardyń joǵary deńgeıde ekenin aıtyp, halyqtarymyzdy jaqyn týystyq baılanystardyń biriktirip turǵanyn atap ótti.
Baký gýmanıtarlyq forýmy jer bútindigi buzylyp, aýmaǵynyń bir bóligi basyp alynǵan Ázerbaıjan úshin ǵana emes, sondaı-aq, aımaqtyń barlyq elderi úshin óte mańyzdy platforma bolyp tabylady. Osylaısha, Baký álemge tanymal ıntellektýaldar bas qosatyn orynǵa aınalyp otyr. Qazirgi tańda kópmádenıettilikti teorııalyq jáne praktıkalyq turǵydan salystyrmaly túrde zertteý, mádenıetter jáne órkenıetter arasyndaǵy dıalog jaǵdaıynda HHI ǵasyrdyń máseleleri, turaqty damýǵa qajetti adam kapıtalynyń qalyptasýy, jahandaný úrdisi jáne toleranttylyqtyń rýhanı qundylyq retinde alǵa shyǵýy sııaqty mańyzdy máselelerdi talqylaý úshin kóptegen qatysýshylardyń basqosýyn qamtamasyz etip, olardy qushaq jaıa qarsy alatyn álemdik deńgeıdegi ıntellektýaldyq ortalyqtar sany ázirshe az dep aıtýǵa bolady. Bul rette Qazaqstan men Ázerbaıjannyń saıası baǵyttary bir-birin tolyqtyryp otyr. Astana men Baký sońǵy jyldarda halyqaralyq sıpattaǵy ıntellektýaldyq jıyndardyń iri ortalyqtaryna aınaldy. Eki el halyqtar dostyǵy men kópmádenıettilikti memlekettik saıasattyń basym baǵyttarynyń biri retinde qabyldap, atalǵan saıasatty praktıkalyq jaǵynan belsendi túrde júzege asyryp keledi. Iаǵnı, kópmádenıettilik qos memlekettiń ómir saltyna aınalyp otyr. Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń jeke bastamasymen jáne qoldaýymen Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary sezderiniń ár eki jylda bir márte Astanada uıymdastyrylýy kezdeısoq emes.
Osy rette ártúrli mádenıettermen birge bolyp, ózge halyqtardyń qundylyqtaryna qurmetpen qaraý sııaqty tarıh synynan ótken ortaq beıbitshil dástúrlerimizdiń bolýy eki týys halyqty biriktirip otyr. Búgingi Qazaqstan men Ázerbaıjandy etnıkalyq-tarıhı baılanystarmen qatar atalǵan elderdiń geosaıası, energetıkalyq jáne kóliktik turǵydan mańyzdy aımaqta ornalasýy jáne baı kómirsýtek qorlaryna ıe bolýy sııaqty sońǵy jyldardaǵy saıası qatynastar júıesinde anyqtaýshy ról atqaratyn ózge de mańyzdy faktorlar jaqyndastyrady. Qazaqstan men Ázerbaıjannyń óz aımaqtarynda negizgi geosaıası oıynshy bolýyn qamtamasyz etetin mundaı artyqshylyqtar oılastyrylǵan jáne tepe-teńdikti saqtaıtyn salmaqty saıasattyń arqasynda múmkin bolyp otyr. Al bul jalpy alǵanda aımaqtarymyzdyń damýyna úles qosatyn mańyzdy jobalardyń júzege asyrylýyna negiz bolady.
Janat Momynqulov
Shyǵystanýshy