Chernogorııa qaı jaǵaǵa shyǵady?

О́tken jeksenbide osynaý shaǵyn elde parlament saılaýy boldy. Oǵan syrttaǵylar da jiti nazar aýdardy. Bul saılaý eldiń baǵyt-baǵdaryn, tereńirek aıtqanda, taǵdyryn aıqyndaıtyn edi. El birjola Eýropaǵa bet bura ma, joq orta jolda keri buryla ma degen másele tańdaýǵa qoıylǵan. Saılaýdan keıin eldiń pre­mer-mınıstri jáne bıliktegi So­sıalısterdiń demokratııalyq par­tııasynyń kósemi Mılo Djý­ka­novıch: «Biz Chernogorııany, onyń óz bolashaǵyn ózi aıqyn­daý quqyn saqtap qal­dyq. Cher­nogorııa óziniń NATO-ǵa­ já­ne Eýroodaqqa jolyn jal­ǵastyrady», – de­di. Al oppo­zı­sııalyq partııalar syrttaǵy kúsh­terge arqa súı­ep, buǵan jol bergisi kelmegen. Oppozısııa jeńildi, biraq je­ńilisin moıyn­daǵysy joq, áli de biraz nárseni búldirýden úmitti. Bul saılaýǵa eki jaq ta tyń­­­ǵy­­­lyqty daıyndaldy. Bı­liktegiler, árıne, óz jaǵdaı­yn saqtap qalǵysy keldi. Al op­pozısııalyq partııalar qalaıda par­la­mentte kópshilik daýys alyp, Mılo Djýkanovıchti bı­likten taıdyrmaq edi. Bul úshin olar anttasty da. «Ne biz, ne ol» dep uran tastady. Bılikke jetken soń eldiń baǵytyn túbegeıli ózgertpek boldy, Batysqa baǵyt­ty keri burýdy maqsat etti. Saıası kúres óz aldyna, oppozısııa basqadaı áreketke de bardy. Saılaý ótetin kúnge qaraǵan túnde Chernogorııa polısııasy elde dıversııa, terrorlyq áreket jasaýdy maqsat etken 20 serb azamatynan turatyn qylmystyq topty tutqyndady. Ony Serbııa jandarmerııasynyń burynǵy komandıri Bratıslav Dýdıch bas­qarypty. Ol óz elinde de qyl­mys­tyq top qurǵany úshin qyz­metinen qýylǵan eken. Árıne, 20 adam úlken áreket jasaı almas deý­­ge de bolar, biraq olar bar hal­qy jar­ty mıllıonnan shamaly ǵana asa­tyn Chernogorııadaı shaǵyn el ishin­de aıtarlyqtaı úreı týdyra alatyny anyq edi. Eldiń parlamenti 81 de­pý­tattan turady. 41 daýys alǵandar Úki­met­ti qurý quqyna ıe. Bir ory­n úshin qyrqysqan kúres. Bı­liktegi Sosıalısterdiń demo­kra­tııalyq partııasy 36 oryn alsa, oppozısııalyq «Demokratııalyq maıdan» partııasy bastaǵan tórt partııa («Kilt», «Sosıal de­mokratııalyq partııa», «Demo­krat») jıylyp, 35 mandat alyp otyr. Qalǵan oryn 3 paıyzdyq senzden ótken usaq partııalardyń ıeliginde. Eki jaq ta solardy ózderine qosý úshin arpalysýda. Buryn olar bıliktegi partııamen birge koalısııaǵa birikken bolatyn. Djýkanovıch óz koalısııasynda kem degende 42 mandat bolatynyna kúmánsiz. Al oppozısııa basshylary sol usaq partııalardy óz jaqtaryna qosýǵa jandaryn salýda. Chernogorııa – burynǵy Iýgo­slo­vııanyń quramyna kirgen eń sha­ǵyn memleket. Respýblıka hal­­qy ózderiniń táýelsizdigi jo­lyn­daǵy kúresimen kózge tú­sip keledi. Táýelsizdikke bas­qa­­lardyń eń sońynan ázer qol­da­ry jetti (2006 jyly). Sol táý­elsizdigin bir­jola baıandy etý úshin Eýropamen ki­ri­gýge baǵyt us­tap otyr. Ázirge NATO-ǵa mú­she bolýy qujattardy zań­dastyrý kezeńinde bolsa, Eýro­odaqtyń da esigi jartylaı ashyq dese bolǵandaı. Elde valıýta retinde eýro qoldanylady. Parlament saılaýy da eldegi saıası kúshterdiń arasalmaǵy deńgeıles ekenin ańǵartty. Bir-birinen asyp bara jatqany shamaly. Sodan da syrtqy kúshterdiń yqpaly aıryqsha mańyzdy. Keıde bul el halqynyń múddesine saı kele bermeýi de múmkin. Sodan da Chernogorııadaǵy jaǵdaıdyń qaı baǵytta damıtynyn dóp basyp boljaý qıyn.   Basshynyń baıqap sóılegeni jón bolar Sirá, qaıshylyqqa toly pikir aıtý jóninen buryn-sońdy Fılıppın prezıdenti Rodrıgo Dýtertedeı el basshysy bolmaǵan shyǵar. Saılanǵanyna áli jarty jyl da bolmaı jatyp, ol aıtqan josyqsyz pikirlerdi sanap shyǵýdyń ózi ońaı bolmas. Basqa aıtsa, jurt mán bermes edi, al 80 mln-nan astam halqy bar úlken memlekettiń basshysy aıtqan soń, mán bermeske sharań joq. Sońǵy bir josyqsyz sózin ol osy dúısenbi kúni «Ál-Jazıra» telearnasyna bergen suhbatynda aıtty. «Adam quqy degenińe túkirgenim bar», dedi. О́zin, halqyn, elin syılaıtyn basshy bulaı demese kerek edi. Tipti, sol adam quqy deıtin qasterli uǵymdy óz áreketterimen aıaqasty etip júrgen tıran, dıktator basshylardyń ózderi de mundaı albaty sózge bara qoımaıdy. Al Fılıppın pre­zıdenti mundaıdy shimirikpeı aıta beredi. Árıne, óz pikirlerin ol belgili dárejede qııýy qashqan qısynmen negizdegisi keledi. Adamdarǵa jaqsylyq jasaý úshin adam quqyn buzýǵa da baramyn dep aqtalǵan bola­dy. Onyń pikirinshe, óz eli halqynyń biraz bóligi esirtkimen ýlanǵan, ol eldiń damýyn tejeıdi. Osyǵan oraı Dýterte mynadaı oı túı­edi: esirtkimen kúreste eshqandaı aıaýshylyq bolmaýǵa tıis, zańǵa da qaramaýǵa bolady. Esirtkimen kúresken jaqsy, árıne. Qataldyq ta kerek shyǵar. Biraq tergeý, sotsyz adamdardy qyra berýge bolmas. Dýterte ózi bılikke kele salysymen myńdaǵan adamdy qyryp saldy. Qazirge deıin olardyń sany 3,5 myńǵa jetken kórinedi. Esirtkige qatysy barlardy óltirgenge syılyq ta jarııalady. Muny jónsiz sanaǵan BUU-nyń adam quqy jónindegi sarapshylaryn «topastar» dep jazǵyrdy. BUU-dan óz eliniń shyǵatynyn da málimdedi. Arada úsh aı ótkende (09.09.2016) BUU Bas hatshysyn «aqymaq» dep atady. Mundaı sóz álemdik daýǵa da soqtyrýy múmkin-aý deısiń. Biraq túk te bolǵan joq. Osy jurt «Dýterteniń ózi kim, sózi ne» deıtin sııaqty. Bir joly ol aldymen AQSh elshisi Fılıpp Goldbergti «ıttiń balasy» dep sonan soń prezıdent Barak Obamany «jelókpe áıeldiń balasy» dep balaǵattaǵanda, alǵashynda AQSh jaǵy kádimgideı ókpelegendeı bolǵan. Biraq arada eki kún ótkende Obamanyń Dýtertemen kezdeskeni bar. Keshirgendik pe, mán bermegendik pe, ózderi biledi. Fılıppın prezıdenti Rım papasyn da «bul elden qarańdy óshir», dep Eýroodaqty joǵalyńdar dep ǵaıbattaǵan. Basqalardy ǵana emes, Dýterte ózin de ońdyrmaı jatady. Birde ol ózin Adolf Gıtlermen teńegen. Eger Gıtler mıllıon evreıdi qyrsa, Fılıppınde úsh mıllıon esirtkishi bar, solardyń bárin óltirse, ózin baqytty sanaıtynyn málimdedi. Jýrnalısterdiń aldynda turyp: «Germanııada Gıtler bolsa, Fılıppınde men barmyn», dep keýdesin soqqan. Endi buǵan ne dersiń? Bir eldiń basshysy týraly aıtý, ásirese, syn turǵyda aıtý ádepke syımaıtyndaı kórinedi. Biz faktilerge ǵana júgindik. Biraq fılıppındikter muny syn dep qabyldamas. Jaqynda ótken saýaldamada olardyń 76 paıyzy óz prezıdentin qoldaıtyndaryn bildirgen. Dýterteniń ózi biraz eldiń basshylarymen júz shaıysyp úlgerse, biraz elmen, atap aıtqanda, Qytaımen, Reseımen dos, odaqtas bolatynyn málimdedi. Mundaı basshymen dostastyqty ustap turý da ońaı bolmas, sirá. Mamadııar JAQYP, jýrnalıst