Ekologııalyq daǵdarystyń aldyn alýda ejelgi qazaqtardyń tabıǵatpen qarym-qatynasyn qalaı qalyptastyrǵandyǵyn bilýdiń mańyzy zor. Sebebi, ejelgi qazaq dúnıetanymynda adam men tabıǵat arasyndaǵy qatynastyń fılosofııalyq, ǵylymı jáne estetıkalyq qabattary qamtylady. Onyń búgingi zamanaýı pánderge qatysy bar ekeni taǵy aqıqat.
Adamzat bolmys-bitimindegi eń qurmetti orny men atyna saı bolýy onyń ejelgi dúnıetanymdyq sanasynyń jańǵyrýynan shyǵady. Áıtpese, búgingi «mehanıkalyq kosmos», «tabıǵı suryptalý», «evolıýsııalyq teorııalar», «sana men bolmys qaıshylyǵy», «tómennen joǵaryǵa sozylǵan ıerarhııalyq qurylym», «sebeptilik shynjyry» sııaqty shablondyq tanymdar men túsinikter jaılaǵan álemde ekologııalyq daǵdarysty toqtatý qıyn.
Buryn tabıǵattyń pishimderge, sandarǵa, geometrııalyq bólshekterge bólinýi qorshaǵan ortanyń ıgerilý, ólshený, eseptelý maqsatyna qyzmet etetin edi. Mine, osy jerden bastap adamzat eń negizgi mindetin umyta bastady. Eki jaqtyń qatynasynda adam ne istese de, tabıǵattyń qysymynan qutylyp, oǵan ústemdik etýi tıis degen uǵym paıda boldy. Sodan adam «tabıǵattyń ıesi, qojasy» degen róldi oınaı bastady. Sóıtip, tabıǵattyń syry men mánin uǵý degen ǵylymı tanym pozıtıvızmge oryn bosatty. Jan men tán dıalektıkasy, sana men bolmys qaıshylyǵy, janýarlardyń rýhsyzdyǵy adamnyń qadir-qasıetiniń joǵalýyna sebep boldy.
Sondyqtan biz qazir tabıǵat pen táńirdi, bolmystyq birinshilik-ekinshilik dıalektıkasyn sıpatyna qaraı ajyratatyn sanadan arylý, adam men tabıǵat arasyndaǵy ajyraýdy toqtatý úshin qazaq dúnıetanymyndaǵy ekologııalyq qabattardy bilip-tanýǵa múddeli bolsaq kerek.
Bizdiń ejelgi dúnıetanymda barlyq tirshiliktiń jany bar, olar tiri. Olar tiri bolǵandyqtan, adam da tiri. Biz jandy bolmys bolǵan soń barlyq nárseden mán izdeımiz. Endeshe, ekologııa degenimiz ne? Ǵylymı-tanymdyq turǵydan alsaq, jan-janýarlar men ósimdikterdiń ortasyn, olardyń ózara jáne adamzatpen qarym-qatynasyn zertteıtin ǵylym salasy. Bul tirkestiń tórkini grek tilinde «úı» jáne «ilim» sózderinen alynǵan. Demek, adam balasynyń úıi – osy tabıǵat, dúnıe týraly ilim.
Qazir ekologııa adamzattyń ortasy, fızıkalyq jáne bıologııalyq qabattar arqyly tanylyp keledi. Mundaǵy negizgi másele tepe-teńdikke kelip tireledi. Adamzat qorshaǵan ortasyn, aýasy men sýyn, nýy men topyraǵyn, ańy men qusyn, shóbi men shebin, tegi men dilin, qundylyǵy men tilin, sanasy men saltyn tepe-teńdikte ustaı alsa, tolǵaqty másele joq.
Ekojúıeniń dınamıkasy onyń materııasy men energııasynyń ózgerýin, osy júıedegi barlyq tirshilik ataýlynyń týýy, ósýi, ólimi men topyraqqa aınalýyn zertteıdi. Bir ekojúıedegi óskinder órt, jel, sel, aýrý, mıkrobtar, adamdar tarapynan zııan shekse, qalǵan ósimdikter ony uzaq ýaqyt bolsa da emdeýge umtylady eken. Islam fılosofııasyndaǵy «nabatı rýh» degen túsinik osyny meńzeıdi.
Búginde adamnyń táni de, sanasy da kirlengen. Táńir adamdy óziniń qorshaǵan ortasyndaǵy ósimdikpen, jan-janýarmen úılesimdiligi arqyly synaıdy. Sebebi, adam osy tekter men túrlerdiń ıesi, Allanyń osy dúnıedegi halıfasy bolsa ǵana olardyń burynǵy qalybyn saqtaı alady. Synaqtan da súrinbeı ótedi. Ol úshin adam aqylǵa júginetin sanaly da parasatty bolýy shart.
Adamzat óziniń tarıhynda qanaǵat pen parasat, aqyl men naqyl, saıasat pen ar qatar turýyn armandap keledi. Sebebi, dúnıeniń jaratylysyndaǵy tabıǵattyń tepe-teńdigine jaýapty – osy adamzat. Biraq adam qý tamaǵy men qulqyny úshin sol tabıǵattyń tepe-teńdigin buzýmen álek. Al tepe-teńdik buzylǵan saıyn adamnyń qorshaǵan ortasy da, klımaty da, kásibi de, táni de, jany da, sanasy da kirlene túsedi. Osyndaı kirlený qubylysy ekologııa ǵylymynyń mańyzyn da arttyra beredi.
Menińshe, adam men álem qatynasynyń tarıhı, fılosofııalyq qalyptasý jolyndaǵy «mehanıkalyq kosmos» túsinigin qaıta saralaý kerek. Adamnyń «tabıǵatqa ústemdigi» men adamnyń «tabıǵatpen úndestigi» sııaqty eki aǵymnyń ortaq tarıhı serýenin ǵylymı fılosofııalyq turǵydan tarıhı syn sarabyna salǵan jón. Bul jerde adamnyń «meni» men ekologııalyq «men» arasyndaǵy tepe-teńdikti anyqtaý shart. Jaýapkershilik bolý úshin de adamda «men», qoǵamda «men», saıasatta «men» bolýy tıis.
Dosaı KENJETAI,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory