Az jylda áleýetti ásker jasaqtaı aldyq

25 jyl – adamnyń damý kezeńiniń sharyqtaý shegi. Al memleket úshin shırek ǵasyr damýdyń dańǵyl jolyna túsýdiń bastapqy kezeńi sekildi. Qazaqstan óziniń Táýelsizdigin jarııalaý arqyly atalǵan kezeńniń alǵashqy qadamdaryn sátti júrip ótken memleket retinde tarıh qoınaýyna enip barady. Jıyrma bes jyl burynǵy memleketimizdiń jaı-kúıi qalaı edi? Qazir qandaı? El áskeriniń irgetasy qalaı qalandy? Sol kezeńderde eldiń erteńi úshin mańyzy joǵary máseleler qalaı sheshimin tapty? Mine, osy sekildi san saýalǵa jaýap alý maqsatymen biz Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda áskerı qyzmettiń bel ortasynda júrip qana qoımaı, jaýapkershiligi joǵary mindet atqarǵan, sol kezdegi Mınıstrler kabıneti men Prezıdent apparatynyń janyndaǵy Qorǵanys bólimin basqarǵan bilikti maman – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, áskerı ǵylymdar doktory, professor Kım SERIKBAEVPEN áńgimelesken edik. – Kım Serikbaıuly, el Táýelsizdigin alyp, áskerı qurylymdar qaıta jasaqtalyp jatqan tusta salanyń bel or­tasynda júrdińiz. Keńes Odaǵy quldyrap, dúnıeni alasapyran jaıla­ǵandaı bolǵan sátte áskerılerdiń Ant qabyldaý tártibi men onyń mátinin bekitý­de ofıserlik korpýsymyz ekiudaı kúıge túsken kórinedi... – Iá, men 1991 jyldyń qazan aıynda sol kezdegi Memlekettik qorǵanys komıtetiniń tóraǵasy S.Nurmaǵambetovtiń keńesshisi qyzmetin atqardym. Arada jarty jyl ótken soń Memleket basshysynyń bekitýimen jańadan qurylǵan Mınıstrler kabıneti men Prezıdent apparatynyń janyndaǵy Qorǵanys bóliminiń meńgerý­shisi bolyp taǵaıyndaldym. Bizdiń quzy­retimizge saıası jaǵdaıdy saralaý men soǵan saı naqty usynystar ázirleý, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý men kúsh qurylymdaryn biriktirý jaǵdaılaryn jáne olardyń quqyqtyq-qujattamalyq negizderin júzege asyrý endi. Alaıda, 1992 jyldary bizdiń aldymyzda budan da mańyzdy másele turdy. Ol – «TMD aıasynda biryńǵaı qorǵanys keńis­tigin saqtaýdyń qajeti bar ma, joq pa?» degen suraq kún tártibinen túsken joq. Áskerıler ómirinen syr shertetin «Krasnaıa zvezda» gazetiniń «Áskerdi bólý – otpen oınaý» dep aıqaılatyp taqyryp qoıyp, jazatyny da sol kezder ǵoı. Qalaı desek te, bóliný bastalyp, qaıta qurylymdaý qarqyn aldy. Nátıjesinde, ár respýblıkanyń Qorǵanys mınıstrlikteri qurylyp, olar áskerı Ant qabyldaýdyń jańa úlgisin ázirleýge jappaı kóshkende, bizdegi ofıserlik quramnyń arasynda bul másele syzdaýyqtaı solqyl­dap shyǵa keldi. Munyń túıinin tarqatpaı, aınalyp ótý múmkin emes edi. – Ol qandaı másele edi? – Áskerılerdiń áleýmettik jaǵdaıy men turmys-taýqymetteri bolatyn. Bul máseleniń ózektiligi sonshalyq, ofıserlik korpýs tótenshe jaǵdaıǵa tap bolǵandaı edi. Qaısybir respýblıkalarda olardy baspanamen qamtý múldem toqtatyldy. Jalaqylaryn da ýaqtyly tóleý múmkin bolmady. Tipti, azyq-túlik pen janar-jaǵarmaımen qamtý da muńǵa aınaldy. «Er basyna kún týǵan» osyndaı shaqta Ant qabyldaýyń kerek dep qaı ofıserge qalaı aıtasyń?! Keıinnen, Qazaqstan men Reseı prezı­dent­teriniń qatysýymen qańtar aıynda Máskeýde ótken jalpyáskerlik ofıserler jıynynda sóz alǵan Prezıdent N.Nazarbaev Biryńǵaı qorǵanys keńistigi týraly oıyn salqynqandylyqpen salmaq­ty baıandap, Otan qorǵaýshy ofıserlerdi sabyr­ǵa shaqyrdy jáne bylaı dedi: «TMD elderi qandaı qıyn jaǵdaı bolsa da, ásk­erılerdiń áleýmettik qorǵalýyn kepildendirýi kerek. Bul áskerılerdiń óz mindet­terin minsiz oryndaýy úshin óte mańyzdy qadam». Osy jıynda Nursultan Ábishuly Otan qorǵaý isinde erterekten eńbek etip kele jatqan ofıserler ekinshi ret Ant qabyldamaıtyndyǵyn aıtyp, bul má­seleniń de túıinin tarqatyp berdi. Elba­synyń osyndaı parasatty paıymyna óz otandastary turmaq, TMD elderiniń áske­rıleri de dán rıza bolǵanyn aıtý paryz. – Memleket basshysynyń syndarly saıasaty men dana sheshimderiniń biri – ıadrolyq qarýdan búgingi beıbit­shiligimizge kepildik retinde bas tartýy  deımiz. Sol kezderi alpaýyt eldermen kelissózderdiń qalaı órbigenin kózben kórgen kýáger retinde óz oıyńyzdy bildirseńiz... – Iá, strategııalyq ıadrolyq kúsh qurylymynyń Qazaqstan aýmaǵynda ornalasýy jaýapkershiligi joǵary ári kúrdeli másele boldy. Sondyqtan da kún tártibinde bir ǵana suraq turdy: Qazaqstan ıadrolyq qarýǵa ıe memleket bola ma, álde, ony el aýmaǵynan shyǵara ma? Osyǵan qatysty qoǵam ishindegi pikirtalas pen kózqarastar qaıshylyǵy qalaı órbigenin kópshilik umyta qoımaǵan shyǵar. Al endi kelissózderdiń qalaı órbigenine keler bolsaq, ony Elbasynyń ózinen asyryp eshkim aıta qoımas. Sondyqtan da Memleket basshysynyń AQSh pen bolǵan kelissózinen keıin jazylǵan esteligin eske túsirip kórelik. «1992 jyly AQSh bizdiń ıadrolyq qarýsyz qalǵanymyzdy qalaıtynyn ashyq bildirip, baılanysqa shyqty. Biraq, meniń bir ǵana maqsatym boldy – aldymen alyp memleketter qaýipsizdigimizge kepildik bersin. Sodan keıin biz óz aýmaǵymyzda ornalasqan ıadrolyq qarýdan bas tartamyz», dep jaz­ǵan edi Elbasy. Keıinnen Prezıdentimiz munyń mánisin úsh túrli satymen bylaı túsindirdi: birinshisi – Tashkentte ótken Ujymdyq qaýipsizdik kelisimshartyna qol qoıǵan soń, Qazaqstan Reseıdiń «ıadrolyq qol­shatyry» astynda qaldy; ekinshiden, AQSh-pen Reseı bizdiń elge strategııalyq shabýyldaý­shy qarýdy qysqartý jónindegi kelisimsharttyń qatysýshysy retinde qarady; jáne úshinshisi, Qazaqstan qaýip tóndirýshi qarýdan bas tartqany úshin BUU Jarǵysyna saı AQSh tarapynan senimge ıe boldy. Odan bólek qanshama qujattar taraptar arasyndaǵy óte ótkir máseleniń oń sheshimin tabý jolynda kúrdeli kelissózderdiń júrgendigin aıǵaqtaıdy. Sonyń biri – qarýdan bas tarta otyryp, onyń ornyn qaıta qalpyna keltirý sharasy úshin AQSh ákimshiliginen materıaldyq ótemaqy alýy N.Nazarbaevtyń qıynnan qıystyryp jol taba biletindigin kórsetti. Bir emes, baqandaı bes birdeı alpaýyt eldiń qaýipsizdikti qamtamasyz etetin kepildigin alyp, Qazaqstannyń belgili bir deńgeıde qarjylaı qoldaýǵa ıe bolýy sol kezeńderde turalaǵan ekonomıkamyzǵa dem bergen edi. – Endi áńgimeni Táýelsizdiktiń alǵash­qy jyldaryndaǵy eldiń ishki jaǵdaıyna qaraı bursaq. Joǵaryda aıt­qan kózqarastar qaıshylyǵy qyzyp turǵan shaqta, Qazaqstanda áskerı reformanyń qalaı júrgizilgenin aıtyp berseńiz. – 1992 jyldyń 8 sáýirinde Prezıdent N.Nazarbaev qorǵanys pen qaýipsizdik máseleleri jóninde kezekti jıyn ótkizdi. Oǵan tıisti deńgeıdegi sanaýly ǵana mamandar shaqyrylǵan bolatyn. Sol kezdegi negizgi máseleler men onyń sheshý joldaryn usynatyn baıandama jasaý maǵan júkteldi. Ol jerde áskerı uıymdar apparatyn qaıta qurylymdaýdan ótkizýge qatysty barlyq usynys, pikirler men Qarýly Kúshter jetekshiligine úmitkerge qoıylatyn talaptar, áskerı áleýetti saqtap qalý men onyń ınfraqurylymyn damytý, olardyń quqyqtyq, qujat­tamalyq dáreje-deńgeılerin naqtylaý syndy irili-usaqty máseleler jan-jaqty talqylandy. Osy jıynnan soń bizder úshin jańa naýqan – áskerı reforma júr­gizý qajettiligi týyndap, iske kiristik. Quqyqtyq-uıymdastyrýshylyq jumystary Memleket basshysynyń «Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarýly Kúshterin qurý týraly» Jarlyǵymen bekitilip, júzege asyryldy. Keıinnen, osy Jarlyqpen attas arnaıy zań jobasy da qabyldandy. – Estýimizshe, sol zań jobasynyń ázirlenip, talqylanýyna bastamashy­lardyń biri ózińiz bolypsyz... – Biz onda Elbasynyń tapsyrmasyn oryndap shyqtyq. Mınıstrler kabıneti men Prezıdent apparaty janyndaǵy Qorǵanys bóliminiń jetekshisi retinde «Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshterin jáne qorǵanys týraly» zań jobasyn Joǵarǵy Keńeske usynǵanbyz. 36 baptan turatyn zań jobasyn depýtattar 1992 jyldyń 21-22 jeltoqsanynda eki kún boıy talqylady. Onyń keıbir baptary boıynsha qyzý pikirtalastar boldy. Bir qyzyǵy, sol kezde Qazaqstannyń óz áskerin qurýyna kúmánmen qaraǵan depýtattardy da kórdik. Ondaı oımen júrgen jandarǵa M.Qozybaev, B.Baıtasov sekildi bilikti maman, kánigi depýtattarymyz dáıekti dálelder keltire otyryp, táýelsiz el retinde ásker qura alatyndyǵymyzdy aıshyqtap uqtyryp ta berdi. – 36 baptyń ishinde erekshe talqy­lanyp, esińizde qalǵan qaı bap boldy? – Ol – 16-bap bolatyn. Áskerdi qarjy­landyrý máselesin arqaý etken osy bap­qa baılanysty kóp tartys, daý-damaı týyndady. Bul ózi qıyn-qystaý sol kezeń úshin kúrdeli másele bolǵanymen, ózimizdiń qaýipsizdigimizdi qamtamasyz etýde óte-móte ótkir de ózekti edi. Keıinnen esimde qalǵany sol zań Prezıdentimizdiń sheshimimen qabyldandy. Oraıy kelgende aıta keteıin, «Ákerı qyzmetkerler men olardyń otbasy músheleriniń dárejesi jáne áleýmettik qorǵalýy týraly», «Ás­kerılerdi zeınetaqymen qamtamasyz etý týraly» sekildi zańdar qorǵanys salasy­nyń bilikti mamandary T.Áýbákirov pen A.Rıabsevtiń tanystyrýymen depýtattar tal­qysynan ótip, Memleket basshysy tara­pynan qoldaý tapqan zańdardyń biri boldy. Mine, biz osyndaı kezeńderdi bastan ótkerip óz ishimizden ulttyq kadrlardyń ósip, jetilýine qolymyzdan kelgenshe úles qostyq. Osylaısha, aıqyn boljaý men naqty sheshimderdi shuǵyl qabyldaı otyryp Joǵarǵy Bas qolbasshymyzdyń bastamasymen elimizdiń Qarýly Kúshterin jasaqtaý isine úles qostyq. Táýelsizdik jyldarynda bizdiń Otan qorǵaýshylarymyz óziniń sheberligin shyńdap, kásibı biliktiligin de arttyrdy. Materıaldyq-tehnıkalyq jaǵynan da áleýetin zamanǵa saı jetil­dirdi. Osyndaı zor múmkindikterge ıe, kúsh-jigeri mol bizdiń eldiń sarbazdary alǵyrlyǵymen baıtaq jer, beıbit elimizdiń tynyshtyǵyn kún-tún demeı qyraǵylyqpen kúzetetindigine senimdimin. Osylaısha olar beıbit kúnniń batyrlary retinde óskeleń urpaq pen búgingi jastarymyzǵa úlgi, ónege bolýda. – Áńgimeńizge rahmet, denińizge saýlyq tileımiz. Áńgimelesken Nurlybek DOSYBAI, «Egemen Qazaqstan»