Birneshe býyn urpaq bilim alyp, qanatyn qaqqan – batys óńirindegi negizgi ustazdar ustahanasy, 85 jyldyq tarıhy bar M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti – Qazaqstannyń kóne joǵary oqý oryndarynyń biri, aımaqtyń mádenı, ǵylymı, áleýmettik jáne ekonomıkalyq damytý ortalyǵy bolyp tabylatyn bilim ordasy. Elbasynyń jyl saıynǵy dástúrli Joldaýlary men jahandyq jáne ishki syn-qaterlerge jaýap jáne sonymen bir mezgilde, jańa tarıhı jaǵdaılarda ulttyń damyǵan memleketterdiń otyzdyǵyna kirýi jónindegi «100 naqty qadam» Ult jospary atty keshendi baǵdarlamasy men qoıylǵan naqty mindetterdi oryndaý maqsatynda ýnıversıtette júıeli jumystar atqarylýda.
Bilim ordasy búgingi kúni tájirıbe kórsetkendeı, oqý úrdisin uıymdastyrýda halyqaralyq tájirıbe almasýdy arttyryp keledi. Ýnıversıtet oqytýshylary jyl saıyn biliktilik arttyrý kýrstary men Qazaqstannyń jáne Eýropanyń beldi joǵary oqý oryndarynda taǵylymdamadan ótýde. Ýnıversıtette fızıka jáne matematıka baǵyty boıynsha birlesken bilim berý baǵdarlamalary engizildi. Bul birlesken baǵdarlamalar Otto fon Gerıke atyndaǵy (Germanııa), Uly Kazımır atyndaǵy (Polsha) ýnıversıtetteriniń, al qos dıplomdy bilim berý AQSh-tyń Mıssısıpı ýnıversıtetiniń qatysýymen júzege asýda. Ýnıversıtette Reseı Halyqtar dostyǵy ýnıversıtetimen (Máskeý) magıstratýra boıynsha birlesken baǵdarlamalar júrgizilýde. Bul bizdiń magıstranttarymyzǵa jetekshi seriktes ýnıversıtetterdiń dıplom alýlaryna múmkindik beredi.
M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetinde (BQMÝ) mýltımedııalyq klastarmen, elektrondy jáne qashyqtan oqytýdy qamtamasyz etetin jańa kompıýterlermen jabdyqtalǵan «Mahambet» aqparattyq tehnologııalar ortalyǵy jumys jasaýda. Ýnıversıtetimiz qazirdiń ózinde bilim berý júıesin ońtaılandyrýda ınnovasııalyq avtorlyq baǵdarlamalarǵa ıe. Oqý orny saıtynyń bilim berý sapasyn qamtamasyzdandyrý táýelsiz qazaqstandyq agenttiginiń JOO ınternet-resýrstarynyń 2015 jylǵy reıtıngisinde 60 joǵary oqý ornynyń arasynda 8-shi oryndy ıelenip otyrǵany da úlken jetistik dep bilemiz. Osy ortalyqtyń robototehnıka laboratorııasynda jas ǵalymdar, stýdentter, mektep oqýshylary da ǵylymı jobalardy birlese atqarýda. Mektep muǵalimderine robotty tehnıkadan arnaıy kýrstar ótkizilip, biliktilikterin de shyńdaýda. Aǵylshyn tilinde bilim berý baǵdarlamalary jasaqtalyp, bilim berý modýlderiniń quramy keńeıýde. Oqytýshylar arasynda jyl saıyn ınnovasııalyq jobalar baıqaýyn ótkizý de dástúrge aınalyp otyr. Stýdentterdiń kásibı bilimderin kásiporyndarda tájirıbelik negizde shyńdaýy jolǵa qoıyldy. Jumys berýshiler keńesiniń qatysýymen eńbek naryǵynyń talaptaryna sáıkes stýdentterdiń tańdaýlary negizinde 185 modýldi bilim berý baǵdarlamasy jasaqtaldy. Aldaǵy oqý jylynda quny 40 mln teńge qarjyny quraıtyn fızıka laboratorııasy iske qosylmaq. Sonymen qatar, jańa materıaldyq bazamen qamtylatyn oqý ǵımaratyn turǵyzý da josparlanyp otyr.
Ýnıversıtet búgingi tańda halyqaralyq yntymaqtastyq pen akademııalyq utqyrlyq qyzmeti alys jáne jaqyn shetel joǵary oqý oryndarymen halyqaralyq baılanystardy uıymdastyrý jáne damytý jumystary boıynsha birqatar ister atqarýda. Nátıjesinde búginde ýnıversıtetimiz taıaý jáne alys sheteldiń seksennen astam joǵary oqý ornymen kelisimshart jasaǵan. Olardyń qatarynda: Malaızııanyń Malaıa-Ýels halyqaralyq ýnıversıteti, Germanııanyń Gýtenberg atyndaǵy ýnıversıteti, Passaý ýnıversıteti men Polshanyń Bydgosh qalasyndaǵy Ekonomıka joǵary mektebi, AQSh-tyń Mıssısıpı ýnıversıteti men London Menedjment akademııasy, t.b. bar.
Oqý ornynyń bıylǵy jyly Ýnıversıtetterdiń eýropalyq qaýymdastyǵyna tolyq múshe bolýy eýropalyq bilim men ǵylym keńistiginde otandyq bilim men ǵylymdy shetelde tanytýǵa óz úlesin qosary anyq. Osy oqý jylynda elimizdiń 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan Bilim berý men ǵylymdy damytýdyń memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý aıasynda joǵary oqý ornynyń top-menedjerligine sheteldik mamandar tartylyp otyr. Oqý ornynda kóp tildi bilim berý ortalyǵynyń basshylyǵyna ońtústikkoreıalyq maman Lı Djong Hıýnniń shaqyrtylýy atalǵan sala boıynsha sheteldik tájirıbe almasýdyń taǵy bir múmkindigi dep bilemiz. Ýnıversıtetimizde 100-ge jýyq sheteldik stýdentterdiń de bilim alýyna jaǵdaı jasalyndy. Olardyń arasynda alys shetelden – AQSh-tan, Germanııadan, Qytaıdan, Reseıden kelgen stýdentter bar.
Búgingi ýnıversıtet kelbetin ǵylym – ınnovasııa – óndiris úshtaǵanynsyz elestetý múmkin emes. Ýnıversıtettiń ǵylym salasyndaǵy jetistikteri de az emes. Búgingi ǵylymdy jaratylystaný ǵylymdarynsyz elestetý qıyn. Bul ǵylymdardyń tili barshaǵa ortaq. Al búgingi tańda ǵylymdy damytýda sheteldik tájirıbe mańyzdy. Elimizde óndirilip, memleket qazynasyna eleýli qarjy quıyp otyrǵan munaı salasynyń ózi ǵylymı turǵyda kóp zertteýdi qajet etedi. Ǵylym men óndiris óz betinshe júrmeýi tıis. Ǵylymda ashylǵan árbir jańalyq óndiriste tájirıbeden ótip, qyzmet etýi qajet.
Ýnıversıtettiń ǵylym aldyndaǵy úlken mindetteriniń biri ǵylym men óndiristiń ózara baılanysy jáne óndiristiń ǵylymdy qarjylandyrýy bolyp tabylady. Ǵalymdar eńbekteri Qarashyǵanaq «Petroleým Opereıtıng b.v.» kompanııasymen baılanys ornatyp, oqý ornymyzǵa qomaqty qarajat ákelgen bolatyn. Joba sátti aıaqtaldy, onyń qorytyndysy óndiriske engizildi. Atalǵan joba keıin de «Burǵylaý karbonatty shlamdy, munaı negizdi qońyr eritindini kádege jaratýdyń ádisterin balamaly damytý salasynda ǵylymı zertteý júrgizý boıynsha qyzmet kórsetý» taqyrybyndaǵy úshinshi ǵylymı-ınnovasııalyq jobasymen jalǵasyp, Qarashyǵanaq «Petroleým Opereıtıng b.v.» kompanııasynan taǵy da qoldaý tapty. Zertteý nátıjesinde burǵylanǵan korbonatty shlamdy termomehanıkalyq óńdeýden
soń munaı negizinde Qarashyǵanaq gazkondensatty ken ornynda qoldanýǵa bolatynyn jáne B markaly 2 bitistiretin IV jáne V klasty jol-klımattyq aımaǵynda belsendi mıneraldy untaq retinde asfaltbeton qosyndysynda qoldanýǵa bolatynyn kórsetti. Nátıjesinde Batys Qazaqstan oblysynyń Bórli aýdanynda 1,3 shaqyrym Aqsaı – Prıýralnyı avtokólik joly boıynda synaq jıegi jáne Zelenov aýdanynda Oral – Atyraý avtokólik joly boıynda ornalasqan Úlken Shaǵan eldi mekeni mańynda 800 metrlik orman sharýashylyǵyna arnalǵan órtke qarsy mıneraldanǵan synaq jolqatary tóseldi.
Ýnıversıtetimizde búgingi tańǵa deıin alty halyqaralyq ǵylymı-zertteý konsorsıýmy qurylyp, birlesken ǵylymı zertteýler júrgizilýde. Olardyń qataryn
da G.Ibragımov atyndaǵy til, ádebıet jáne óner ınstıtýty men Qazan federaldy ýnıversıteti (Qazan qalasy), Orynbor memlekettik ýnıversıteti, «Sankt-Peterbýrg ǵalymdar odaǵy» qoǵamdyq birlestigi, Bashqurt memlekettik ýnıversıteti men Reseı Ǵylym akademııasy Ýfa ǵylymı ortalyǵynyń áleýmettik-ekonomıkalyq zertteý ınstıtýty (Ýfa q., Reseı), Qalmaq memlekettik ýnıversıteti Povolje memlekettik áleýmettik-gýmanıtarlyq akademııasy ortalyǵy, «Eýrazııa halyqtary dostastyǵy» (Orynbor q., Reseı) atty ǵylymı ortalyqtar men ózge de oqý oryndary bar.
Búgingi tańda ýnıversıtetimizde 24 mamandyq boıynsha magıstratýra jumys jasaıdy. Magıstranttarymyz halyqaralyq taǵylymdamadan ótý arqyly óz bilimderin shyńdap, tájirıbe almasýda jáne qarjylandyrylǵan, kelisimsharttyq negizdegi ǵylymı-zertteý jobalaryna kóptep tartylýda.
Al «Máńgilik el jastary – ındýstrııaǵa!» memlekettik baǵdarlamasynyń bilim alam, maman bolam degen jastarǵa bereri mol. Atalǵan baǵdarlama boıynsha Qyzylorda, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan, Almaty jáne Mańǵystaý oblystarynan kelgen 500-ge jýyq stýdent grant negizinde bilim alýda. Aǵymdaǵy oqý jylynda da «Máńgilik el jastary – ındýstrııaǵa!» áleýmettik jobasy boıynsha ýnıversıtetimizge 15 mamandyq boıynsha memlekettik granttar bólinip otyr.
Jas urpaqty sapaly bilimmen qarýlandyrý úshin eń aldymen olarǵa áleýmettik-turmystyq, materıaldyq jaǵynan da barynsha qolaıly jaǵdaılar jasalý qajet. Osydan úsh jyl buryn stýdentterge toǵyz qabatty, jas mamandarǵa arnalǵan bes qabatty jańa jataqhana salynyp, paıdalanýǵa berilse, ótken oqý jylynda oqý ǵımaraty qaıta jasaqtalyp, taǵy bir jataqhananyń paıdalanýǵa berilýi olardy turǵyn úımen qamtamasyz etýge tolyqtaı múmkindik baryn kórsetip otyr. Stýdent jastardyń jazǵy demalystarynda «Jasyl el» eńbek jasaǵy men stýdenttik qurylys jasaqtaryna jappaı tartylýy olardyń boıynda eńbeksúıgishtik qasıettiń artýyna septigin tıgizýde.
Ýnıversıtetimiz ınstıtýsıonaldy jáne halyqaralyq akkredıtteýden sátti ótip keledi. Oqý ornymyzǵa stýdentter qabyldaý men memlekettik granttar alý boıynsha kórsetkishimiz jyl saıyn artýda. Degenmen de pedagogıkalyq mamandyqtarǵa degen suranystyń áli de tómen ekendigi baıqalýda. Sondyqtan da pedagogıkalyq mamandyqqa degen suranysty arttyrýǵa tıispiz. Bıylǵy jyly pedagogıkalyq mamandyqty tańdaǵan talapkerler arnaıy emtıhan tapsyrdy. Bul, árıne, ońdy qadam. Alaıda, sol mamandyqty tańdaǵan, bolashaq pedagog mamanǵa shynaıy laıyqtylyǵyn aıqyndaıtyn emtıhan alý júıesin áli de jetildire túsý qajet dep oılaımyz.
Búgingi tańda týyndap otyrǵan taǵy bir másele, memlekettik granttar bólý. Pedagogıkalyq mamandyqtar granty kóbine pedagogıkalyq ınstıtýttarǵa kvota arqyly bólinedi. Al óńirlik memlekettik joǵary oqý oryndaryna granttar jalpy konkýrs negizinde taǵaıyndalyp keledi. Pedagogıkalyq ınstıtýt bolmaǵanmen, óńirlik memlekettik joǵary oqý oryndarynyń kóp jyldan beri jáne júıeli túrde pedagog mamandar daıyndap otyrǵany eskerilse. Memlekettik bilim granttaryn taǵaıyndaýda óńirge qajetti suranysqa ıe mamandyqtardy oılastyra otyryp, kvotalyq júıe boıynsha bólý oń nátıjesin bereri aıqyn.
Ashat IMANǴALIEV,
M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, professor