Mindetti pánder máselesi

Muǵalim bárinen de qymbat, óıtkeni muǵalim – mekteptiń júregi.

Ybyraı ALTYNSARIN

Sońǵy 10-15 jyldyń aralyǵynda elimizdiń bilim berý júıesinde táýelsizdik talaptaryna oraı keń aýqymdy reformalar júrgizildi. Sonyń ishinde memlekettik Ulttyq biryńǵaı testileý (UBT) modeliniń orny bólek. Bul, birinshiden, bilim sapasyn baqylaý men baǵalaý tetigin ornyqtyrdy. Ári mektep ujym­dary men oqýshylar jáne ata-ana­lar úshin de yńǵaıly, qolaıly eken­digin kórsetti. Osy oraıda qazirgi qol­danystaǵy UBT-nyń tórt pándik formaty men ony uıymdastyrý júıesin budan ári saqtaǵan jón dep esepteımin. Nege? Endi osy saýalǵa jaýap berip kóreıin. UBT – árbir oqýshydan bilim standartyndaǵy baǵdarlamalyq materıaldy naqty bilýin talap etedi. Mundaı jaǵdaıda oqýshy kúndelikti baǵa alý úshin emes, testileý kezinde joǵary ball alýǵa umtylady. Ári zańdylyqtar men erejelerdiń jáne qubylystar men oqıǵalardyń mánin tereń túsinip alýǵa zeıin qoıady. Alaıda, sońǵy on jyldyqta testi­leý tóńireginde elimizdegi jalpy bilim beretin mektepter táp-táýir táji­rıbe jınaǵanyna qaramastan, UBT oqýshylarǵa qysym jasaıdy, júıkelerine salmaq salady, bilim sapasyn baǵalaýdyń kórsetkishi bolýdan qalyp barady degen pikirler de aıtylyp qalyp júr. Ras, árbir oqýshynyń kúndelikti materıaldy úzdiksiz meńgerýin qamta­ma­syz etý óte kúrdeli másele. Testi bilimdegi osy kemshilikterdi kórse­tip bere alady. Sol úshin ony oqýshy da, ata-analar men muǵalimder de «jaqsy» kóre bermeıdi. Meniń oıym­sha oqýshynyń bilim sapasynyń tómen­deýine testileýdiń qatynasy joq. UBT oqýshynyń bilim deńgeıin aıqyndaýshy ǵana ádis. Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, UBT-nyń qazirgi qoldanystaǵy negizgi tórt pándik formatyn saqtaý qajet­tiliginiń basty máni munda bul pán­der­diń árqaısysynyń ózindik orny bar. Aıtalyq, memlekettik til men mate­­matıka pánderi – álemdik jalpy bilim berý tájirıbesinde mindetti oqy­tyl­atyn pánder qataryna kiredi. Bular­dyń búgingi ómirdegi qajettiligi men mańyzdylyǵy talas týǵyzbaıdy. Al tarıh páni bizdiń egemen el jaǵ­da­ıyn­da mindetti oqytylatyn pán­der­diń biri bolýy tıis. Bolyp ta júr. Bul arqyly jastardyń boıynda ótkenge qurmetpen qarap, otandy súıe bilý sezimin qalyp­tastyra alamyz. Qaı qoǵamda da jeke tulǵany qalyp­tas­­­ty­rýdaǵy basty kórsetkish adam­ger­­­shi­lik sapa bolyp qala bermek. Bizdiń qazaq­­stan­dyq qoǵamda da solaı. Al túp­­teı kelgende, oqýshylardyń tań­daý páni bireý bolýy durys. UBT-ǵa qatysty kópten aıtylyp kele jatqan máselelerdiń biri – eki deńgeıli júıe. Onyń birinshisi, orta mektepti aıaqtaǵan qorytyndy baǵa bolsa, ekinshisi, joǵary oqý ornyna túsý úshin qajetti baǵa. Birinshiden, búgingi tańda jastardyń joǵary oqý ornyna daıarlyǵy jalpy bilim beretin mektepterde júzege asyrylady. Álemdik tájirıbede de solaı. Joǵary oqý oryndaryna jastardy ázirleý bes jyldan jeti jylǵa jeıin jalpy bilim­niń joǵary satysynda jáne ar­naıy mektepterde júrgiziledi. Búgin­gi tańda HHI ǵa­syr­dyń kúrdeli ıntel­lektýaldyq maman­dyqtaryna jas­tar­dy daıarlaý úderisi kúrdelenip bara­dy. Mundaı jaǵdaı óz kezeginde jal­py bilimniń joǵary satysyna erek­she talap qoıyp, on eki jyldyq bilim berýge kóshýimizdi talap etip otyr. Búgingi tańda mekteptiń joǵary synyptarynda 19-dan 23-ke deıin pán oqytylady. Ári bul atalǵan pán­der­diń baǵdarlamalary óte kúrdeli. Bul bólek bir taqyryptyń enshisi. Atalǵan baǵdarlamalar ǵylymnyń HHI ǵasyrǵa deıingi damý deńgeıin, erteńi men búginin tolyq qamtı otyryp qurastyrylǵan. Sonda osy 19-23 pánder boıynsha beriletin keń kólemdi bilim árbir oqýshyǵa túsetin aýyr salmaq. Iаǵnı, oqý jos­pary oqýshylarǵa beıindi bilim berý qaǵıdaty boıynsha emes, keńes mektebinen beri ózgerissiz kele jatqan jalpyǵa birdeı mindetti bilim berý tártibine negizdelip qurylǵan. Bul «Bilim týraly» Zańda kórsetilgen mekteptiń joǵary synyptarynda oqý­shylardyń óz qabiletine, tańdaǵan bolashaq mamandyǵyna, óziniń qyzy­ǵý­shylyǵyna qaraı saralap jáne daralap oqytý talaptaryna múldem qaıshy keledi. Oqý josparyndaǵy beıindi jáne mindetti pánge beriletin ýaqyt kólemi­­niń jaı pánderden aıyr­­ma­shy­lyǵy joq. Tańdaǵan maman­dyq­taryna qaraı oqý­shylar beıindi pánderden bilimdi qo­sym­sha arnaıy kýrstar arqyly tereń­detip meńgerýleri tıis. Sonda tús­­ke deıin oqýshylar alty saǵat stan­­dart­­tyq oqý josparyndaǵy pán­­der­di oqıdy. Oǵan qosa, oqýshy­la­r­dyń tús­ten keıin tórt saǵat ýaqyt kóle­min­de er­teńgi sabaqqa, úı tap­syr­­m­a­syna ázir­­l­enýi jáne de fakýl­ta­tıv­­­tik sabaq­­tar­ǵa qatysýy kerek. Sóı­­tip, oqý­shy­lar­dyń bir kúndik oqý ýaqy­­ty 12-14 saǵattan asyp túsedi. Bul jaǵdaı oqýshyǵa da, muǵalimge de óz múm­kin­dikterin bir arnaǵa baǵy­t­­taı almaı­dy. Sondyqtan oqý jo­s­­paryn­daǵy beıindi, mindetti pán­derge bóli­ne­tin ýaqyt kólemin ár oqý­shy­nyń er­teń­gi ómirlik múdde­lerine, qabilet ıkemdilikterine qaraı anyqtamaıynsha, oqýshylardyń taǵ­dyryna tikeleı qatynasty sapaly, beıindi bilim berý esh múmkin emes. Qazir oqýshylar UBT-ǵa ázirlený úshin mektepten tys repetıtorlar jal­daýyna, «shpargalka» ázirleý­ge jáne de tikeleı testiniń ázir jaýap­­taryn syrttan kóshirip alý úshin túrli baı­lanys quraldaryn qol­­danýǵa máj­búr. Mundaı kórinis bar­­lyq jer­de ádet­tegi jaǵdaıǵa aı­na­lyp bara­dy. Tip­ti, jalpy bilim be­re­tin mektep­ter­degi muǵalimder­diń óz­deri osy baǵytta jumys is­teı bas­­ta­dy dese de bolǵandaı. Son­daı-aq, ke­ıingi kezde engi­zilgen «jyldyq or­tasha arıfme­tıka­lyq baǵany attes­tat­qa qoıý» tár­ti­bimen de kelisý qıyn. О́ıtkeni, bul sonaý jetpisinshi jyl­dardaǵy keńes mektebiniń táji­rıbesin eske sala­dy. Mun­daı tásil, túp­teı kelgende, muǵa­limder­diń oqý­shy­larǵa jasandy joǵary baǵa qoıýy­na alyp keledi. Búgingi ta­ń­da «bul murany» testpen qatar qol­da­nyp, bilim sapasynyń kórsetkishin oǵan táýeldi etýdiń eshqandaı qısyny joq. Sóz sońynda taǵy bir aıtaıyn dege­nim, keıingi kezde UBT ótkizý qosyn­darynyń sanyn negizsiz ósirý kóri­nis­teri beleń alyp barady. Mundaı jaǵ­daı­da Ulttyq biryńǵaı testileýdiń basty maqsaty – táýelsiz syrttaı baqylaý tásiline eleýli nuqsan keletini anyq. Sonymen birge, testileý modeliniń ádil baǵalaý men obektıvtilik deńgeıi de tómendeıdi. Sondyqtan qosyn sanynyń kóbeıýi UBT modeliniń basty qaǵıdasy – baqylaýdy tolyq júzege asyrýǵa zııanyn tıgizbese, eshqandaı paıda bermeıdi dep tujyrym jasaı alamyz. Násipqalı DÁÝLETOV, Batys Qazaqstan oblystyq daryndy balalarǵa arnalǵan mamandandyrylǵan mektep-ınternattyń dırektory, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty   Batys Qazaqstan oblysy