Qaýipsizdik – strategııalyq basty baǵyttardyń biri

Keshe Aqordada Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń tóraǵalyǵymen Qaýipsizdik Keńesiniń otyrysy ótti. On­da ulttyq qaýipsizdik stra­te­gııasy máselesi, kólik jáne azyq-túlik qaýipsizdigi, jańa áskerı dok­trınany ázirleý, syrtqy saıa­sat­tyń jańa tujyrymdamasy, qu­qyq qorǵaý júıesin jetildirý, dinı ekstremızmmen jáne lań­kes­tikpen kúres, sondaı-aq sybaılas jemqorlyqpen kúres máseleleri qaraldy. – Búgin biz Qazaqstannyń ult­tyq qaýipsizdik strategııasyna qatysty máseleni qarastyramyz. Sondaı-aq, ulttyq qaýipsizdik stra­tegııasynyń oryndalý bary­syn qarastyryp, bolashaqta atqa­ra­tyn mindetterdi aıqyndaımyz. Biz ulttyq qaýipsizdik strategııa­syn qaıta qarastyryp, ony ýa­qyttyń talabyna sáıkes keltirýge tıispiz. Qaýipsizdik máselesi – aýqymdy jáne kúrdeli másele. Bul bizdiń 2030 jylǵa deıingi strategııamyzdyń basty baǵyt­t­a­ry­nyń biri. Ekinshiden, kólik qaýipsizdigi máselesin, kólik-tran­zıt salasynyń damýyn qa­ras­ty­ra­myz. Jalpy, ekonomıkalyq jáne áleýmettik jańǵyrtý mindetteri, syrtqy saıası másele meniń bı­yl­ǵy jylǵy qańtardaǵy Joldaý­ym­da kórinis tapty. Biz 2020 jylǵa deıingi ındýstrııa­lyq-ın­novasııalyq baǵdarlama­nyń oryn­dalýy jóninde keleshekte at­qa­ratyn jumysty anyq­tadyq jáne basty mindet  retinde Qazaq­stan­nyń áleýmettik jań­ǵy­rýyn belgiledik. Sondyqtan bul eki másele Qaýipsizdik Keńesiniń búgingi otyrysyndaǵy kún tár­ti­biniń negizi bolady, – dedi Prezıdent. Memleket basshysy jalpy alǵanda, Qazaqstannyń Ulttyq qaýipsizdik strategııasynyń 2010 jylǵy oryndalý barysyna oń baǵa berdi. Kezdesetin qaýip-qa­ter­lerdi barabar retteýdiń oń­taıly tetikteri men tásilderin izdestirý qajettigi atap ótildi. Ulttyq qaýipsizdiktiń jaǵ­daıy men aldaǵy kezeńge ar­nal­ǵan mindetter týraly Prezıdent­tiń kómekshisi – Qaýipsizdik Ke­ńesiniń Hatshysy Marat Tájın tolyq baıandap berdi. Ulttyq qaýipsizdik strategııa­syn 2010 jyly iske asyrýdyń edá­ýir mańyzdy qorytyndylary­nyń ishinde myna máseleler atap ótildi. Syrtqy saıasatta Qazaqstanda EQYU-nyń 7-sammıtin ótkizý erek­she oryn alady. «Qaýipsizdik qoǵamdastyǵy jolynda» atty Astana deklarasııasynyń qabyl­danýy XXI ǵasyr jaǵdaıynda «Helsınkı rýhyna» oralǵa­ny­myz týraly kýálik ete alady. UQShU pishininde daǵdarysqa qarsy retteý tetikteriniń qury­lýy oǵan múshe-memleketterdiń aýmaǵynda ishki daǵdarystar tý­yn­daǵan jaǵdaıda Uıymnyń áleýetin paıdalanýdy qarasty­ra­dy. Osy rette, kómek kórsetý úshin zardap shekken tarap­tar­dyń resmı ótinish jasaýy mindetti talap bolýy tıis. Budan basqa, ótken jyly ujymdyq qaýip­sizdik júıe­siniń kúshteri men qural­dary­nyń qyzmet etý máseleleri, onyń ishinde, UQShU-nyń Ujym­dyq jedel retteý kúshteri men Ujymdyq bitimgerlik kúshteri jó­nindegi kelisimderge qol jetkizildi. Keden odaǵynyń iske qosy­lýy taýarlar, qyzmet kórsetý­ler, kapıtal men jumysshy kúsh­teriniń erkin qozǵalysyn, 170 mln. adam tu­ryp jatqan aýmaqta ortaq rynokty qurýdy qarastyratyn Bir­yńǵaı ekono­mı­kalyq keńis­tik­ti qurý jo­lyn­daǵy mańyzdy qadam boldy. Eldiń áskerı qaýipsizdigin qam­­tamasyz etý salasynda Qa­zaq­stan Prezıdentiniń tapsyr­ma­syna sáıkes, strategııalyq jos­par­laýdyń jańa qujattary ázir­len­di, jańa áskerı bólimder qu­ryldy, memlekettik shekara­ny odan ári nyǵaıtý jóninde ju­mystar júrgizilýde, birqatar iri áskerı jattyǵýlar, onyń ishinde, «Beıbit mıssııa-2010» ShYU-nyń jattyǵýy ótti. Ekonomıkalyq salada Qazaq­stan Respýblıkasynyń 2020 jyl­ǵa deıingi damýynyń stra­te­gııalyq jospary men 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan Údeme­li ın­dýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý jónindegi memlekettik baǵ­dar­la­ma iske asyryla bastady. Qa­zaq­standy ındýstrııa­lan­dyrý­dyń res­­pýblıkalyq jáne óńirlik kar­tasy ázirlendi. Bank-qarjy salasynda qarjy turaqtylyǵyn nyǵaıtý jóninde sharalar qabyldandy. Bul eldiń ha­lyqaralyq qoryn ulǵaıtýǵa múm­­kindik týǵyzdy, halyqtyń bank­­terdegi depozıtter kólemi 15,9 paı­yzǵa ósti. Zeınetaqy jınaq­tary­nyń kólemi 2,2 trln. teńgege artty. Qoǵamdyq qaýipsizdikti qam­tama­syz etý aıasynda ótken jyly quqyq qorǵaý qyzmeti men sot júıesinde keıbir baǵyttarǵa reforma jasaldy. Memleket bas­shy­­synyń tapsyrmasy boıynsha zań­namanyń qylmystyq quqyqty izgilendirý jáne dekrımınalızasııalaý bóligi qaıta pysyqtaldy, balama tergeýge alý qysqar­tyl­dy, qu­qyq qorǵaý organdarynyń quzy­reti aıqyndaldy, olardyń jekelegen, beıindi emes mindetteri aza­mat­tyq vedomstvoǵa nemese bá­sekelestik ortaǵa berildi. Ákimshilik reforma aıasynda memlekettik qyzmetshilerdiń sany 15 paıyzǵa qysqartyldy, onyń ishinde, kúsh qurylymdary men sot organdary qyzmetkerleri de bar. Oblystarda qorshaǵan ortany qorǵaýda «Jasyl damý» baǵdar­la­masy iske asyryla bastady, ǵı­ma­rat­tardy tazartýdy qaıta qu­ry­lymdaý jóninde jeti óńirlik joba qolǵa alyndy. Ulttyq qaýipsizdik salasynda Aqparattyq jáne kommýnıka­sııa­lyq tehnologııalardy damytýdyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan baǵ­­darlamasy qabyldandy, sala­lyq baǵdarlamalar ázirlendi. Ulttyq qaýipsizdik strategııa­syn iske asyrý barysy týraly má­seleni talqylaýdy qorytyn­dy­laı kele, Memleket basshysy elde qaýip­sizdik pen turaq­ty­lyq­ty ny­ǵaıtý jónindegi jumystyń mańyz­dylyǵy men tıimdiligin atap ótip, kezdesetin qaýip-qater­ler­ge nazar aýdardy. Osyǵan baılanysty N.Á.Na­zar­baev Úkimetke jáne memlekettik organdarǵa birqatar taps­yrmalar berdi. Atap aıtqanda, «Ulttyq qaýipsizdik týraly» Zańnyń jańa redaksııasyn jáne osy saladaǵy strategııalyq qu­jat­tardy, ishki ister organdary týraly jańa zań ázirleý, jer qoı­naýyn paıdalanýshylar qabyl­daǵan qarjylyq mindet­teme­lerdiń oryndalýyna baqylaý jasaý, atomdyq salany damytý baǵdarlamasyn ázirleý, teńiz munaı operasııalary jáne ózge jaǵdaılar kezinde tehnogendik tótenshe jaǵdaılardan saqtap qalý jóninde sharalar qabyldaý. Otyrys barysynda Memleket basshysy sondaı-aq Úkimetke el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn merekeleýge baılanysty belgilengen tártippen amnıstııa jasaý tý­ra­ly zań jobasyn ázirleýdi tapsyrdy. «Kólik qaýipsizdiginiń jaǵ­daıy jáne tranzıttik áleýetti da­­mytý týraly» máseleni qaraý kezinde Pre­­zıdent memleket tarapynan kó­lik sektoryna jáne kólik ın­fra­qu­rylymyn damytýǵa erekshe nazar aýdarylyp otyrǵanyn atap óttfi. Bul maqsatta salalyq baǵ­dar­lamada 2014 jylǵa deıingi kezeńge 2,8 trln. teńge bólý qa­ras­tyrylǵan. Kóliktiń tıimdi damýy el eko­no­mıkasyna, saýdanyń ósýine, qu­ry­lym­daǵy kólik shyǵynynyń úlesin tómendetýge edáýir yqpal etedi. Álemde aýmaǵy boıynsha 9-shy oryn alatyn Qazaqstan úshin júk tasymaly ǵana emes, óńir­lerdiń damýy da, áleýmettik problema­lar­dyń sheshimin tabýy da kólikke baılanysty. Osyǵan baılanysty kólik ın­f­raqurylymyn jetildirý eldiń Úde­­meli ındýstrııalyq-ınnova­sııa­­­lyq damýy jónindegi memlekettik baǵ­dar­lamanyń mańyzdy baǵyt­tary­nyń biri bolyp sanalady. Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstri Á.Qusaıynov óz baıan­da­masynda iri kólik jobalaryn iske asyrý, Qazaqstannyń kólik tar­tym­dylyǵyn arttyrý jónin­de qa­­b­yldanǵan sharalar, tasy­mal qaýipsizdigin qamtamasyz etý ná­tı­jelerin baıandap berdi. Mınıstrdiń málimdeýinshe, soń­­­ǵy 10 jyl ishinde kólik-kom­mý­­nı­kasııa keshenin damytý maqsatynda 1,4 trln. teńge ıgerilgen. Memleket basshysynyń be­deli­niń arqasynda, tipti álemdik eko­no­mıkalyq daǵdarys jaǵ­daıyn­da kólik sektoryna somasy 4,2 mlrd. AQSh dollary kóle­min­de zaım tartýǵa múmkindik týdy. Hromtaý-Altynsarın, Aqsý-De­ge­leń, Shar-О́skemen temir jol ýchaskeleri paı­­da­lanýǵa berildi, respýblı­ka­lyq jáne jergilikti deńgeıdegi avtomobıl joldary­nyń 39 myń sha­­qy­rymyna jón­deý jumystary júrg­izildi, qal­pyna keltirildi jáne jańa­dan salyndy. Qazirgi ýaqytta kólik-kom­mý­nı­kasııa kesheniniń negizgi kór­set­­kishteriniń kólik boıynsha jal­­py qosymsha qunyn 63 pa­ıyzǵa ul­ǵaıtýǵa baǵyttalǵan 58 joba iske asyrylýda. Respýblıkalyq avtomobıl jol­­darynyń 85 paıyzyn jáne jergilikti jelilerdiń 70 paıy­zyn jaq­sy jáne qanaǵat­ta­nar­lyq deń­geıine jetkizý, temir jol­dar bo­ıynsha júk tasymalynyń jyl­damdyǵyn 15-20 paıyzǵa arttyrý, onyń ishinde, ha­lyqaralyq dá­liz­der boıynsha 20-30 paıyzǵa jetkizý josparlanyp otyr. Azamattyq avıasııada 7 ushý-qoný alańyn jáne 7 termınaldy qaıta qurylymdaý, aeronavıga­sııa­lyq júıeni jetildirý mindetteri tur. Ertis ózenindegi keme shlıýzi jańǵyrtylatyn bolady, Aqtaý teńiz aılaǵy keńeıtiledi. Memleket basshysynyń Qa­zaq­­stan halqyna Joldaýyn oryn­daý barysynda kólik medısınasyn da­mytý jóninde jumystar uıym­dastyrylatyn bolady. Qaýipsizdik Keńesiniń otyry­synda, sarapshylardyń baǵa­laý­laryn­sha, Eýropa men Azııa ara­syndaǵy jyl saıynǵy taýar aı­na­lymy 400 mlrd.-qa deıingi AQSh dollaryn quraıtyny, al 2015 jylǵa qaraı bul kórsetkish 1 trln. dollarǵa jetetini atap ótildi. Sondyqtan Memleket basshy­sy tranzıt arqyly túsetin tú­sim­­d­er bıýdjettiń tabys bóligine aı­nalýy úshin bul júk aǵyny tranzıtpen Qazaqstan arqyly ótýi úshin jaǵdaı jasaý qajet­tigine erekshe nazar aýdardy. Sonymen qatar, negizgi ba­sym­­dyqtar retinde N.Á.Nazarbaev kó­lik salasyn damytýǵa jáne kólik áleýetine kedergi keltiretin bıýro­­krattyq kedergilerdi tómendetýdi, zańnamany jetildirýdi, kólik sa­lasy úshin bilikti mamandar daıar­laýdy atady. Alǵa qoıylǵan mindetter tek temir jol, avtomobıl, avıasııa men sý kóligine ǵana qatysty emes. Munaı men gaz qubyrlary magıstralynyń, elektr taratý jelileriniń tranzıttik áleýetin tıimdi paıdalaný qajet. Osyǵan baılanysty Úkimetke jáne memlekettik organdarǵa Qa­zaq­stannyń tranzıttik múmkin­dik­terine yqpal etetin faktorlar men jaǵdaılarǵa taldaý jasaý, qa­jetti sharalardy ázirleý tap­syryldy. Atap aıtqanda, kólik qaýip­sizdigi, mýltımodaldyq tasy­mal, halyqaralyq tasymal qu­jat­taryn is júzine engizý, Qazaq­stannyń kólik salasyna halyq­aralyq quqyqtyq rejimdi engizý máselelerin zańnamalyq retteý­diń eleýli mańyzy bar. Talqylaýdyń qorytyndysy boıynsha Memleket basshysy Úki­­met nazaryn kólik sektoryndaǵy oryn alǵan problemalardy sheshý qajettigine aýdaryp, jalpy al­ǵanda, kólik salasyndaǵy jaǵ­daı Qazaqstannyń básekege qabilet­ti­ligine tikeleı yqpal etetinin atap kórsetti. Otyrys barysynda berilgen tapsyrmalardyń oryndalýyna ba­qy­laý jasaý Qaýipsizdik Keńesiniń Hatshylyǵyna júkteldi.