Ádebıetimizdi álem tanysyn desek

Al bizdiń baı rýhanı qazynamyzben álem qashan sýsyndamaq? Qazaq aqyn­dary men jazýshylary ǵalammen erkin tildesetin ýaqyt jetken joq pa? Olar, qazaq daryndary, Aqtamberdi men Maham­bet, Abaı men Maǵjan, Qadyr men Muq­aǵalı, Ábish pen Oralhan – adamz­atqa ortaq oı aıta otyryp, ulttyq ereksheligin saqtaǵan talanttar. Osy jáne basqa dúldúlderimizdiń tol­ǵaýy toqsan týyndylaryn shet el­der­diń tiline kórkemdik deńgeıin tómen­­det­peı aýdarý arqyly qazaq hal­­qyn, onyń kesteli oı-sezimin, mar­jan­­daı asyl sózin, izgilikpen nurlan­ǵan jan dúnıesin tanytamyz. Jahan Eýra­zııanyń kindiginde Azııa men Eýropa­nyń joǵary talǵamyna saı kórkem ádebıet týdyrǵan asa talantty halyq bar ekenin biletin bolady jáne qurmetteıdi. Al ázirge qazaq ádebıeti ár kezde, ár deńgeıde túrli tilderge tam-tum­dap aýdarylǵan azyn-aýlaq shyǵar­malarmen shektelgen. Roman-poemalary halyqaralyq bedeldi tilderge túpnus­qadaǵy kórkemdik deńgeıi saqtalyp tár­jimalanǵan aqyn-jazýshy joq ta shyǵar. Olaı deıtinimiz, olardyń týyn­dylary osy ýaqytqa deıin áýeli jolma-jol aýdarylady, sodan keıin orys­tyń ne aqyny, ne jazýshysy sol aýdar­many ústinen redaksııalaıdy. Mundaı tárjimadan shyqqan dúnıeniń túpki ıdeıasy men mán-mazmuny tolyq ashylmaıdy, shuraıly til solǵyndap, qazaq sóziniń astaryndaǵy oı-sezimder joǵalady. Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Ast­ana fılıalynda qyzmette júrgende Más­keýdiń tórt aqyn-jazýshysy izdep keldi. – Sizderde Jazýshylar odaǵy saq­tal­ǵan ba, saqtalsa qandaı múmkin­dikteri bar, memleketpen qarym-qaty­nasy qaı dárejede, bileıik degen oımen júrmiz, – dedi olar. Álgi saýaldaryna keńirek jaýap berdim de, talaıdan kókeıimde júrgen bir máseleni qozǵadym. – Orys tiline qazaqtyń talaı talantty aqyn-jazýshylarynyń shyǵarma­la­ry aýdaryldy. Áýezovten bastap búgin­gi Ábish Kekilbaev, Saıyn Murat­bekov­­ke deıin tárjimalanǵan. Solardyń týyn­dy­laryn oqydyńyzdar ma? – dedim. – Bárin oqymaısyń ǵoı, – dedi ózim qatarly bireýi. – Men shet el áde­bıetin zerttep júrgendikten, osy sala­da doktorlyq qorǵaǵam, sizderdiń jazý­shylaryńyzdyń keıbirin bilemin. Olar, bálkim, týǵan tilinde tamasha áńgime-roman týdyrǵan shyǵar, al orys tilindegileri, kóńilińizge almańyz, ortanqol dúnıeler. – Sirá, aýdarmasy sapasyz bolǵan ǵoı, – dep aldaýsyrattym ony da, ózimdi de. – Kórkem aýdarmashylardy arnaıy daıarlaý kerek ekenin baıaǵyda Mak­sım Gorkıı kótergen – dedi ol. – Áde­bıet ınstıtýtynda kezinde jeke bólim de boldy. Biraq, belgisiz sebeppen jabylǵ­an. Bálkim, orys tilin keshegi Keńes Odaǵyndaǵy elder ǵana emes, Eýropanyń biraz jeri bilgendikten be, orys klassıkterin aǵylshyndar men fransýzdar jáne basqalary bizsiz-aq aýdaryp jatqandyqtan shyǵar. – Sol bólimdi qaıta ashý qajet pe, joq pa? Qalaı oılaısyz? – dep ári qaraı elge tarttym. – Árıne, ashý kerek, – dedi ol. – Orys aýanyn orys shaıyry ǵana mól­diretip aýdara alady. Basqa ult aqyny orys tilin jetik bilse de orystyń rýhyn bilmeıdi. Shyndyǵynda da solaı. Ulttyq qanmen jáne ananyń sútimen beriletin rýhyn ózge ulttyń uly qaıdan uqsyn. Sondyqtan Almaty­daǵy ál-Farabı nemese Astana­daǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy ýnıver­sıtetterdiń birinde aǵylshyn, nemis, fransýz, ıspan, qytaı men japon, orys tilderinde kórkem shyǵarmalardy tárji­malaıtyn kásibı aýdarmashylar daıarlaýdy qolǵa alý kerek. Sonymen qatar, Qazaqstannyń shet elderdegi elshilikteriniń janynan qazaq ádebıetiniń kitaphanasyn ashaıyq. Sol kitaphanalarǵa búginge deıin ózge tilderge aýdarylǵan kórkem, ǵylymı-kópshilik jáne tarıhı shyǵarmalar jınaq­tal­sa, osy týyndylar boıynsha túrli deńgeıde konferensııalar ótkizip tursa, bizdiń syrt memleketterdegi rýha­nı shańyraqtarymyzǵa aınalar edi. Baıybyna barsaq, aýdarmashylyq elaralyq mańyzdy qyzmet. Tárjimashy – órkenıetterdi tabystyryp, mádenıet­terdi baýyrlastyratyn ot tildi, oraq aýyzdy elshi. Uly Abaı ǵalamat aýdar­ma arqyly Pýshkın men Geteni alty Alashtyń aqynyna aınaldyrdy. Biz kásibı qazaq aýdarmashysyn daıarlaý arqyly Muqaǵalı men Farızany álemniń aqyndary etemiz.

Aldan SMAIYL,

jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty