Otandyq ónimniń úlesi

Búginde adamzat úshin azyq-túlik qaýipsizdigi basty máselege aınalyp keledi. Ǵalamshar turǵyndarynyń sany 7 mıllıardtan asyp ketti. Alaıda, halyq sany óskenimen, azyq-túlik óndirisi máz emes. Qazaq­sha aıtsaq, «jeıtin aýyz» kóbeı­genimen, ekologııalyq, tabıǵı apattar, jerdiń tozýy sekildi faktorlar da azyq-túlik ónimin molaıtýdy tyǵyryqqa tirep otyr. Tepe-teńdik zańdylyǵy buzylýda. «Jer betinde 1 mlrd-qa jýyq adam tamaqqa jarymaı, ashtyq qursaýynda ómir súrýde» dep BUU-nyń dabyl qaqqanyna da biraz jyldyń júzi boldy. Álem jurtshylyǵy aýylsharýashylyq múmkindigi bar damýshy elderdiń erteńine úmit artýda. Bul turǵyda Qazaqstannyń agrarlyq áleýeti áli tolyq ashyla qoıǵan joq. Bizde ónimniń negizi bolǵanymen, ony qaıta óńdeý isi endi-endi qolǵa alyna bastady. Statıstıkaǵa júginsek, elimizde tamaq óndirisimen aınalysatyn 2,1 myń kásiporyn tirkelgen. Sońǵy on jylda azyq-túlik taýarlarynyń negizgi túrleri boıynsha da ósim baıqalady. Máselen, keıingi jyldary un, irimshik jáne sary maı óndirisi burnaǵy jylmen salystyrǵanda 2 esege, shujyq óndirisi 3,4 esege, sút pen qaımaq, ósimdik maıy, makaron jáne margarın 2,7 esege, al qant 5 jáne jarma óndirisi 11 paıyzǵa artqan. Atalǵan salada shamamen 9,2 myń adam eńbek etýde. Bul – qaıta óńdeý salasyndaǵy jumysshylardyń 18 paıyzyna teń. Degenmen, ulan-ǵaıyr jeriniń asty da, ústi de berekeli qazaq memleketi úshin bul kórsetkish óte az. Búgingi tańda aýylsharýashylyq ónimderin qaıta óńdeý salasy sapaly shıkizatqa zárý bolsa, máseleniń taǵy bir jaǵy – óndirilgen ónimniń basym bóligi qaıta óńdelmegen kúıinde tutynylýda. Mysaly, qazir óndirilgen ettiń 21,6 paıyzy, súttiń 27,4 paıyzy, jemis pen kókónistiń 2,5 paıyzy ǵana qaıta óńdeledi. О́ıtkeni, óńdeý kásiporyndary tolyq qýatymen jumys isteı almaýda. Atap aıtqanda, maıly daqyldardy óńdeıtin kásiporyndardyń qýattylyǵy – 37 paıyz, sút – 62 pa­ıyz, et – 63 paıyz, jemis-kókónis 34 paıyzdyń deńgeıinde ǵana. Onyń ústine, óńdeý salasyndaǵy kásip­oryndardyń tehnıkalyq jáne tehno­logııalyq jaǵynan artta qalyp qoıǵany da ras. Osynyń saldarynan ishki naryqtaǵy bos oryndy syrttaǵy taýar óndirýshiler tıimdi paıdalanyp, óz ónimderin ákelýde. Ásirese, sút, óńdelgen sút ónimderine zárýmiz. Negizi elimizdiń aýyl sharýashylyǵynda sút óniminiń úles salmaǵy 17 paıyz mólsherinde bolsa, mal ónimderi 38 paıyz quraıdy. Búgingi kúni respýblıka boıynsha 1 jylda óndirilgen súttiń kólemi 5,2 mln tonnaǵa para-par. Áıtse de, jan basyna shaqqanda sút jetpeıdi. Mamandar óńdelmegen, sapasy tómen sút uzaqqa shydamaıtyndyqtan, ha­lyq­qa túgel jetpeıtinin aıtady. Osy­nyń kesirinen bizde tutynylǵan sút­ti adam basyna eseptegende jylyna 260 lıtrden (medısınalyq norma 405 lıtr) ǵana aınalady eken. Al Germanııa, Fransııa sekildi memle­ketterde kórsetkish 490-500 lıtr. Eli­mizge qurǵaq súttiń 83 paıyzy, sary maıdyń 31 paıyzy, irimshiktiń 61 paıyzy, qoıýlatylǵan súttiń 85 paıy­zy Reseı, Belarýs, Ýkraına jáne Qyrǵyzstannan ımporttalady. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, Eýra­zııa­lyq ekonomıkalyq odaqqa múshe bol­ǵannan beri elimizge et, sút ónimderi erkin kelýde. Bul otandyq taýar óndirýshilerdiń básekege qabilettiligin arttyrýǵa ıtermeleıtin shara. Baı­qa­saq, tabıǵı maı men qatty irimshik satýda otandyq kompanııalardyń daýsy báseńsip barady. Muny sala mamandary ımporttaýshy kompanııalar irimshik pen maıdy úlken kólemde shyǵaratyn bolǵandyqtan, naryqtaǵy orny da keńeıgenimen túsindiredi. Iаǵnı, odaqtas kórshilerde shıkizat arzan, demek ónim baǵasy tómen, al shyǵarý kólemi úlken. Desek te, otandyq ónimniń taǵdyry eń aldymen ony tutynatyn jergilikti halyqtyń suranysyna táýeldi ekeni anyq. Al biz óz ónimimizdi ózimiz qan­sha­lyqty paıdaǵa jaratyp júrmiz? Mysalǵa, Almaty qalasy turǵyndary arasynda júrgizilgen saýalnamaǵa qatysqandardyń 76,6 ­paıyzy otandyq taýardy tutynatyndaryn aıtsa, 14,6 paıyzy reseılik jáne qyrǵyz ónim­derine qumar eken. Tutynýshylar Reseıden jáne ózge elderden keletin ónimder ózimizdikine qaraǵanda qym­bat ekenin de moıyndaıdy. Bul turǵyda otandyq azyq-túlik ónimderi ımporttyq taýarlardan 1,5-2 ese arzan. Mysalǵa, sarymaı 1,5 ese, makaron ónimderi 2 ese tómen. Sondaı-aq, 66,6 paıyz qatysýshylar otandyq ónimder ımportqa qaraǵanda sapaly ekenin alǵa tartqan. Áıtse de, bizdiń otandyq ónimniń sapasy joǵary bolǵanymen, ony jarnamalaý jaǵy jetińkiremeı jatqan syńaıly... Qalmahanbet MUQAMETQALI, «Egemen Qazaqstan»