Aýyldaǵy agroklaster

О́ńirde aýyl sharýashylyǵynyń egiz salasy eginshilik pen mal ósirýdi qanattastyra tabysty júrgizip otyrǵan birden-bir sharýashylyq qurylymy ol – «Keń dala-TAS» aýylsharýashylyq kooperatıvi desek qatelespessiz, sirá. Bul kooperatıvti agrofırma, tipti qazir jıi aıtylatyn agroklaster deýge ábden keledi. Kooperatıvtiń negizi «Stepnoe» JShS-den bastaý alady. Osy seriktestikti otyz jyldan astam basqarǵan Amanǵos Tóleýov aýyl sharýashylyǵynda jappaı jekeshelendirý júrgizilgende de, odan keıingi kúrdeli kezeńderde de sharýany utyrly uıymdastyryp, óndiristi nyǵaıtyp qana qoımaı, ony keńeıtýge qol jetkizdi. Qazir osy aýylsharýashylyq kooperatıviniń quramyna «Stepnoe», «Atameken nan-2000», «Agroservıs Ashylysaı», «Qosestek agro», «Altyn astyq» astyq qabyldaý pýnkti» jaýapkershiligi shekteýli seriktestikteri jáne «Maqsat -88» sharýa qojalyǵy kiredi. Qaldyqsyz tehnologııaǵa negizdelgen agroklasterde aýylsharýashylyq ónimderi tereń óńdeledi, tutynýshyǵa daıyn ónim kúıinde usynylady. Qazir iri agroqurylymdardyń ǵana básekelestikke tótep beretinin, óziń óndirgendi shıkizat kúıinde emes, túpki ónim retinde tutynýshyǵa usynsań ǵana tıimdi bolatynyn naryq talaptary alǵa tartyp otyr. Kezinde arnaýly mamandandyrylǵan sharýashylyq birlestigi, keńshar, óndiristik kooperatıv sııaqty ataýlarmen mańdaıshasyn ǵana ózgertken seriktestik ujymdasyp jumys isteýdiń úrdisinen aınyǵan emes, únemi ilgerileýmen keledi. Munyń ózi «Keń dala-TAS» aýylsharýashylyq kooperatıviniń tóraǵasy A.Tóleýovtiń bilikti basshylyǵynyń, óndiristi sheber uıymdastyrýynyń arqasynda múmkin bolǵanyn aıtý oryndy bolmaq.  

Baby kelisse, óspeıtin daqyl joq

Eginshiliktiń táýekeldi aımaǵyna orna­lasqandyqtan agrotehnıkalyq sharalardy qatań saqtap, ǵylymı jańalyqtardy, ozyq tehnologııany engizbese, ónimdiligi joǵary tehnıkalardy paıdalanbasa bul salanyń qaıtarym berýi ekita­laı. Kooperatıvke birikken seriktes­tikterdiń 40 myń gektarǵa deıin egis salýǵa múmkindigi bar. Alaıda, kólem qýatyn kez emes. Sondyqtan agro­tehnıkalyq talaptardy saqtaı otyryp, meılinshe joǵary ónim alynady-aý degen alqaptardy ıgerýge baǵyt ustalýda. Shyny kerek, 2016 jylǵy jaz jaýyn-shashyndy boldy, seriktestikter 30 myń gektarǵa dándi daqyldar egip, gektar túsimdiligin 16,5 sentnerden aınaldyrdy. Tórt tanapty egis aınalymyna birinshi jyly shóptik daqyldarmen birge kúnbaǵys, júgeri, donnık, raps egýdi tájirıbege engizdi. Topyraqtyń qunarlylyǵyn jáne aramshópten tazalyǵyn saqtaý maqsatynda júrgizilgen jumystar óz nátıjesin berip keledi. Ylǵal saqtaǵysh tehnologııany engizý de qýańshylyq jaǵdaıynda tuıyqtan shyǵýǵa negiz qalady. Kooperatıv quramyndaǵy «Stepnoe» JShS oblystaǵy birden-bir elıtaly tuqym sharýashylyǵy retinde aýylsharýashylyq qurylymdaryna birinshi reprodýksııaly sapaly elıtaly tuqymdyq astyǵyn satyp, paıda kózin tolyqtyrýda. Eginshilikte ylǵal saqtaǵysh tehnologııany engizýge baılanysty ónimdiligi joǵary jańa tehnıkalar satyp alyndy. Sharýashylyqtaǵy 60 myń sharshy metr asfalt tóselgen arnaýly qyrmany, 2500 tonna astyq ketetin qoımalary osynshama astyqty qut qambaǵa ysyrapsyz quıyp alýǵa múmkindik berdi. Onyń basym bóligi syıymdylyǵy 45 myń tonna astyq qabyldaý pýnktinde saqtalýda. Qazir Chehııanyń «Prokop» dıirmen kesheninde táýligine 50 tonna joǵary jáne birinshi sortty un tartylady. Paıdanyń kózi óńdelgen ónimde ekenin túsingen kooperatıv basshysy óndiristi odan ári keńeıtýge baǵyt ustandy. Ol Badamshada táýliktik qýaty 3 tonna ónim shyǵarýǵa jetetin naýbaıhanany iske qosty. Isker basshy astyq óńdeý qýatyn arttyrýdyń, meılinshe daıyn ónimderdi molaıtýdyń joldaryn qarastyrdy. Sóıtip, Aqtóbe qalasynda nan-bólke shyǵaratyn joǵary tehnologııaly «Atameken nan-2000» JShS-niń nan zaýyty iske qosyldy.Oǵan Italııa qondyrǵysy ornatylǵan, bári avtomatty júıemen basqarylady. Jylyna 17 myń tonna ónim óndiretin «Atamekenniń» 30-ǵa jýyq túrli nan-bólke buıymdaryna suranys joǵary ári ózgelerge qaraǵanda arzan. О́zderiniń kýlınarlyq dúkeninde osynshama túrli torttar, tátti nandar, toqashtar men bólkeler pisiriledi.  

Mol tabystyń kózi – mal

Jeri qunarsyzdaý, jaýyn-shashyny az túsetin bul aımaqta eki-úsh jyl qatarynan qýańshylyqtyń turyp alatyny da bar. Mundaıda «Baqqanǵa bitetin maldyń» bási artatyny jasyryn emes. – Aýyl sharýashylyǵynyń egiz salasyn emgen ǵana tabystyń taıqazanyn tasytady dep bilemin. Qýańshylyq jıi bolatyn bizdiń óńirde mal ósirýdiń ózindik paıdasy bar. Árıne, ol úshin mal ónimderin de óńdep, daıyn ónim túrinde ótkizý kerek, – deıdi bilikti basshy. Qazir sharýashylyqta 2 myńdaı iri qara, onyń 900-ge jýyǵy sıyr, 900-ge tarta jylqy, 3000 qoı ustalýda. О́tken jyly munda júz sıyrdan 85 buzaý alyndy. Bul iri qara tabynyn tolyqtyrýǵa alǵyshart jasady. Munda bir mezgilde 400 iri qara semirtetin mal bordaqylaý alańy jumys isteıdi. Jylyna 1000 iri qara bordaqylanyp, et ónimderi óńdeledi. Bordaqylaýǵa qoıylǵan ár iri qaranyń táýliktik salmaq qosýy 1kelige deıin jetedi. Eginshilikte de, mal sharýashylyǵynda da klasterlik júıe qalyptasqan kooperatıvte aýylsharýashylyq ónimderin tereńdetip óńdeý jolǵa qoıylǵan. Mal soıý sehynda óńdelgen shujyq, qazy-qarta, jal-jaıa, ystal­ǵan et sııaqty 30-ǵa jýyq túrli et ónimderi qala­daǵy «Atameken nan-2000» JShS-niń dúkenderine kúnara shy­ǵarylady. Olardyń baǵalary da arzan ári dámdi, son­dyqtan da ótimdi. Oblys ortalyǵyndaǵy jár­meń­kelerde seriktestiktiń et-shujyq ónimderin qyl ústi­nen bólip alyp ketedi, súıek-saıaq, ishek-qaryn da káde­ge jar­a­tylady. Sharýashylyqta qymyz, shubat óndiriledi. Seriktestikter men sharýa qojalyǵynda eńbek etýge barlyq jaǵdaı jasalǵan. Egemendiktiń eleń-alańyndaǵy qıyn kezeńde aýyldaǵy áleýmettik-mádenı nysandardy seriktestik esebinen ustaǵan A.Tóleýov olardy shashaý shyǵarmaı jergilikti bıliktiń quzyryna ustatty. Bul aýyldarǵa qaladan qonys aýdarýshylardyń shyǵýy da osyndaı táýir turmystyq jaǵdaıdyń jasalýynyń yqpaly deý oryndy. Ol qaladan aýylǵa qonys aýdarýshylarǵa jumys qana taýyp bermeı, turǵyn úımen qamtamasyz etip, qorasyna mal kirgizip, birden qatarǵa qosylyp ketýlerine qoldaý kórsetedi. «Keń dala-TAS» aýylsharýashylyq kooperatıvine qarasty sharýashylyq qurylymdarynda 1000-ǵa jýyq adam eńbek etedi. Al olarda óndirilip, óńdelgen júzge jýyq et-shujyq, nan-bólke jáne kýlınarlyq ónimderdi júz myńdaǵan aqtóbelikter ǵana emes, kórshiles óńir tur­ǵyn­dary da tutynady desek artyq aıt­qan­dyq bolmas. Aýyldaǵy agroklasterdiń ar­shyndy qadamy basqalarǵa ónege bolǵandaı. Aýylda jumys joq emes, bar, tek ony utyrly uıymdastyryp, utymdy paıdalana bilý kerek. Buǵan «Keń dala-TAS» aýylsharýashylyq koo­peratıviniń búgingi tynys-tirshiligi dálel.  Satybaldy SÁÝIRBAI, «Egemen Qazaqstan» Aqtóbe oblysy, Qarǵaly aýdany