Sıfrlyq dáýirde áleýmettik jeli ómirdiń bir bólshegine aınalǵany aqıqat. Qarym-qatynas quralynan bastap aqparat alańyna deıingi aralyqtaǵy adam suranysyna jaýap beretin jelini eresekter ómirinen syzyp tastaýǵa áste kelmes. Dese de oń men soldy anyq aıyra almaıtyn balalar úshin jelini qoldanýdyń shegi men shekarasyn shegeleý mańyzdy. Ata-ana úshin telefon «balany tynyshtandyratyn quralǵa» aınalǵan tusta balalardyń onyń paıdasynan teris áserin kóbirek boıyna sińirip jatqanyna mysal kóp, dep jazady Egemen.kz.
Qoǵamnyń osy taqyryp tóńiregindegi dabyly da orynsyz emes ekenin naqty zertteýler aıqyndap otyr. «Kid Security» balalarǵa arnalǵan kıberqaýipsizdik qosymshasynyń saraptaýynsha, qazaqstandyq balalar kúnine orta eseppen 130 mınýtyn TikTok-ta ótkizedi. Kıberqaýipsizdik qosymshasynyń negizin qalaýshylardyń biri Asat Ashamanovtyń aıtýynsha, bul – álemdegi eń joǵary kórsetkishterdiń biri. Máselen Ulybrıtanııalyq balalar kúnine 127 mınýt TikTok-ta otyrsa, jalpy álemdik ortasha kórsetkish 112 mınýtty quraǵan. Budan bólek el balalarynyń vırtýaldy oıyndarǵa áýestigi de álemdik kórsetkishten kóp bolyp otyr. Sonyń ishinde balalar belsendi qoldanatyn Roblox oıynyna Qazaqstan balalary kúnine ortasha eseppen 150 mınýtyn arnasa, álemdik kórsetkish bul ýaqyttan 20 mınýtqa az.
«Kid Security kompanııasy bul shyndyqty ata-ana baqylaýy qosymshasyn paıdalanatyn myńdaǵan otbasynyń derekteri arqyly kún saıyn tirkep, qadaǵalap otyr. Ishki analıtıka, sonyń ishinde DataReportal, Ofcom, Roblox Investor Relations jáne Kaspersky derekterine súıensek, qazaqstandyq balalar áleýmettik jeliler men oıyndarǵa jumsaıtyn ýaqyty boıynsha Eýropa men AQSh-taǵy qurdastarynan aıtarlyqtaı alda ekenin kórsetedi», deıdi Asat Ashamanov.
Bala jáne áleýmettik jeli: tyıym bastaldy!
Álemde «sıfrlyq táýeldilik» máselesi qyzý talqylanyp, túrli shekteýler engizilip jatqan shaqta (onyń ishinde Qazaqstanda 16 jasqa deıingi balalarǵa áleýmettik jelilerdi shekteý bastamalary da bar), elimizdegi jasóspirimder úshin smartfon jaı ǵana qural emes, negizgi áleýmettik ortaǵa aınalyp otyr. «Kid Security kompanııasy dereginshe, Roblox pen TikTok-tan bólek el balalary YouTube keńistigi men WhatsApp messenjerin de keń qoldanyp júr. Ýaqyt kórsetkishteri YouTube – shamamen 90 mınýt, WhatsApp – 50 mınýt. Osylaısha, el balalary úshin smartfon ómirdiń ózegine aınalyp, Roblox – aýladaǵy oıyndy, TikTok pen YouTube – bilim men kontent tutynýdy, al WhatsApp – qurby-dos, synyptaspen tikeleı qarym-qatynasty almastyryp otyr.
Áleýmettik jelidegi betburys: Nelikten oqyrmannyń az bolǵany jaqsy?
Mamannyń túıindeýinshe, elimizdegi balalardyń sıfrlyq belsendiligi men telefonǵa táýeldi bolýyna myna úsh negizgi faktor áser etip otyr.
«Qazaqstan mobıldi ınternettiń qoljetimdiligi boıynsha álemde aldyńǵy qatarda. Balalar qarjylyq kedergilersiz táýlik boıy onlaın bola alady. Máselege klımattyq erekshelikter de áser etedi. Soltústik jáne ortalyq óńirlerdegi qystyń uzaq ári sýyq bolýy balalardy úıde kóbirek ýaqyt ótkizýine májbúrleıdi. Sonyń nátıjesinde vırtýaldy álem negizgi ýaqyt ótkizý quralyna aınalady. Telefonǵa balamalardyń tapshylyǵy da jaǵdaıdy ýshyqtyryp otyr. Kóptegen óńirlerde tegin úıirmeler, sport seksııalary, qaýipsiz aýlalar men demalys ortalyqtary jetkiliksiz. Al bul bos ýaqytty áleýmettik jelide ótkizýge sebep bolýy yqtımal», dedi Asat Ashamanov.
Sıfrlyq sheshim: Internet – qaýipsizdik quralyAsat Ashamanov zertteýdegi eń alańdatarlyq másele retinde ata-analardyń minez-qulqyna erekshe nazar aýdardy. Sebebi «Kid Security» derekteri boıynsha, elimizdegi ata-analardyń qaýipsizdik fýnksııalaryn paıdalanýy óte joǵary deńgeıge jetken.
«Qazaqstandyq ata-analar balasynyń naqty ornalasqan jerin aıyna orta eseppen 140 ret, kúnine shamamen 4-5 ret tekseredi. Al Eýropada bul kórsetkish – 2,5 ese tómen. Kúnine shamamen – 1,8 ret. Bul qoǵamda balalardyń fızıkalyq qaýipsizdigine qatysty alańdaýshylyqtyń joǵary ekenin ańǵartady. Kóshede, mektepte nemese aýlada balaǵa birdeńe bolyp qala ma degen qaýip ata-analardy únemi geolokasııany tekserýge ıtermeleıdi», dep túsindirdi ol.
Kıberqaýipsizdik qosymshasynyń negizin qalaýshylardyń zertteýinshe, qyzyǵy, ata-analar baqylaýdy belsendi qoldanǵanymen, balalardyń onlaın áreketteri týraly habarlamalardyń shamamen 69%-y elenbeı qalady. Iаǵnı ata-ana balasynyń qaıda júrgenin bilgisi keledi. Dese de balasynyń telefondy qoldaný kezinde ne kórip otyrǵanyna, kimmen sóılesetinine jáne qansha ýaqyt ótkizetinine mán bermeıdi.
16 jasqa tolmaǵandarǵa áleýmettik jelige kirýge tyıym salyna ma?
Soǵan qaramastan, kóptegen otbasy úshin mundaı qosymshalar naqty kómekke aınalyp otyr. Keı ata-analar dál osy quraldar arqyly balasynyń mektepte qysym kórip júrgenin anyqtaǵan.
«Másele TikTok-taǵy 130 mınýtta emes. Másele – ata-analardyń keıde mundaı qosymshalardy «sıfrlyq tynyshtandyrǵysh» retinde qoldanýynda. Olar balanyń ornalasqan jerin tekseredi, lımıt qoıady, biraq ınternettegi qaýipsizdik týraly ashyq áńgime júrgizbeıdi. Sondyqtan «tolyq baqylaý» modelinen «sıfrlyq tálimgerlik» tásiline kóshýdi usynamyn. Táýeldilik qalyptaspaı turyp, TikTok pen Roblox sııaqty qosymshalarǵa aqylǵa qonymdy shekteý engizý qajet. Sondaı-aq balaǵa ýaqyt bólip, onyń qandaı kontent kórip júrgenin únemi talqylanýy kerek. Tek baqylaýmen shektelmeı, ortaq erejeler men yntalandyrý júıesin qalyptastyrý da mańyzdy», dep túıindedi Asat Ashamanov.
Aýstralııada balalar 16-ǵa tolǵansha áleýmettik jelini qoldana almaıdy
Sarapshylardyń boljamynsha, balalardyń TikTok-qa telmirip, vırtýaldy oıynǵa qatysty oıy ózgermese, 2026 jyldyń sońyna qaraı olardyń ınternette ótkizetin ýaqyty taǵy 15-20%-ǵa artýy múmkin. Budan sıfrlyq dáýirdegi ata-ananyń basty mindeti balany tek baqylaý emes, qaýipsiz ári sanaly, onlaın ortada tárbıeleýge den qoıý ekeni aıqyndala túsedi.