Elimizde halyq densaýlyǵyna asa paıdaly balyq ónimderiniń deni ımporttyń úlesine tıetindigi belgili. Sonyń ózinde respýblıkamyzda balyq taǵamdaryn tutyný kólemi jan basyna shaqqanda jyldyq normadaǵy 14,6 kılogramnyń ornyna 7 kılogramdaı ǵana. Sondyqtan da, ekonomıkanyń osy mańyzdy salasyna Úkimet tarapynan jan-jaqty qoldaý kórsetý qajet dep sanaımyz. О́ıtkeni, qazirgi ýaqytta otandyq balyq sharýashylyǵynyń áleýeti tolyq ıgerilgen joq. Buǵan biz jaqynda Atyraý oblysynda saparda bolyp, balyq aýlaý kásiporyndaryndaǵy naqty jaǵdaımen tanysqanymyzda kóz jetkize tústik.
Birinshiden, balyq óndirýge respýblıkalyq bıýdjetten sýbsıdııa bólý máselesi áli oń sheshimin tappaı keledi. Eginshilik pen mal sharýashylyǵyna kópten beri kórsetilip kele jatqan qýatty memlekettik qoldaýdan balyq sharýashylyǵynyń nelikten quralaqan qaldyrylǵandyǵy túsiniksiz. Balyq aýlaý kásiporyndary óz jumystarynan mol paıda taýyp, shalqyp otyr deý qıyn. Olardyń rentabeldiligi tómen, materıaldyq-tehnıkalyq bazasy da jutań.
Ekinshiden, qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes, jyl saıyn balyq aýlaý lımıtin (kvotasyn) bekitý Úkimet quzyretine jatady. Alaıda, keı jyldary lımıtti kóktemgi balyq aýlaý maýsymy qarsańynda belgileý jaǵdaılary jıi oryn alyp júr. Bul tym kesh bolǵandyqtan, balyqshylarǵa qolbaılaý bolyp keledi. Sondyqtan da aldaǵy jylǵa lımıtti aǵymdaǵy jyldyń jeltoqsan aıynan qaldyrmaı bekitý týraly quqyqtyq norma qabyldaǵan jón. Bul óz kezeginde balyq aýlaý kásiporyndarynyń jumystaryn josparlaýǵa, jumys kúshin, balyq aýlaý quraldaryn tıimdi paıdalanyp, ónimdi ótkizýge baılanysty ishki jáne syrtqy baılanystardy ýaqtyly qarastyrýǵa múmkindik beredi.
Úshinshiden, balyq aýlaý lımıtin alý úshin bıoresýrsqa tóleıtin tólem mólsheri jyl saıyn eń tómengi kúnkóris kórsetkishine sáıkes ósirilip keledi. Munyń ózi balyq aýlaý kásiporyndarynyń ekonomıkalyq jaǵdaıyn qıyndatyp, salanyń damýyna teris áserin tıgizip otyr. Osyǵan oraı atalǵan tólem mólsherin qaıtadan qarap, ony belgili bir kezeńge turaqty baǵa etip belgilegen durys.
Sondaı-aq, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik shekarasy týraly» Zańnyń 48-baby 4-tarmaǵyna sáıkes, qazaqstandyq shaǵyn kólemdi, ózdiginen júzetin jáne ózdiginen júzbeıtin kemelerdiń túnde júzýine ruqsat etilmeıdi. Mundaı shekteý aýlanǵan balyqty óńdep, ótkizýge bógesin bolyp otyr. О́ıtkeni, balyq aýlaý ýchaskeleri balyqty saqtaý jáne óńdeý oryndarynan alysta ornalasqan. Keıbir ýchaskelerden toqtamaı júrgenniń ózinde jolǵa bir táýlikteı ýaqyt ketedi. Sonyń saldarynan balyqshylar jaryq ýaqytta jumystaryn aıaqtap úlgermeı, shekarashylar tarapynan ártúrli kedergilerge ushyrap, mashaqat shegip júr. Túptep kelgende, bul balyqshylar eńbeginiń ónimdiligi men balyq aýlaý kásiporyndary tabysynyń, sondaı-aq, odan tıisinshe memleketke túsetin salyq túsimderiniń de kemýine ákelip soqtyrýda. Osy jónindegi balyqshylar qaýymynyń ótinishine oraı qoldanystaǵy zańnamaǵa tıisti túzetý engizý qajet-aq.
Buǵan qosa, keıingi 20-30 jylda tabıǵattyń ózgerýine baılanysty ózen-kólderdiń arnalary tarylǵany málim. Keıbir shaǵyn ózender múldem qurǵap ketken. Ekologııalyq jaǵdaıdyń nasharlaýyna baılanysty balyq qorynyń azaıa bastaǵandyǵyna alańdaǵan balyqshylar qaýymy Úkimetten melıorasııa jumystaryna qarjy bólinip, teńiz tamaǵy, qıǵash saǵalyq keńistigi tereńdetip qazylsa degen tilekterin bildirdi. Bul da zeıin qoıyp, zertteýdi jáne bolashaqta bolýy yqtımal tabıǵı apattyń aldyn alý sharalaryn der kezinde qarastyrýdy talap etedi.
El ekonomıkasynyń balyq sharýashylyǵy salasynyń qazirgi qanaǵattanǵysyz jaǵdaıyna ony damytýdyń uzaq merzimdi memlekettik baǵdarlamasynyń bolmaýy teris áserin tıgizip otyr dep bilemiz. Sondaı-aq, bir kezde óziniń Balyq sharýashylyǵy mınıstrligi bolǵan Qazaqstanda búginde tipti osy mańyzdy salaǵa jetekshilik jasaıtyn arnaýly komıtettiń de joqtyǵy oılandyrmaı qoımaıdy.
Osy máselelerdiń sheshimi Úkimetke tireletindikten, elimizdiń basty atqarýshy bıligin atalǵan problema beıjaı qaldyrmaıdy ǵoı dep úmittenemin.
Beıbit MAMRAEV,
Májilis depýtaty