Týyndama óneri

Aýdarmany osy ispen kásibı túr­de aınalysqan, bilikti aǵamyz Islám Jarylǵapov «Týyndama óneri» dep ata­ǵan edi. Shynynda, aýdarma – qaı­­t­a týdyratyn óner. Keıbir aý­dar­­­malardyń maǵynasy men maz­mu­ny túpnusqadan áldeqaıda asyp ke­te­tini belgili. Abaıdyń Lermontov ar­­­qyly Geteden aýdarǵan «Qarań­ǵy tún­­de taý qalǵybyn...» aıt­pa­­ǵan­­nyń ózin­de, oǵan júzdegen my­sal­­dar kel­tirýge bolady. Týyndama ónerin kórkem ádebıette ǵana emes, kez kelgen aýdarmada da tıim­dilikpen qoldanýǵa bolady, sonda aýdarylǵan mátinniń júzi jaınap, betine qan júgirip turady. Sheber aýdarmashynyń qolynan shyqqan resmı qujattar men jat mátinderdiń ógeısimeı, júrekke jata ketetini sodan. Aýdarmanyń bási bizde qazir asyp tur. Barlyq qujat orys tilinde ázirlenip, memlekettik tilge aýdarmalar arqyly keledi. Biraq búgingi aýdarmanyń kóbi týyndama ónerine úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn, túpnusqanyń mazmunyn tolyq ashpaıtyn, sózbe-sóz qotarylǵan qarabaıyr dúnıe. Ondaıdyń bárin memlekettik or­gandarda aýdarmashy bolyp qyzmet is­teıtin mamandar jasaıdy. О́ki­nishke qaraı, olardyń jumysyn qa­rap, tezge salatyn jan tabyla ber­meıdi. Sondyqtan olar óz qaderı-ha­linshe mátindi sózbe-sóz qııý­las­ty­ryp, kilt sózderdi kórsete almaı, ma­ǵynasyna tereń boılaı almaı, áı­teýir aýdaryp shyqqan bolady. Mun­daı­lardyń mazmunyn taný úshin kóp jaǵ­daıda túpnusqany kóterýge týra ke­lip jatady. Qazaqsha sóıleı almaıtyn, oryssha oqyǵan úlkendi-kishili sheneý­nik­te­rimizdiń «ana tilin shyǵaryp jatqan» osyn­daı aýdarmalar. Osyndaı jolmen ja­salǵan mátinder men qujattardy Par­lamentte, ıa basqa jerde oqyp bergen sheneýnik qatty qınalyp, onsyz da shala biletin tili tutqyrlanyp, ábden sasady. Keıbir aýdarmalar orys tilindegi maǵynasyn joımaý úshin sóz qaı­ta­laý­laryna urynyp, sóılemi shubar ala bolyp ta jatady. Sózimiz jalań bol­mas úshin bir mysal keltireıik. Jýyr­da Parlamentte mynadaı mát­in­d­egi zań qabyldandy: «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Úkimeti men Túrik Res­pýblıkasynyń Úkimeti ara­syn­daǵy arnaıy maqsattaǵy bólim­shelerdiń oqý-jattyǵýlaryn ótkizý kezinde qabyldaýshy Taraptyń qol­daý kórsetýi týraly ózara túsi­nis­tik týraly memorandýmdy ratı­fı­kasııalaý týraly» Qazaqstan Res­pýb­lıkasy zańynyń jobasy». Bul sóı­lemde 30 sóz bar, sonyń ishinde «tý­raly» men «respýblıka» sózderi úsh retten qaıtalanǵan. Zań jobasyn «Qazaqstan Respýblıkasynyń zań jobasy» degen tirkes te artyq, óıtkeni, Qazaqstanda týǵan zań jobalary Qazaqstan Respýblıkasynyki ekeni onsyz da belgili emes pe? Ony árbir zań úshin qaıtalaı berýdiń qajeti qansha? Osy mátindegi kilt sóz: «Memorandým o vzaımoponımanıı», ıaǵnı «ózara túsinistik memoran­dýmy». Basqa sózdiń bári sonyń áreketin ashyp turǵandar. Sondyqtan zańdy: «Arnaıy maqsattaǵy bó­lim­shelerdiń oqý-jattyǵýlaryn ót­kiz­gende qabyldaýshy taraptyń qoldaý kór­setýi jóninde Qazaqstan men Túr­kııa úkimetteri arasynda ja­sal­ǵan О́zara túsinistik memorandýmyn ra­tı­fı­kasııalaý týraly zań jobasy» dep aýdarylǵan bolsa áldeqaıda jeńil ári túsiniktirek bolmas pa edi? Mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Árıne, zań jobasynyń aýdarmasyn qaraǵan jetik mamandar muny kórgen bolýy múmkin, biraq qaısybirin túzete bersin... Saldarynan, osyndaı qıyn da kúrdeli ataýlar qala beredi. Joǵaryda sheneýnikterimizdiń «qa­zaqsha tilin shyǵaryp jatqan» osyndaı aýdarmalar ekenin aıttyq. Bul sóz­diń esh artyqshylyǵy joq. Bar­lyq mem­lekettik organdardaǵy qazaq tiline jaý­aptylar – tek aýdarma­shy­lar. She­neýnikter memlekettik tilde sóı­leý qa­jet bolǵanda solardyń jasaǵan má­­­tin­derine jabysyp, solardyń ti­li­men sóı­lep jatady. Kóptegen baıan­da­ma­lar aýdarmashynyń qarymyn aı­na-qatesiz tanytyp turady... Árıne, eshkim de aýdarmashy bolyp týmaıdy. Bul mektep bizdiń eli­mizde, áli de tolyq qalyptasyp bol­ǵan joq. Buryn tek baspasóz ǵana aý­darmamen aınalysyp, bul baǵytta ábden mashyqtanyp, sheberliktiń joǵary shyńyna jetken mamandar qa­lyptasqan edi. Olar barlyq salanyń má­tinderin erkin aýdaratyn. Alaıda, olar­dyń tájirıbesin basqalarǵa kórsetip, sheberligin úıretetin eshbir mek­tep qalyptaspady. Búgingi tańda aý­darmaǵa memlekettik deńgeıde nazar aýdaratyn sát keldi. Aýdarmashylarǵa osy ispen aınalysqan bilikti aǵa­la­ry­­myzdyń aqyl-keńesi men ádisterin úı­retetin arnaýly ortalyq ashylýy ke­rek. Sonda týyndama óneri jandana­tyn bolady, al tilimiz jutańdanýyn qoıa­dy.

Jaqsybaı SAMRAT,

«Egemen Qazaqstan»