О́mir bar jerde ózgerýler bar. «Elý jylda el jańa, júz jylda qazan». Onyń ózi tirshilik zańy. О́zgerister aýyl sharýashylyǵynda da, aýyldyń ózinde de baıqalýda. Biraq, ol áli biz kútkendeı dárejede emes. Onyń da ózindik sebepteri bar. Kezinde aýyl sharýashylyǵyn reformalaýda qatelikterge jol berildi. Elimizdi azyq-túlikpen qamtamasyz etýshilerge nesıe alýdyń qıyndyǵy kóp boldy. О́nimniń ózindik quny qymbat, baǵasy arzan, ótkizýi qıyn sııaqty taǵy basqa sebepteri jeterlik. Tipti, kerek deseńiz, sol sebepterdiń qatarynda «bizdiń aǵaıyn jalqaý, boıkúıezdigi basym, sharýaǵa qyry joq» degen ýáj aıtyp, kinálaýshylar da tabylyp jatty. Ras, kóbiniń istiń kózin taba almaı, naryqtyq qatynastarǵa beıimdelip ketýi qıyn tıip jatqany shyndyq. Áıtpese, bizdiń halyq talantty, eńbekqor halyq. О́ner, bilim, ádebıet pen sportta tanylyp jatqany tárizdi, bul salany da jaqsy ıgerip áketeri aqıqat.
El turǵyndaryn azyq-túlikpen qamtamasyz etip jatqan adamdar arasynan shaǵyn toptar quryp, jyl saıyn shetelderde, onda da «jyǵylsań nardan jyǵyl» degendeı, bizden kóp alǵa ozyp ketkenderdiń, onyń ishinde aýyl sharýashylyǵy joǵary damyǵan elderde atqarylyp jatqan jumystardy kórip, tanysyp qaıtýyna múmkindik jasalyp tursa, kóp nátıjesi bolar edi. AQSh, Kanada fermerleriniń sharýashylyqtary, Izraıldegi kıbýsıler, gollandııalyq gúl ósirýshiler, nemisterdiń derevnıalary, Bolgarııanyń kókónis alqaptary, Polshanyń jemis baýlary, Avstrııanyń, Avstralııanyń, Jańa Zelandııanyń qoı sharýashylyqtary, japon, koreı kúrish egistikteri sekildi aýylsharýashylyq sektorynda kórsetýge dúnıeleri jeterlik elder bar. Bir-eki mysal keltirip ketýge de bolady. Jer kólemi bizdiń eldegi bir oblys aýmaǵynan aspaıtyn Nıderland elin alaıyq. Gollandyqtardyń gúl ósirýden aty shyqqanyn bárimiz bilemiz. Alaıda, bul eldiń aýylsharýashylyq ónimderin eksportqa shyǵarýdan álemde ekinshi oryn alatynynan kóbimiz habarsyzbyz. Munda tipti, aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi de joq eken. Nemese sońǵy jyldary agrarlyq sektory myqty damyp ketken Polsha memleketi eksportqa jylyna 25 mlrd dollar kóleminde aýylsharýashylyq ónimderin shyǵarýda. Al ol negizinen shaǵyn sharýashylyqtar, jeke kásipkerler kúshimen júzege asýda. Sondaı-aq, shól men tastaqty jerge baý, egin salǵan eńbekqor evreı halqy ónimderin ózderine de, ózgelerge de jetkizip jatyr. Mundaı mysaldardy kóptep keltire berýge bolady. Biraq, munyń bári sharýashylyq júrgizip jatqan adamdarymyzdyń sol dúnıelerdi óz kózimen kórgenindeı bolmaıdy. Sol sebepti de olardyń sheteldegi áriptesteriniń jasap jatqan jumysyn kórip qaıtýyna múmkindik bergen abzal. Ol úshin memleket arnaıy baǵdarlama qabyldaýy qajet. Ony Syrtqy ister mınıstrligi, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi, Kásipkerler palatasy sekildi ózge de qurylymdar birlesip atqaratyn bolady. Mundaı jobany kem degende bes jyldaı júzege asyrǵan jón. Odan keıingi kezeńde jalǵastyrýdyń qajettiligi bar ma, ony ýaqyt kórseter. Múmkin, ári qaraı kásipkerler memleket kómegine súıenbeı, jaqsyny kórmek úshin óz kúshterimen-aq baryp qaıta beretin bolar.
Endi mundaı sharalarǵa qarjy kerek ekeni belgili. Qazir qarjy daǵdarysynyń áseri áli sezilip tur. Kóptegen salaǵa qatysty qarjylyq qysqartýlar bolyp ótti. De-
genmen de, elimizdiń bolashaǵy úshin júzege asyrylyp jatqan jobalar, memleketttik baǵdarlamalar jeterlik. Qyrqyna shydaǵanda qyryq birine nege shydamasqa. Bir jylda 200-300-deı qarapaıym eńbek adamdarynyń shetelde bolyp qaıtýyn uıymdastyryp turýǵa sonshalyqty mol qarjy kete qoımas. Aýyl sharýashylyǵyn aralaǵan adamǵa qymbat qonaq úı, qymbat restoran kerek emes. Joǵaryda keltirgendeı, úıinde bolǵan bir-eki adamnyń keıbir shyǵyndaryn fermerdiń ózi-aq kóterip alýy múmkin. Kim biledi, sol fermerdiń qonaǵyna yqylasy aýyp, tanystyǵy dostyqqa ulasyp, eline qaıtqannan keıin de sharýashylyǵyn júrgizýge odan ári kómegin jalǵastyryp jatýy da yqtımal.
Turmys ádemiligine ne jetsin. Osy oraıda, taǵy bir oı mazalaıdy. Eýropa elderin aıtpaǵanda, kórshimiz Reseıde úı sharýashylyǵyn júrgizýge qajetti aqyl-keńes qosatyn túrli-tústi bezendirilgen «Sad ı ogorod», «Moı prekrasnyı sad», «Vashı 6 sotok», «Hozıaıstvo» sııaqty jýrnaldar, basylymdar kóptep shyǵady. Qazir ınternet damyǵan zaman. Búginde atalǵan basylymdardyń ınternettik nusqasy beleń alyp keledi. Mine, osyǵan uqsas jýrnal jáne saıttardyń qazaq tilinde de paıda bolýyna yntalandyrýlar, tıisti qoldaý men jeńildikter kórsetilse deısiń.
Osynyń bári – aýyl mádenıetiniń artýyna, aýyl kelbetiniń jaqsarýyna qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkendeı kómegi bola ma degen tilekten týyp otyrǵan pikirler. Únemshildik, uqyptylyq, jınaqylyq, eńbekqqorlyq jaǵynan bizdiń aǵaıynnyń basqalardan kem bolmaǵanyn, sonymen birge árbir úı otbasylyq bıýdjetin baıyta túskenin qalaǵandyqtan osyndaı oılardy ortaǵa salýǵa týra kelip otyr. Qajet dep tabatyn tustary bolyp qalar.
Ydyrys TÁJIULY,
jýrnalıst
QYZYLORDA