Jaqynda Japonııanyń Syrtqy saýdaǵa qoldaý kórsetý uıymy janyndaǵy Damýshy ekonomıkalar ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, doktor Nasýko Okanyń «Drýgaıa Iаponııa. Jızn bez chaınoı seremonıı» dep atalatyn kitaby jaryq kórdi. Saıasattanýshy Dosym Sátpaevtyń jeke qorynyń qoldaýymen shyqqan kitapta japon qoǵamynyń qyr-syry keńinen sóz bolǵan. Nasýko sannyń atalmysh kitabynan keıbir derekterdi oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz.
Japonııada balalarǵa qatysty atqarylatyn joralǵy, dástúrdiń túri kóp. Bala týǵanda kindigin kesip, aǵash qobdıshaǵa salyp saqtaıdy. Ony hesono dep ataıdy. Men de balamnyń hesonosyn saqtap qoıdym. Sondaı-aq, uldar úshke jáne beske, qyz bala úshke jáne jetige tolǵanda atap ótetin shıchıgosan dep atalatyn ǵuryptyq mereke bar. Ul bala beske tolǵanda hakama dep atalatyn shalbar kıedi. Al qyz jetige kelgende kımonosynyń belin obı belbeýimen býynady.
* * *
Meniń bilýimshe, qazaq tanymynda týys-týǵanǵa qamqorlyq jasaý mańyzdy sanalady. Japondar qazaq sııaqty týysymen jıi aralaspaıdy. Sol sebepti jumys istemeıtin, týǵan-týysy kómektespeıtin jandarǵa úkimet járdemaqy tóleıdi. Mysaly, eń qymbat qala sanalatyn Tokıoda úsh adamnan turatyn otbasyna úkimet tarapynan aı saıyn kúnkóris úshin 1538 dollar, turǵyn úıine kómek esebinde 678 dollar tólenedi. Al jalǵyz basty qarııaǵa kúnkórisi úshin 725 dollar, turǵyn úıi úshin 521 dollar kóleminde járdemaqy beriledi.
* * *
Qazaqstannyń iri kásipkerleri japon ımperatorynan anaǵurlym baı shyǵar. О́ıtkeni, II dúnıejúzilik soǵystan keıin ımperator áýletiniń jekemenshik múlki memleketke ótkizilgen. Sondyqtan ımperator áýleti asqan dáýletti deýge bolmaıdy: olardyń barlyq shyǵyndary memleket qazynasynan tólenedi. Japonııada qyzdar ımperator áýletine kelin bolýǵa nemese sol mańda júrýge umtylmaıdy. Nege deseńiz, japon ımperatory men onyń áýletiniń músheleri kóptegen erejeler men dástúrlerge baǵyný kerek. Olardyń moınynda kúrdeli resmı mindetter bar, barlyǵyn qaz qalpy saqtap, oryndaý ońaı emes.
* * *
2010 jylǵy statıstıkaǵa súıensek, 50 jastaǵy ár besinshi japon erkegi eshqashan úılenbepti. 1990 jyly súrboıdaqtar barlyq erkekterdiń 5,6 paıyzyn qurasa, 2000 jyly bul kórsetkish 12,6 paıyzǵa jetken. Bul statıstıka japon qoǵamynda úılenýge qulyqsyz azamattardyń kóbeıgenin dáleldese kerek. Súrboıdaqtardyń kóbeıýine el ekonomıkasynyń baıaý damýy kináli degen pikirler de bar.
* * *
Meniń jalǵyz ulym bar. Qurbylarymnyń arasynda eki jáne odan da kóp balasy bar otbasylar óte az. Statıstıkaǵa júginsek, 2015 jylǵy 1 qazan kúngi halyq sanaǵynyń qorytyndysy boıynsha Japonııa turǵyndarynyń sany (sheteldikterdi qosqanda) 127 mıllıon adam bolǵan. Bul japondar sanynyń kemigendigin kórsetedi. Jalpy, halyq sanaǵy Japonııada 1920 jyldan beri ár bes jyl saıyn júrgizilip keledi.
* * *
Áleýmettik qamtamasyz etý jónindegi ulttyq ınstıtýttyń aldyn ala esebi boıynsha 2048 jyly japon araldarynda turǵyndar sany 100 mıllıonǵa jetpeıtin kórinedi. Al 2060 jyly 87 mıllıon japon qalady, ıaǵnı qazirgiden 30 paıyzǵa azaıady degen sóz. Eger 1970 jyldardyń basynda Japonııada jyl saıyn 2 mıllıon bala dúnıege kelse, 2014 jyly bar bolǵany 1 mıllıon sábı týǵan.
* * *
Sońǵy jyldary bir áıelge shaqqanda bala sany 1,4 deńgeıinde qalyp otyr. 2015 jyly premer-mınıstr Sındzo Abe bul kórsetkishti 1,8 deńgeıine jetkizý týraly málimdedi. Al 2013 jyly premer-mınıstr «Ekonomıkalyq ósýdiń strategııasynda» «Bala úshke tolǵansha ana qushaǵynda bolsyn» degen uran tastady. Bul uran júzege asý úshin Sındzo Abe kompanııalarǵa bala kútimine baılanysty demalysty úsh jylǵa deıin uzartýdy usyndy.
* * *
Japonııada áıelder zań júzinde bala týǵanǵa deıin 6 apta jáne bosanǵannan keıin 8 apta jumystan bosatylady. Al bala kútimine baılanysty demalys sábı bir jasqa tolǵanǵa deıin dep belgilengen. Eger balabaqshadan oryn tabylmasa, áıel balamen bir jarym jasqa tolǵansha úıde otyra alady. Men jumys isteıtin ınstıtýtta balamen eki jylǵa deıin otyrýǵa ruqsat etilgen.
* * *
Japonııada balany dúnıege ákelý men ony kútýge baılanysty bir rettik járdemaqy – 420 myń ıen (4078 dollar). Bul qarjy bir balaǵa medısınalyq saqtandyrý esebinen jáne áıeldiń jumys isteý-istemeýine baılanyssyz beriledi. Júktilik kezindegi demalysta áıelderge aılyq jalaqynyń úshten ekisi mólsherinde járdemaqy tólenedi.
Ázirlegen
Sharafat Jylqybaeva
ALMATY