Sońǵy ýaqyttary «Qazaqstanǵa jyldaǵydaı kólemde bıdaı egý kerek pe?» degen suraq pikirtalas týǵyzýda. Oǵan sebep bolyp otyrǵan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń bıdaı kólemin aldaǵy bes jyl ishinde 12,4 mln gektardan 10,1 mln gektarǵa, ıaǵnı 2,3 mln gektarǵa azaıtýdy kózdegen sheshimi.
Mınıstrliktiń ýáji boıynsha, bıdaıdyń barlyq egis kóleminiń 64 paıyz alyp jatýy keleshekte jerdiń tozýyna jáne ónimniń azaıýyna alyp kelmek. Al barlyq egistiktiń úlesi 46 paıyz bolǵan jaǵdaıda jumys ǵylymı negizde damıtyn kórinedi...
Jalpy, bul jerdegi másele ákimshilik ustanymmen emes, ekonomıkalyq jolmen sheshilýi tıis. Bastysy, bul jerde memleket halyqtyń tutyný qajettiligin eskergeni jón, ıaǵnı elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin saqtaýdy qamtamasyz etýi kerek. Ol degenimiz, ár adamnyń taǵam tutynýdyń fızıologııalyq normasy negizinde eseptelgen tıisti mólsherine ekonomıkalyq qoljetimdiligin qamtamasyz etý degen sóz. Sodan keıin qorǵanysqa qajet nan ónimderiniń mólsheri, tuqym, mal jeminiń kólemi anyqtalyp, olar memlekettik tapsyrys retinde óndirilýi tıis. Al basqa kólemdegi astyqty kim, qansha, qalaı egip, ony ózi saqtap, óńdep eksportqa shyǵaryp jatsa eshkimniń qarsylyǵy bolmaıdy. Burynǵydaı ár gektarǵa sýbsıdııa, arzan janar-jaǵarmaı jáne tyńaıtqyshtar alyp, ónimniń eksporttalǵany úshin taǵy tonnasyna 40 dollardan bıýdjetten aqsha alý, árıne, halyqqa qııanat nárse. О́ıtkeni, memlekettiń bıýdjetindegi aqsha halyqtiki, ol salyq arqyly jınalady. Bıdaı óndirýshilerge osynshama kómekten keıin Qazaqstanda tym bolmasa nan arzan bolsa eken. Bir mysal. Saýd Arabııasynda nan kúrishten keıingi basty ónim sanalady. Bul el adam basyna shaqqanda nan ónimderin paıdalanýda álemde birinshi oryn alady. Sońǵy 35 jylda shıkizat pen energııa úsh ese ósken, biraq nan baǵasy burynǵydaı. Bul el óz halqynyń qamy úshin jylyna 3 mln tonna bıdaı ımporttaıdy.
Endi álemdegi bıdaı eksportyna kóz júgirteıik. Bıdaıdy eń kóp óndiretin on memlekettiń kósh basynda Qytaı tur, suranys kólemi 130 mln tonna, odan keıingi oryndy Úndistan (86,6 mln tonna) alady da, tizim Reseı (61 mln tonna), AQSh (55,8 mln tonna), Fransııa (40,8 mln tonna), Kanada (27,6 mln tonna), Ýkraına (27,3 mln tonna), Germanııa (26,3 mln tonna), Pákistan (25,1 mln tonna) jáne Avstralııa (24,5 mln tonna) bolyp jalǵasa beredi. Qazaqstan bul tizimde Polshamen shamalas, 15-orynda.
Qazaqstan sońǵy jyldary orta eseppen 13,5-20,1 mln tonna dándi daqyl jınady, bul kórsetkish TMD elderinde Reseı men Ýkraınadan keıingi úshinshi oryndy kórsetedi. Ortasha ónim gektarynan 10-13 sentnerden keledi. Ár jyldary eksportqa 2,8-8 mln tonna bıdaı shyǵarady. Reseıde gektar shyǵymdylyǵy 21-30 sentner bolsa, Ýkraınada 23-28 sentner. Kórip otyrǵandaı, bizdiń eldegi bıdaı óniminiń shyǵymdylyǵy eki esege jýyq tómen. Qazaqstan ónimi kóp jaǵdaıda jer ylǵaldylyǵynyń saqtalýy men ýaqtyly jaýatyn jańbyrǵa táýeldi. Al álemdegi klımat ózgeristerin esepke alar bolsaq, jer sharynda temperatýra 2 gradýsqa deıin jylynǵanyn eskergende, keleshekte kóp jyldyq qýańshylyq bolýy ǵajap emes. Sondyqtan Elbasymyz aıtqan sýarmaly jerlerdi ıgerý qajettiligi keleshekke meńzeıdi. Al sýarmaly jerlerden bıdaı ónimderin bes esege deıin kóp alýǵa bolady. Sondyqtan bıdaı óndirisin ońtústik oblystarda keńeıtip, ony tipti Qyzylorda oblysynda ósirýge bolar edi.
Ár gektarynan 156,4 sentnerden ónim alyp bıdaı ósirýden álemdik rekordty Jańa Zelandııa jasap, Gınnestiń rekordtar kitabyna 2010 jyly jazyldy. Bıdaıdan joǵary ónim alý jańalyq emes, mysaly, Chehııa gektarynan 109 sentner dán jınasa, Ulybrıtanııa 77,8 sentnerdi jyl saıyn jınaıdy. Álemde, ónimdilikti ǵylymı negizben ushtastyryp arttyrý da bar. Mysalǵa, Belarýste 1991 jyly bıdaı shyǵymdylyǵy 15,7 s/ga bolsa, ótken jyly 39,4 sentner boldy, al О́zbekstan sýarmaly jerdiń ár gektarynan 48,6 sentnerden ónim alady. Qazaqstanda bıdaı shyǵymdylyǵy tómen, biraq sapasy joǵary...
Jalpy, elimizdegi bıdaı bıznesinde júrgen sharýalarǵa ónimin eksportqa shyǵarýǵa múmkindik mol. Kórshi jatqan Qytaıdyń ózi jylyna 6,7 mln tonna bıdaı ımporttaıdy. Týnıstiń ózi
1,1-1,4 mln tonna dán satady eken. Endeshe, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń bıdaı kólemin aldaǵy bes jyl ishinde 12,4 mln gektardan 10,1 mln gektarǵa, ıaǵnı 2,3 mln gektarǵa azaıtý týraly bastamasyn ekonomıkalyq turǵydan taǵy bir ekshep alǵan jón.
Atamurat Shámenov,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory