Arystar amanatyn arqalaǵan

Peshene atalatyn shetsiz-sheksiz abstraktili uǵymǵa bas ıgenimiz be, álde basqa sebebi bar ma, bir jaıt naqty aqı­qatqa jatady: ol – ultynyń rýhanı su­ranysyn óteıtin qundylyqtardy sar­alaýshy, baǵa berýshi, jol silteýshi ta­lantty jandardyń almaǵaıyp ýaqyt aıa­synda tarıh sahnasyna shyǵatyndyǵy. Qazaq ádebıettaný ǵylymynda aıryqsha orny bar S.Qırabaev, Z.Qabdolov, R.Berdibaev, T.Kákishev, N.Ǵabdýllın, M.Bazarbaev osy top ókilderi edi. Bári bir jyly týǵan osy qurdas jandarǵa taǵdyr erekshe mindet júktegen edi. Eger buralańy men bultarysy, kúngeıi men kóleńkesi qabattasqan keshegi keńestik dáýirde ult rýhanııatyn jańa sapaǵa kóterý S.Seıfýllın, I.Jansúgirov, B.Maılın, M.Áýezov, Ǵ.Músirepov, S.Muqanov, Ǵ.Mustafın sekildi zańǵar tulǵalarǵa buıyrsa, ádebıettaný ǵylymynyń júgin arqalaý M.Qarataev, S.Taljanov, A.Nurqatov, Q.Jumalıev, M.Ǵabdýllın sııaqty qýatty shoǵyrdyń mańdaıyna jazylypty. Al S.Qırabaev pen onyń qurdastary ózderiniń al­dyndaǵy jasy úlken býynnyń isin jal­ǵastyryp qana qoıǵan joq, bárinen bu­ryn, el táýelsizdigi úshin janyn qı­ǵan Á.Bókeıhanov, A.Baıtursynov, M.Dýlatov, M.Jumabaev, J.Aımaýytov, H.Dosmuhamedov, t.b. arystardyń ultyna qyzmet etýdegi amanatyn jaý­ap­­kershilikpen qabyldap alǵan edi. Qan­shalyqty dárejede mindet bıiginen kó­rindi, ol óz aldyna jeke áńgime. Kezinde Ǵ.Músirepov «alyptar toby» dep ataǵan klassık jazýshylardyń bú­kil dúnıelerin zerttep, taldap, olar qa­lypt­astyrǵan dástúrdiń búginge deıingi jal­ǵastyǵyn zerdelep, joǵary deńgeıde saraptaǵan S.Qırabaevtaı ǵalymdar óz­deri de ulttyq ádebıettanýdyń sar­dar tobyna aınalǵanyn esh ýaqytta esh­kim­ge jar salyp aıtqan emes. Alaıda, ta­rıhı-fılosofııalyq Ýaqyt – Qoǵam – Adam – Sana tórttaǵandyq uǵymdary tur­ǵysynan kelgende, shyndyq túıini osy­naý baılamdy moıyndatatyny anyq. Ádebıettanýdaǵy alyptar tobynyń qazirgi kózi tiri ókili, dańǵaıyr ǵalym, osy ǵylym salasynyń abyz aqsaqaly Serik aǵa Qırabaev týraly qalam terbeý óte qıyn, alaıda, birer jaıtty ǵana aıtý – pa­ryzymyz. Seraǵa – búkil ulttyq rýhanııattyń týý, damý, qalyptasý jolyn ǵylymı turǵydan negizdeı alǵan oıshyl. Seraǵa – ulttyq ádebıettiń, onda da Keńes dáýirindegi ádebıettiń birden-bir bilikti zertteýshisi. S.Seıfýllınnen bas­tap, HH ǵasyrdyń ekinshi jartysy men qazirgi táýelsizdik jyldaryndaǵy jas býyn qalamgerlerdiń jańalyqqa to­ly jylt etken izdenisin qalt jibermeı, qa­pysyz qadaǵalap otyrǵan aýzy dýaly sarapshy. HH ǵasyr basynda Alashtyń uly perzentteriniń barlyǵy derlik halyqty bilim-ǵylymǵa úndedi, ustazdyq etti, sabaq berdi. Serik aǵanyń sol arys­tar­dan qabyldap alǵan amanaty da M.O.Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýtynda ótken jemisti jyl­da­rymen qatar, uzaq merzim boıǵy bilim men ǵylymnyń qara shańyraǵy Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetindegi qyzmetimen tyǵyz baılanysty. Dáris oqydy, kafedra bas­qardy, prorektor boldy. Ustazdyq qyz­metti ǵalymdyq eńbegimen ush­tastyrdy. Ádebıet jáne óner ıns­tıtýtynyń bó­lim meńgerýshisi, dırektory boldy. Atal­mysh ýnıversıtet (burynǵy QazPI) Seraǵadaı tanymal tulǵanyń topshysyn qa­taıtty, Seraǵa óz kezeginde qasıetti bilim ordasyn asqaqtatty. Kúni keshe orta mektepti bitirgen tú­lekter men joǵary oqý ornynyń fı­lo­­logııa fakýltetin támamdaǵan ma­man­­dar, bárinen buryn, pedagog-ǵalym ázir­­legen «Qazaq ádebıeti» oqýlyǵymen bilimge aıaq basty. Seraǵa qyrýar oqý­lyqtarymen birge, qazirgi tańda tany­m­dyq sıpaty kúshti monografııalar jazdy. Bir ǵajaby, ol kisi ǵylymı jetekshi, ke­ńes­shi bolǵan ǵylym kan­d­ı­dattary men ǵy­lym doktorlary tek ǵylymı dáreje men ataqqa ǵana ıe bolyp qoımaı, ataq­ty ǵalymnyń prı­nsıpshildigi men ta­lap­­shyldyǵyn, tazalyǵyn, ádiletti aza­mat­tyq aryna tý etip kótergen adamı aja­ryn da óz bolmystaryna sińire aldy dep aıryqsha aıtqymyz keledi. Seraǵanyń ómir joly qazir bá­rimiz mansuqtap júrgen keńestik dáý­irde qalyptasty. Qaraǵandy oblysy Jańaarqa aýdany týmasynyń kóz aldynda kúshpen ujymdastyrý, oty­zyn­shy jyldardyń oırany, Ekin­shi dú­nıejúzilik soǵys, tyń ıgerý, elý­in­shi jyldar ishinde qaıtadan qolǵa alynǵan «saıası senimsizderdi», «halyq jaý­laryn» áshkereleý sııaqty alapat úderister ótken edi. Úlken oıshyldyqqa bet burǵan azamat osylardyń túp-tórkinine de úńile alǵan bolatyn. Eger jer betindegi birden-bir durys ilim kommýnızm ıdeıasyna negizdelse, ol ıdeıanyń basty baǵyty saýattandyrý, bilim men ǵylymdy erekshe qarqynmen damytý, óndirilgen materıaldyq ıgi­lik­tiń tepe-teń bólinýi, asa qýatty, ke­meldengen memleket qurý bolsa, jo­ǵa­rydaǵydaı alapat keleńsizdikter ne­ge oryn alady? Alýan túrli ıdeıalar t­o­ǵys­qan aýmaly-tókpeli zamanda Serik Smaıyluly óz jolyn, óz soqpaǵyn tańdap alýǵa umtyldy. Ideologııanyń shyn máninde adamdar sanasynyń bolmysqa qatynasyn anyqtaıtyn saıası, quqyqtyq, adamgershilik, etıkalyq jáne fılosofııalyq ıdeıalar men kóz­qa­­rastardyń júıesi ekendigin, sóıtip, kóp­shiliktiń qoǵamdyq tanym-túsinigin qalyptastyrýda, ómirde baǵyt-baǵdaryn aıqyndaýda zor qyzmet atqaratynyn eskersek, Seraǵa jańa ýaqyt aıasynda óz ǵumyryn bilim men ǵylym, ustazdyq jolǵa arnady. Ǵylymı salada ózgeniń yǵyna jy­ǵyl­maıtyn, ulttyq rýhanııattyń ózekti máselelerin ózinshe ǵana paı­ym­daıtyn adamdar bolady. Olaı bo­lýy zańdy da. Sondaı ótkelekten ótkenderdiń biri de Seraǵań bolatyn. Eger shyn talant qana naızanyń ushynda júredi degen qaǵıdaǵa ózge qyrynan úńilsek, bilikti ǵalym men qara qyldy qaq jarǵan ádil synshynyń da joly qııametke toly bolatynyna den qoıamyz. Alaıda, túptiń-túbinde kezinde renjigen, tońtorys kúıde júrgen talaı iri ǵalym men aqyn-jazýshynyń sarabdal synshy taǵylymynyń zııalylyqqa negizdelgenin moıyndaǵanyna talaı ret kýá bolǵanymyzdy basa aıtqymyz keledi. Bıylǵy jyldyń naýryz aıynda 90 jasqa tolatyn akademık S.Qırabaevtyń alpys jyldan astam ómir kezeńi keshegi keńestik dáýir sheńberinde ótken eken. Sol zaman ony shıryqtyrdy, aq pen qarany ajyrata alar suńǵylalyqqa, óktem ıdeologııanyń qıturqylarynan sabaq alýǵa tárbıeledi. Alaıda, Seraǵa sol dáýirdiń solaqaı ustanymdarynyń qolshoqparyna aınalǵan joq, ultyna adal qyzmet etti. Bul oıymyzǵa Keńes zamanynda qalamynan týǵan qundy eńbekteri ǵana emes, táýelsizdik jyldary jazǵan zertteýleri de tolyqtaı aıǵaq bola alady. Birde akademık Zeınolla Qabdolov: «Bizdiń ádebıettaný ǵylymymyzda ta­bı­ǵaty taza, sanasy sara Serik aǵańdaı jan áli dúnıege kelgen joq» degeni bar-dy. Aqynjandy, jaıdary, sulýlyq pen izgiliktiń tıtteı ushqynyn kórse, ba­la­sha shattanatyn Zekeńniń bul pikiri ózg­elerdi mansuqtaý emes, bárimiz qur­met­teıtin Cerik aǵany ádebıettaný ǵy­lymynyń naǵyz kórnekti tulǵasy dep bergen joǵary baǵasy edi. Sóz óneri salasynda dástúr já­ne jańashyldyq degen uǵym bar. Alǵash­qysy irgeli shyǵarmalar negizinde dú­nıe­ge keledi de, ózinen keıingilerge áser-yqpaly bolsa, jol silter mektebi bolsa ǵana berik dástúrge aınalady. Mine, Seraǵa osy rette óz soqpaǵyn salyp, úrdis qalyptastyrǵany sózsiz. Týrashyldyǵy men talapshyldyǵy, ádi­letsizdikke jol bermeıtin saf ta­zalyǵy Seraǵa bolmysyna tán qa­sıetter der edik. Abzal aǵanyń osy ýa­qytqa deıin qolynan qalamy túspeı, ǵy­lymı izdenis jasaýmen qatar, táýelsiz eldiń qoǵamdyq-saıası, áleýmettik ómi­rindegi oń ózgeristerge aq jol tilep otyrýy aı­ryqsha bitimin tanytady. Al ol kisiden bilim alǵan, sondaı-aq, ǵylym bıigine qanat qaqqan shákirtteri ult múddesine qyzmet etip júr desek, joǵaryda aıtqan dástúr uǵymynyń Serik aǵa Qırabaev arqyly berik ornyqqany dep bilemiz. Máýen HAMZIN, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor