Týberkýlezdiń dendeýine teris dinı aǵymdardyń da áseri bar

Má­­selen, mamandar 2016 jyl­dyń qo­­rytyndysy boıynsha eli­miz­de tý­­­berkýlezdiń turaqty epıdemıo­lo­gııa­­lyq jaǵdaıy qalyptasyp otyr­ǵa­­­nyn alǵa tartýda. 

Medısına júz jerden damysa da, tý­berkýlez jer betindegi eń kóp ta­ral­­­­­ǵan juqpaly aýrýlar qa­ta­rynda qa­­­lyp tur. Dúnıejúzilik den­saýlyq saq­­taý uıymynyń (DDU) 2016 jyl­ǵy ese­bine qaraǵanda, jyl saı­yn ja­han­da 8,5 mıl­lıonnan as­tam adam ókpe qurty aý­rýyna shal­dyǵyp, jylyna 1,3 mıl­lıony osy aýrýdan kóz ju­ma­dy. Naqty derekterge súıensek, qa­zir Qa­zaq­stan­da týberkýlezge shal­dyq­qan 17 456 adam dıspanserlik esepte tur. Bul 2015 jylǵa qaraǵanda 2283 adamǵa az. Sonda densaýlyq saq­taý salasyn alańdatqan jaǵdaı ne­­den týyndap otyr? Al 2015-2016 jyl­darǵa arnalǵan jahandyq bá­se­­ke­­­lestik týraly Dúnıejúzilik eko­no­­­mıkalyq forýmnyń esebine qa­ra­­­ǵanda, «Týberkýlezdiń taralýy» (Tuberculosis incidence) faktory boı­­ynsha Qazaqstan 2016 jyly 92-oryndy ıelengen,  bul 2015 jyl­­­men salystyrǵanda 9 orynǵa jo­­­ǵa­ry. Nege?

О́zimizdegi málimetter bylaı deı­di: 2016 jyly ókpe qurty boıynsha kór­set­kish 9,9 paıyzǵa tómendep, 52,7 paıyzdy qurady, 2015 jylǵy kór­setkish 58,5 paıyz bolatyn. Sol sııaqty, taralý kórset­kishi 13 pa­­-

ı­yzǵa deıin azaıyp, 100 myń adam­ǵa shaqqanda 80,6 paıyzǵa kemi­gen. Al 2015 jylǵy statıstıka 92,6 paı­yz bolatyn. Sonymen qa­­tar, tý­berkýlezdiń taralýy 18 jas­qa deıin­gi  balalar arasynda 21,6 pa­ı­yzǵa tó­men­degendigi baı­qal­dy. Sá­ı­kesinshe ót­ken jyly  tý­ber­ký-­

­l­ez­­ge alǵash ret shaldyqqan 9381 adam anyqtaldy. Iаǵnı, bul dert  874 naý­­­qasqa azaıǵan.  Al 2015 jyly bul dı­a­gnoz 10255 adamǵa birinshi ret qoı­­ylǵan bolatyn.

Onda nege 2015-2016 jyldarǵa ar­­­­nal­­ǵan jahandyq básekelestik týraly Dúnıe­júzilik ekonomıkalyq forýmnyń esebi boıynsha Qazaqstan 9 orynǵa joǵa­rylady?

Dárigerler búgingi tańda jappaı bol­masa da, otandastarymyzdyń qar­­­sy ekpe alýdan bas tartyp otyr­­ǵan­daryna alańdaýly. Bir ja­ǵy­­nan qazir halyq arasynda egýge baı­­lanysty ekiudaı kózqarastar bar. Bul ahýaldy mamandar dinı se­nim­dermen de baılanystyryp otyr. Bu­laı kete bersek, túbinde ba­lalar arasynda týberkýlezdiń jyl­dam órship ketetin aýyr túrleri be­leń alýy ábden múmkin. Osy arada ta­ǵy bir máseleni eskermeı ketýge bol­maı­dy. Qazir álemde jyl saıyn  túrli dá­ri­lerge kónbeıtin, ıaǵnı kóptegen pre­parattarǵa beıimdelip alǵan tý­ber­kýlez formalarynyń jarty mı­l­lıonnan astam jaǵdaıy tirkelip otyr. Qazaqstan kóptegen dárilerge úı­­re­nip alǵan týberkýlez túrleri boı­yn­sha Dúnıejúzilik densaýlyq saq­taý uıymynyń basty nazarynda tur­ǵan 18 eldiń biri.

DDU óziniń «EndTB» strategııa­syn­­da 2035 jylǵa qaraı tý­ber­ký­lez­den kóz jumatyndar sanyn 95% já­ne týber­kýlezge shaldyǵýdy  90%­ tó­mende­týdi kózdep otyrǵany aıan.

Atalǵan uıymnyń  2016-2035 jyl­­darǵa arnalǵan «EndTB» str­a­te­gııasyna sáıkes elimizde týber­ký­­lezdi ıntegra­sııa­lanǵan baqylaý mo­de­li jasal­ǵan. Jaǵ­daıdy baqylaýda us­taý baǵdar­la­masy negizinde ha­lyqqa týberkýlezge qar­sy kómek kór­setý úshin bastapqy me­dı­­sı­na­lyq-sanıtarlyq kómek pen tý­ber­ký­lezge qarsy qyzmetti biriktirý kóz­delgen.

Búginde týberkýlezge qarsy qyz­­metter men bastapqy me­dı­sı­­na­lyq-sanıtarlyq kómek ara­syn­­daǵy gorızontaldy ın­teg­­ra­sııa (tý­b­kabınetterdi bastapqy me­dı­sı­na­lyq-sanıtarlyq kómek qa­raýyna be­rý) aýdan deńgeılerinde  88 paıyzǵa at­qarylsa, qala deńgeıinde 26 paıyz júzege asyrylǵan.

Týberkýlezdiń aldyn alýdyń pá­r­­­men­di sharalarynyń biri retinde am­býlatorııalyq emdeýdi kúsheıtý qa­­ras­­tyrylyp otyr. Máselen, 2015 jyl­men salystyrǵanda, elde 2016 jy­ly juqpaly bakterııa bólmeıtin naý­­qas­tardy ambýlatorııalyq jol­men em­deý 2,1 esege artqan.

Elimizdegi Ftızıopýlmonologııa ult­tyq ǵylymı ortalyǵynyń dı­rek­tory, professor Jumaǵalı  Ys­ma­ı­lovtyń málimdeýinshe, tý­ber­kýlezge  qar­sy uıymdardy iri­lendirý arqyly olar­dy ortalyqtandyrý elimizdegi mun­daı medısınalyq mekemeler sanyn 89-dan 33-ke deıin azaıtqan. Al tósek oryndar sany 10 032-den 8 264-ke deıin kemigen.  Osydan 905 922,5 myń teńge únemdelip, bul qarjy týberkýlez dıag­no­stı­ka­­­syna, ınfeksııalyq baqylaý men am­­býlatorııalyq emdeýge qaıta bó­lin­gen.

Elimizde 24 aqpannan beri týber­ký­­lezdiń aldyn alý aılyǵy júrip ja­tyr. Bul shara «Týberkýlezdi joıý úshin birigeıik!» degen uranmen Ha­lyqaralyq týberkýlezge qarsy kú­res kúni, ıaǵnı 24 naýryzǵa deıin jal­ǵ­asady.

Qalaı desek te, qaterli isikterge, daý­­asy áli tabylmaǵan SPID sııa­q­ty dertterge qaraǵanda, emi bo­lyp tu­ryp ta tez juǵatyn, ońaı ta­ra­la­tyn  týber­kýlezdi aýyzdyqtaý adam­dar­d­yń ózine baılanysty. Qazir eli­miz­de dárigerler ókpe aýrýlaryna qa­tysty tegin keńester beredi, aqy­syz qaraıdy. Jylyna bir ret tur­ǵylyqty mekenjaıyńyzǵa qaraı flıý­orografııalyq tekseristen ótip t­u­rýǵa bolady.  

Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan» 

ALMATY