Men jýrnaldy aldym da kibirtiktep oqı bastadym: «Kım bılbeıt, jaıdyn tolýk kezındegı avgýst túnderún. Asmandagy jyldyzdar alysta týrganymenen, ar berı ózınche chygyp, alakanga salgandaı, ar bırı ózúnchó nýr tógúp, chet-chetınen búl-búldegen kúmúsh kyroo chalyp, asmandyn tıgı kaptal, bý kaptalyna jaınap kırı jok jadyrap karashat.
Jylyzdar ýshıntıp tolgondo, bız kapchygaı aralap kele jatkanbyz…»
– Shyńǵys suqtanǵan tamyz kúnderi! Onyń juldyzy jamyraǵan jyly túnderi! Ándeı jelpıdi, Ilıajan. Taǵy… taǵy bir jerin oqyshy!
– Oqıyn… oqıyn Nureke: – «Oı, sýstaıgan neme, yrdap koısoń bolboı bý? Jıgıtsıń bı ózýń, je ólúksýńbú? Aı, Danııar, degı sen bırónú súıdúń bele?
Anan bır ýbakytta Danııar – «Chý!» – dep attardý jeldırdı da, kútpógón jerden:
Oı, Ala-To-o-o, Ala-To-o,
Ata-babam óskón jer! – dep araba sekırgende kosho sekırıp, dırıldegen únmenen yrdap jıberdı.
Al kyrgyzchaga, kazakchaga da okshoboıt, bırok tyńshap otýrsoń, bý obonda baıyrtan bır boordash kyrgyz menen kazaktyn tandalgan tól obondarý chıretılıp koshýlgandaı týıýlat…»
Nurǵalı maǵan oılana qarady: – Sen ánniń qalaı týatynyn bilip qaldyń, Ilıajan, Shyńǵystyń osy bir sózderi án emes pe, án… án ǵoı! Adam kóńilin asqaqtatyp jiberedi. Osy sýretti, Jámılanyń jigit namysyn qozǵaǵan jańaǵy bir sózderin oılap, elestetip kórshi. Jaı ǵana qara sózdiń ándetkenin kim kórgen! Shyńǵys prozasynda adam janyn aıalaıtyn, tipti, kókke kóteretin sáýleli poetıka, romantıka bar! Men Shyńǵystyń Danııaryn – ózimizdiń Nuǵyman aǵamyzǵa, Jámılasyn Qalıqaǵa uqsata beremin. Osy bir qyzyq sezimnen aryla almaı qoıdym. Aıyrmasy – Nuǵyman bizdiń keshegi «Ilgeribas» kolhozynyń bastyǵy, al, Qalıqa –Jámılanyń dál ózi. Bári de kóz aldymda: astyq pisken kez. Bıdaı oraǵy. Qyzyl qyrman. Ol aýdan ortalyǵyna túıemen, arbamen tasylyp jatyr. Osy dý-dý ómirdiń ishinde qaıǵy da bar, qýanysh ta bar. Mahabbat bar! Qyrǵyz, qazaq aýylynyń tirshiligi...
Nurǵalımen bolǵan suqbatty kúnderden bastap, meniń de kóz aldymda: túngi dala… taý ishi… Kúrkireý ózeniniń jar qabaǵynda únsiz meńireıgen Danııar turatyn boldy. Keıde ol shańy burqyraǵan qara jolda arba ústinde batyp bara jatqan qyp-qyzyl kúnge qarap, qabaǵynda sál ǵana kirbińi bar, muńdy jandaı yńyldaıdy bir. Danııardyń sol úni… jan-júıeni bosatqan sol áýezi!
«Bári… bári bizdiń aýylda bolǵan hıkaıa!…» Nurǵalıdyń osy sózi kókeıimnen keter emes.
Kele-kele osy sózdi ulan-ǵaıyr qazaq dalasynyń ár jerinen estidim. «Jámıla» povesin ár qazaqtyń úıinen kórdim, perzentti bolǵan qýanyshty jandar jaqsy yrym ǵyp, balalaryna Jámıla, Danııar dep at qoıa bastady. Bul kezde belgili ádebıetshi Qaljan Nurmaqanov aýdarǵan «Jámıla» povesi – «Ańsaǵan meniń ánimsiń!» atty spektakl bolyp, qazaq dramteatrynyń ajaryn kirgizip, bedelin kóterdi.
«Jámıla» povesi jurttyń ańyzyna aınaldy.
Aýyq-aýyq Frýnzege qaraı jol tartam. Uzaq jolda «Jámıla» povesindegi hıkaıa meni qym-qıǵash qııal ústinde qalqytady. Danııar elesteıdi. Onyń áýelegen áni qazaqsha bastalady, endi birde ol qyrǵyzdyń armanmen ah urǵyzǵan shyryn sazyna ulasady.
O, shirkin, Shyńǵys súıgen tamyz túnderi!
Tamyz túnin balbyratyp, kishkene ǵana Sheker aýylynyń erke kelini – Shekspırdiń asaý Katarınasyndaı Jámılany eriksiz «buǵalyqtap», oǵan súıýdiń ne ekenin sezdirip, múlde esin alyp, eljirete bosatyp, sábı keıipte esh alańsyz móldiretip, «arbaı» bastaǵan myna Danııardyń jan shydatpas qushtar yńylynda ne qudiret bar, qudaı-aý! Qulaǵymda Sheker aýylyndaǵy gý-gý sóz de yzyńdady: «Oı… oı, Jámıla-aı! Oı, Jámıla-aı, soǵystaǵy Sadyǵyńnyń kózine shóp salyp, ne istep júrsiń tegi?», «Kókı bermeńdershi tegi, Jámılany kinálap. Sadyq Jámılaǵa súıip qosylǵan joq. Ony áke-sheshesi kúshtep úılendirdi. Bilemiz bárin». «Oı, Jámıla, qandaısyń, sen? Seni… sendeı bulǵaqtaǵan asaýdy bir aýyl jeńe almaı otyrǵanda myna bir saıda sany, qumda izi joq… jel qýǵan qańbaqtaı bop oıda joqta kele qalǵan myna bireý… ózi ólimsirep, bir aıaǵyn zorǵa basqan Danııar degen neme, áı, essiz Jámıla seni qalaı eńserip, bar erkińdi alyp barady, o, qoqı dese!», «Nege syndyń, Jámıla? Seniń zymııan kókiregińe qandaı jylan uıalap júr, a? Aýyldyń kórki bolǵan úıiń anaý… kelin bop attaǵan altyn bosaǵań, ol! Sadyǵyńnan aı saıyn hat keledi, qudaıǵa shúkir, tiri júr. Seniń júrisiń mynaý… Sadyǵyń erteń jarq etip kele qalsa, ne betińdi aıtasyń? Á, seni endi saldaqy demegende ne deımiz, a, julynǵan Jámıla?» Sheker aýylynyń gý-gýi.
Qym-qıǵash eles.
Ishim teńiz bop tolqyp, dala bop shalqıdy, umsyntqan taý shyńy qol jetpes armandaı buldyraıdy. Kókiregimdi án qysyp barady, án! Júregim toly armandy án! Ol án bulqynady, týlaıdy, erkindikke shyqqysy keledi. Ol án Uzynaǵash, Otardyń kók adyrlarynan ótip, Qordaı asýyna kóterile berip, aldymnan qyrǵyz Alataýynyń aq shańqan shyńdary kóringende Danııardyń:
Oı, Ala-To-o, Ala-To-o! – dep yńyldaıtyn áýezine ulasady.
Men Shyńǵys romantıkasynyń qyzýly qushaǵyna endim.
Frýnzede dúrildegen ádebı keshter… sonyń biri qyrǵyz ýnıversıtetinde oqýshylardyń zor dúmpýin týdyrdy. Munda jarqyn oıly, bilimdi jandar qyrǵyz ádebıetinde buryn-sońdy bolyp kórmegen erekshe qubylys bolǵanyna súıinisti. Jámıla óziniń syr-symbaty, bar bolmysy, maqsat-muraty, erkin oıly kelbetimen jan bitkendi erekshe qyzyqtyrdy. Qyrǵyzdyń taýlaryn Danııardyń qońyr úni… bıik te qýatty úni kernedi. Qyrǵyz jeriniń injý-marjany deıtin Ystyqkól, Chatyrkól, Sońkól… bár-bárinde qyrǵyzdardy tańǵaldyrǵan Danııardyń qazaq áýezi tolqydy. Bul jerlerde de qyzdyń bári Jámılaǵa, bozbala Danııarǵa uqsady.
Shyńǵysqa el yqylasy kól-kósir!
О́mir… á, ómir qashanda ómir!
Onyń óz joly, óz zańy, óz minezi bar. Qarǵa adymdaı qysqa mezgilde ol sonysymen qymbat, sonysymen qyzyq ári ókinishti de! О́mir – qıyn qubylys. Beımaza kúıbeń. Onyń degenine kónesiń, kónbeısiń, ol senimenen «oınaǵandy» unatady. Onymen sen de «oınaısyń». Ony jeńesiń, keıde odan jeńilesiń. Sonan soń «Á, ómir!» dep qapylyp, bas shaıqaımyz, ýhilep. Solaı.
Bul ómirde kún men túnniń, jaz ben qystyń, gúl men tikenektiń, bal men ýdyń, kúlki men jylaýdyń bary sekildi kemeńgerlik pen toǵysharlyq ta bar edi. О́mirdiń aınymaıtyn bir tepe-teńdigi osy! Biraq, o bastan ómirdi qadirli etken, jarqyrap sáýle shashqan, jaryq bergen Kún ǵoı…altyn Kún! Jadyratqan, shalqytqan Jaz ǵoı… Jaz! Mahabbatqa essizdikpen berilgen muńlyqtarǵa lázzat bolǵan Gúl ǵoı… Gúl! Adamdy tamsandyra súısindiretin Bal ǵoı… Bal! О́mir shyraıy Kúlki ǵoı… Kúlki! Adamzattyń kókeıkesti sózin aıtyp, zulymdyq pen jaýyzdyqqa des bermeıtin qudiret Kemeńgerlik qoı… Kemeńgerlik!
O, osy kemeńgerlik... ol álemdi ań-tań qylǵan mahabbattyń asqaq jyry – «Jámılany» ákeldi, dúnıege! Al toǵysharlyq… o, qudaıa toba, ol osy kemeńgerlikke biraz taýqymet boldy.
Ádebıet qaýymynyń ishinde kóringenniń qaradúrsin maqalasynan ár neni shoqyp, synshy atanyp júrgen jelbýazdar… Sonaý otyzynshy jyldarda eptep jazyla bastaǵan qarabaıyr prozanyń «korıfeıleri» Shyńǵysty «jazýshy emes, qaıdan shyqqan sumdyq, bul?» dep dúrkireı shýyldasty.
Dál osy kezde «Jámılany» oı tarazysyna salyp, tolǵanǵan qyrǵyzdyń bir óreli synshysy Keńeshbek Asanalıev: «Aıyrymdarga «Jámılanyn» kyrgyz adabııatyna kelıshı kadirese ele okýıadaı bolýp týıýldý. Alar býl chygarmanyn negızınde, túpkúrúnde jatkan «Janar toodaı» kandaıdyr bır syıkyrdýý kúch jatkanyn baıkashkan jok. Myndaı bolorýn kaparyna da albady» dep jazdy. Toǵysharlardyń kúńkilinen yqpaı qalam tartqan synshylar – Raısa Qydyrbekovanyń «Sovetskaıa Kırgızııa» gazetiniń (1958 jyl. 21 qarashadaǵy sany) betinde «Poetıcheskaıa proza», Qambaraly Bobýlovtýn «Sovettık Kyrgyzstan» (1959 jyl. 22 aqpandaǵy sany) gazetinde «Mahabbat baıany» atty maqalalary «Jámılanyń» búkil sovet ádebıetin dańqqa bóler kelesheginiń úmit sáýlesindeı jaltyldady.
Ilıa JAQANOV