Memlekettiń Qazaqstan ǵylymyna erekshe kóńil bólýiniń kórsetkishi – Ulttyq ǵylym akademııasynyń 70 jyldyǵyna arnalǵan sessııaǵa Prezıdent N.Nazarbaevtyń arnaıy qatysyp, ǵylymdy damytýdyń basty baǵyttaryn aıqyndap berýi. Sondaı-aq, ǵylym salasynyń basty mindetteri Elbasynyń «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýynda da naqtylanǵan bolatyn.
Forýmdy ashqan Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıev otandyq ǵylym týraly áńgimesin «Ǵylymda nemen aınalysýǵa bolady? Ǵylymmen kim aınalysýy kerek? Ǵylymı jumysty qalaı durys uıymdastyrý kerek?» degen úsh saýalǵa jaýap berýden bastady.
Jańa, zamanaýı álemdik ekonomıkadaǵy básekege qabiletti elderdiń 70 paıyzy adam kapıtalyna arqa súıeıdi. Adam kapıtalyna súıenbegen shıkizat óndirisi, damyǵan ınfraqurylym, tipti óndiristiń ózi búginde 20-25 paıyzǵa deıin qysqardy. Jetekshi elderdiń bárinde nano, bıo, sıfrlyq tehnologııa, gen ınjınerııasy, ekologııalyq tehnologııa, jasandy ıntellekt damyp, óndiriske kıberfızıka júıesi engizilip jatyr. Gýmanıtarlyq ǵylymdar men zertteýler de keńinen damyp keledi. Qazaqstan ǵalymdary da sońǵy jyldary taý-ken, munaı, hımııa salalary boıynsha qýatty ǵylymı baza jasaqtaı aldy, nanotehnologııa da úzdik ǵylymı jetistikter kórsete bastady, teorııalyq fızıkada, matematıkada, hımııada ǵylymı tegeýrin qalyptasyp keledi. «Ǵylym nemen aınalysýy kerek?» degende, E.Kenjeǵalıuly «jyldar boıy qalyptasqan ǵylymı mektebimizdi túbirimen joqqa shyǵarmaı, kerisinshe, ony qoldaı otyryp, ǵylymı izdenister kókjıegin keńeıte túsýdiń durys» ekenin aıtty. Qazaqstanǵa 1 mıllıon joǵary bilimdi maman jetispeıdi. Al ǵylymdaǵy damýdy esepke alsaq, bizge qaraǵanda, Reseıde joǵary bilimdi adam 17 mıllıonǵa artyq. Saýatty, ıntellektýal ultqa aınalý – uly murat. Búgingideı kóz ilespes jyldamdyqpen damyp bara jatqan kezeńde bir ǵana ıntellektýal tulǵa nemese bilimdi top tutas salanyń jumysyn atqaryp bere alady.
Al «ǵylymmen kimder aınalysý kerek?» degen saýaldy tarqatpas buryn, bilim men pedagogıka ǵylymyna nazar aýdarylýy tıis. Jastar jańasha oılaýdy úırenýi kerek. Ǵylym tiliniń mártebesin búginde aǵylshyn tili jeńip alǵan. Ǵylym úshin aǵylshyn tilin bilý mańyzdy ári mindetti. Mınıstrdiń aıtýynsha, ǵylym salalary boıynsha bólinetin granttar sany 31-den 36-ǵa, 7-den 10-ǵa deıin artady. Sondaı-aq, PhD júıesinde de ózgeris bolady. PhD ázirleý 600-den 1000-ǵa deıin ósti, eń bastysy, aqyly daıyndaý júıesi engizildi. Endigi jerde olardyń daıyndyǵy zertteýge bólingen grant aıasynda qaralatyn bolady.
E.Saǵadıev til máselesine aıryqsha toqtaldy. «90 paıyz qazaqtyń balasy búginde qazaqsha oqyp jatyr. Bıyl UBT-ǵa 80 paıyz qazaqtildi oqýshy keledi, al men mektepte oqyǵan jyldary Almatydaǵy 65 mekteptiń tek bireýi ǵana qazaq mektebi bolǵan edi. Búgingi asa nazar aýdaratyn problemalardyń biri – orys mektepterinde oqıtyn 500 myńǵa jýyq bala 11 jyl oqysa da, qazaqsha sóılemeıdi. Demek, ádistemesi durys emes. Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty jasap bergen alǵashqy jobany bıyldan bastap engizgeli otyrmyz. Synaqqa alynatyn 100-150 mektep tıimdi nátıje kórsetip jatsa, 2019 jyldan bastap barlyq orys mektebine engize bastaımyz. Bul joba, eń aldymen, balany sóıletýge arnalǵan» dedi mınıstr.
Sondaı-aq, ol Prezıdenttiń únemi qynjylyspen eske salatyn ǵylym men óndiristiń alshaq jatqany týraly eskertpesiniń oryndy ekenin, osy tóńirekte de birqatar jobalardyń qolǵa alynǵanyn jetkizdi. 2016 jyly bıznes ǵylymı jobalardy qarjylandyrýǵa 1 mlrd teńge bólgen bolsa, 2018 jylǵa qaraı bul qarjy 7 mlrd teńgege deıin ósýi múmkin.
Forýmda Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti M.Jurynov, Senat depýtaty A.Bıjanov, QazUÝ rektory Ǵ.Mutanov, «Ǵylym qory» AQ prezıdenti Á.Sultanǵazın, Qazaqstan JOO qaýymdastyǵynyń prezıdenti R. Alshanov ǵylym áleýetin arttyra otyryp, otandyq ǵylymdy damytý, básekege qabilettilikti jolǵa qoıý, ınnovasııalyq múmkindikterdiń tynysyn ashýǵa baılanysty baıandamalar jasady. Forým sońynda ǵylymnyń ár salasynda eńbek etip júrgen úzdik ǵylymı qyzmetkerler vedomstvolyq nagradalarmen marapattalyp, ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń dırektorlary men jetekshi ǵalymdary seksııalarǵa bólinip, óz salasyndaǵy ótkir máseleler tóńireginde pikir almasty.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY