Jamby atý – jaýyngerlik óner

Sońǵy jyldary elimizde sadaq atý ónerin ulttyq sport túri retinde damytýda. Ultshyl azamat Qaırat Satybaldy myrzanyń jetekshiligimen respýblıkalyq Jamby atý federasııasy qurylyp, tuńǵysh ret 2014 jyldyń mamyr aıynda Jambyl oblysy, Merki aýdanynda sadaqshylardyń 10 kúndik oqý-jattyǵý jıyny uıymdastyryldy. Oǵan oblystardan 32 sadaqshy-sportshy shaqy­ryldy. Osy jyldyń kú­zinde Qyzylorda oblysy, Jańa­qorǵan aýdanynda alǵash ret jamby atýdan jarys ótti. Kelesi 2015 jyldyń maýsym aıynda Oral qalasynda ulttyq sport túrlerinen ótken jastar chempıonaty men qazan aıynda Qy­zylorda da uıymdastyrylǵan respýblıkalyq 4-shi festıval aıasynda jamby atýdan resmı jarystar jalaýyn kóterdi. 

* * *

Jamby atý sportynyń tarıhy tym tereńde jatyr. Onyń paıda bolý merzimin tarıhshy-ǵalymdar b.z.b. IV-III ǵasyrlar úlesine jatqyzyp júr. Zertteýshilerdiń pikirinshe, kóshpendi Ǵun ulysy alǵash ret sadaqshylar (mergender) qosynyn dúnıege keltirgen. Qytaı jazbalarynda ǵundar kósemi (táńirquty) Módeniń úsh myń mergen sadaqshylary bolǵany jaıly derek aıtylady.

Al, mońǵoldyń «Qupııa shejire­sinde»: 1225 jyly Shy­ńǵys qaǵan Horezmdi tolyq baǵyn­darǵan soń «Buǵyly-shashaq» deıtin jerde ulan-asar toı jasap, at jeter jerdegi mergenderdi shaqyryp, saıys ótkizgeni týraly aıtylady. Osy saıysta Eseı mer­gen 335 qulash (502 metr) jer­degi ny­sana-jambyǵa oǵyn dál tıgizgen.

Jamby degenimiz – kóne túrik tilinde «ıambý» ıaǵnı, quıma­ly altyn nemese kúmis degendi bil­diredi. Sol sııaqty, baǵaly zattardan jasalǵan qundy buıymdarda jambynyń rólin atqara beredi. Jamby – iri qara nemese usaq maldyń tuıaǵy músindes bolǵan­dyqtan taıtuıaq, qoıtuıaq, attuıaq, asyq jamby, besik jamby, túıekóz jamby, qoıbas jamby t.b. dep atalaǵan. Jambynyń jasalǵan materıalyna baılanysty: taza aq kúmisten jasalǵan bolsa aq jamby, altynnan jasalsa altyn jamby dep de ataǵan.

Jamby atý oıynyn – kósh­pendiler jaýyngerlerdiń mer­gendik qabiletin jetildirý úshin qoldanǵan. Basty maqsatty: bi­rin­shiden, áskerı-jaýyngerlik daıyn­dyqty jetildirý, ekinshiden, el arasyndaǵy mergenderdi (sa­daq­shylardy) anyqtap olardy kóter­meleý, úshinshiden, synalǵan mergenderden arnaıy top quryp, soǵysta kúshtik qurlym retinde paıdalanǵan.

Jambynyń «Aıqabaq atý» degen de túri bar. Eger nysana altyn buıymnan jasalǵan bolsa «Altyn qabaq» dep ataǵan. «Jamby» nemese «Aıqabaqty» uzyn syryqtyń basyna, mólsherli jerge ilip qoıady. Ony attyń ústinde shaýyp kele jatyp sadaqpen dál atyp túsirý kerek. Bul sadaqshylardyń eń joǵary deńgeıdegi jarysy. О́te úlken merekelerde ǵana oınalady. Atyp túsirgen mergen qymbat buıymdy ózi alady. Bir sózben aıtqanda, burynǵy kezde jaýyngerler mal tabý úshin mergen bolýy shart.

* * *

Jambyny atý úshin eń áýeli sadaq kerek. Sadaq – sonaý ejelgi dáýirdegi saqtar men ǵundardan, berisi Kenesary zamanyna deıin kóshpelilerdiń ıyǵynan túspegen, dástúr-saltymen bite qaınasqan qymbat mura. Ata-babamyz adyrnasyn ańyratyp jaýǵa shapqan, ań atqan, toıǵa baryp jamby da atqan. Al, jamby atý úshin sadaq kerek. Sadaq «qaraǵaı sadaq», «úıeńki sadaq», «qaıyń sadaq», «saryja», «sarsadaq», «bulǵary sadaq», «adyrna», «kón sadaq», t.b. túrlerge bólingen. Qaıyńnyń sarǵaıǵan qabyǵymen qaptalǵan sadaq­ty túsine baılanysty «saryja» nemese «sarsadaq» dep te ataǵan.

Qarapaıym sadaq eki bólikten turady. Birinshisi, ıaǵnı aǵash nemese súıekten jasalatyn atý úrdisin iske asyratyn bólik – ady­rna dep atalady. Al, shireı tartyp, sadaq oǵyn ushyratyn jipti nemese baýdy kiris deıdi.

Beli – berik bolý úshin sú­ıek­pen kómkerip, taramyspen oralǵan, ıinmen túıisken jeri shylǵı terimen qaptalyp, keptiriletin bolǵan.

Adyrnanyń ıilmeli serippeli bóligin – eki ıini (joǵary jáne tómengi) dep ataıdy. Kiris, ıaǵnı jip baılanatyn adyrnanyń eki ushyn basy (joǵary jáne tómengi) deıdi. Iinderiniń ústinen taramys tartylyp, ishki beti múıizben qaptalyp, qońyr ańnyń nemese maldyń maıymen maılanyp otyrǵan. Halqymyzdyń dástúrli qarý-jaraǵyn zerttep júrgen etnograf Qalıolla Samatulynyń eńbeginde «adyrnanyń bastary bólek-bólek jasalyp, ıinine bu­rysh jasaı bekitiledi», deıdi.

Al, adyrnanyń eki basyn qosyp baılanǵan jipti «kiris» deıdi. Ol berik jipten nemese ji­bekten, taramystan óriledi. Mindeti – oqty nysanaǵa qaraı ushyrý. Kiris jip sadaqtyń bir basyna myqtap bekitilip, ekinshi basy adyrnany bosatyp turý úshin almaly tuzaq túrinde alynyp, salynady. Kiristi qatty serpigende adyrnanyń basy jarylyp nemese setinep ketpes úshin súıekten qorǵanysh ornatylady. Ony tobyrshyq dep ataıdy.

* * *

Al, sadaqtyń oǵyn jebe deıdi. Onyń: «sur jebe», «qý jebe», «tobylǵy jebe», «qozyjaýyryn», «saýytbuzar», «kóbebuzar», t.b. qyryqtan astam túrleri bar. El­shil azamat Erlan Qarın jebe túr­leriniń 140 ataýyn taýyp, olardy qurylymdyq jasalýy men min­detine qatysty bes túrge bólipti.

Jebeniń quramy: ezek jeli, qanat jalaýsha, ótkir ushy, jetesi, qyrlary jáne qalpaqshadan tu­rady. Qalpaqshada baǵyttaýshy sańylaý adyrnaǵa qondyrý úshin tereńdigi 5-6 mm, eni 2,5-3,0 mm oıyq bolady. Jebeniń qanaty (jalaýshasy) qustyń qaýyrsynan ja­salyp, oq atylǵanda turaq­tan­dyratyn qyzmet atqarady. Jebe­niń oqqa bekitilgen tusyn jetesi deıdi. Jete berik bolmasa, jebe sabynan bosap, jol ortaǵa túsip qalady. Sondyqtan jebeni jetesine jetkizip sińiretin bol­ǵan. Qazaqtyń «jetesine jet­kizip aıtyldy» degen sóz tirkesi osy.

Etnograf-zertteýshi Qalıolla Ahmetjan myrza jebe bekitilgen uzyn aǵashty saby dese, kiriske beki­tilip, sozyla serpiletin tetikti kez-taban dep atapty. Al, oq­tyń túzý ushýyna baǵyt beretin qaýyrsyndy oqtyń qanaty deıdi. Oqtyń saby qaıyń, tobylǵy, qatty taldan jasalady. Oq óte túzý bolmasa nysanǵa jetpeıdi. Qa­zaqta, «oqtaı túzý» degen tirkes sodan qalǵan. Oqty shyn sheberler ǵana jasaı alǵan. Atalarymyzdyń «áke kórgen oq jonar» degeni de osy. Jonylǵan oqty sýy qanǵansha keptirip, dymdanbas úshin maıǵa bóktirip pisiretin bolǵan.

Kóshpendiler oqty arnaıy ydys-qapqa salyp alyp júrgen. Ony qylshan nemese qoramsa dep ataǵan. Epıkalyq dastandarda, «qoramsaǵa qol saldy, qol salǵanda mol saldy» degen jyr joldary osydan qalǵan.

Beken QAIRATULY, «Egemen Qazaqstan» ASTANA