Jarqyn bolashaǵymyzdyń tuǵyry – rýhanı jańǵyrý

Olaı deıtinim, munda aı­tylǵan oı-pikirler men bo­la­shaq týraly tolǵamdar bú­kil qo­ǵamymyzdyń keleshe­k­te qaı ba­ǵytta damýy qa­jettigin anyq ta naqty kór­sete alatyn jáne so­ny negizdeı alatyn tu­jyrymdarǵa toly. Al el bolashaǵyna nem­quraıly qaraı almaı­tyn árbir adamdy bul tujyrymdar men tol­ǵamdar nebir te­reń oılarǵa jeteleıdi, qo­ǵamda oryn alyp júrgen keleńsiz mán-jaı­lardyń túp tamyry tereńdeı berse, eger olardy joıý­ǵa tııanaqty sharalar qoldanylmasa, el­di aıyqpas aýrýǵa shal­dyq­tyrýy múmkin eken­digine kóz jetkizedi.

Solardyń birazyna toqtala ketý jón shyǵar.

Aldyńǵy býyn aǵa-apalarymyz jaqsy biledi, naryq dáýirine aıaq basa bastaǵan alǵashqy jyldary teledıdardan bir jarnama jıi-jıi kórsetiletin. Onda, tili endi ǵana shyqqan búldirshin besigin ustap turyp, «óskende men mıllıoner bolamyn!» dep jar sal­atyn. Mine, sol jas sábıler qazir otyzdan asqan soqtaldaı jigit boldy. Barlyǵy bir­deı mıllıoner bola almasa da, kópshiligi tur­mys-jaǵdaıyn jóndep alyp, endi qoǵam is­terine de belsene aralasa bastady. Al endi osy azamattardyń barlyǵynyń rýhanı oı-deńgeıi ózderiniń jasyna sáıkes ósti me? О́sken joq! Ony biz kúndelikti ómirden kórip júrmiz.

Múmkin kúnde kórip júrgen soń, kózimiz de úırenip ketken shyǵar, degenmen, myń ólip, myń tirilse de adamgershilik pen baý­yrmaldyq qasıetin joǵaltpaǵan, úl­ken­ge izet, kishige qurmet kórsete bilgen, jan dú­nıesi meıirim men izgilikke toly qa­zaq ul­tynyń ulttyq kody (men osy sózdi «ult­tyq tektiligi» dep te aıtar edim) nege teris óz­gerip kele jatyr?

Ashtyq pen jalańashtyqty da, surapyl soǵys qasiretin de bastan keshirgen, isher as pen kıer kıimge jarymaı, nebir ómir qı­yndyqtaryn kórgen aldyńǵy býyn úl­ken­derimiz, joǵaryda men aıtqan izgi qa­sıetterdi boıynda bekem ustap, tektiligine shú­bá keltirmeı, ómirden ótip jatyr.

Al endi mundaı qıyndyqtardan beıhabar, qoı ústinde boztorǵaı jumyrtqalaǵan myna beıbit zamanda dúnıege kelgen, tamaǵy toq, kóılegi kók, jaqsy men jamannyń aıyrmashylyǵyn oqyp ta, toqyp ta shartaraptan bi­lip otyrǵan qazirgi býynnyń boı­yn­­da izgi tektilik qasıetter nege azaı­yp barady?

Osyndaı rýhanı azýdan ary­lý­dyń joly qandaı?

Bul suraqtarǵa jaýapty men Elbasynyń osy eńbeginen taýyp otyr­myn. Sońǵy kezderi qoǵamda kó­te­riletin má­se­lel­erdiń basym kópshiligi el­diń áleýmettik jaı-kúıi, turmys-tirshiligi bo­lyp keldi. Onyń da óz sebepteri joq emes. Al endi, rýhanı jaǵdaıymyz týraly, ony jańǵyrtýdyń baǵyt-baǵdarlary tý­raly aıtqan Elbasynyń óz tolǵamdary bú­kil qoǵamdy dúr silkindirdi. Jańa tarı­hı kezeńde, kúlli jer júzinde oryn al­yp jatqan ózgeristerdi tereń saralaı ke­le, Memleket basshysy N.Á.Nazarbaev Qazaqstan halqyna bul suraqtardaǵy óz us­ta­nymdaryn aıqyndady.

Elbasy tolǵamdary men tujyrymdary meniń kózqarastaryma da úlken áser etti. So­lardyń ishinde, buryn biz jıi aıta ber-

m­eı­tin ulttyq bolmys, ulttyq sana-se­zim já­ne ózim alǵash ret estigen «ulttyq kod» de­gen qasıetti túsinikter qoǵam damýy­na qalaı áser ete alatyndyǵyna jańa qy­­rynan kóz tastadym. Osyny uǵyn­ǵan­dyq­tan, ulttyq kodty saqtaı bilýdi rýhanı jań­ǵyrýdyń eń basty sharty degen Elbasy tu­jyrymyn qoǵamnyń árbir múshesiniń sana­syna sińirýdi endi men bizdiń eń basty min­detterimizdiń biri der edim.

О́tken jylǵy demalysymda jol túsip, bir-eki kún Groznyı qalasynda boldym. Son­da kezdesken árbir cheshen azamatynyń Qazaq elin, qazaq ulty men qazaq halqyn qan­daı joǵary baǵalaıtynyn kórip, keremet áser aldym. О́z ultym úshin sonda bo-

ıymdy keremet maqtanysh kernedi. So­naý bir zulmat jyldary cheshen ultynyń taǵ­dy­rynda qazaq halqy qandaı mańyzdy ról at­qarǵany tarıhtan belgili.

Ne kórmedi ór minezdi bul halyq? El aman, jurt tynysh dep kelgen keńes dáýiriniń sońǵy kezeńindegi ádiletsiz soǵystyń ózi cheshenderge qanshama qaıǵy-qasiret ákeldi. Qanshama otbasynyń taǵdyry talqan bolyp, nesheme shańyraqtyń tóbesi ortasyna tústi. Osyǵan qaramastan, búkil Cheshenstan boıynsha birde-bir jetim balalar úıi, birde-bir tastandy qarttar úıi joq ekendigin sizder bilesizder me? Sebebi, olarda mundaı túsinik te joq, týǵan sábıin aqshaǵa satý, tipti odan soraqysy kóshege, ájethanaǵa tas­taý, nemese ata-anasyn dalaǵa qýyp ji­be­rý degen nárse olardyń oıyna da kirip shyq­­paıdy. Eger mundaı áreket baıqalsa, on­da ol ólimnen de jaman masqara ekendigi ár­bir cheshenniń jadynda.

Bizde de solaı emes pe edi, endi qaıda ba­ra jatyrmyz?

Eger rýhanı jańǵyrý eldiń ulttyq tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıtynyn Elbasy dóp basyp esimizge salyp otyrǵan joq pa?

Osydan jıyrma-otyz jyl buryn nekede turǵan otbasynyń buzylýy 10-15 paıyzdaı ǵana bolatyn, qazir elimizde bul keleńsiz kórsetkish 40 paıyzǵa jaqyndady, ıaǵ­nı árbir eki otbasynyń bireýinde erli-zaı­yptylar ajyrasýǵa kele jatqan úrdis baı­qa­lýda. Bul jaǵdaı bala tárbıesine qandaı teris áser etetinin aıtýdyń ózi artyq shyǵar.

Elbasy eńbeginde bolashaqqa degen senim týraly basa aıtylady. Al memlekettiń ózi kishigirim otbasylardan turatynyn eskersek, bolashaǵy bulyńǵyr shańyraqtardan negizi myqty memleket qalyptasa ala ma, osy jaı bizdi myqty oılandyrýy kerek.

Rýhanı jańǵyrýdy baǵdar etip ustan­ǵan­da bizdiń qoǵamǵa eń birinshi qa­jet qundylyq – ol tárbıe máselesi der edim. О́ıtkeni, qo­ǵa­mymyzdy tárbıesizdik máselesi de aıaq­tan sha­la bastady. Oqý-syzýdy biletin, ozyq aq­parattyq tehnologııany meńgergen, sóıte tu­ra, tárbıeden jurdaı, qaı jaǵdaıda bolsa da tek jeke basynyń paıdasyn eń birinshi oryn­ǵa qoıatyn jastar kóbeıdi. Osydan qorqý kerek.

Osyny oılaǵanda, halqymyzdyń birtýar uly Baýyrjan Momyshulynyń myna sóz-

d­eri eske túsedi: «Jaýdan da, daýdan da qo­ryqpaǵan qazaq edim, endi qorqynyshym kó­beıip júr. Balalaryn besikke bólemegen, be­sigi joq elden qorqamyn. Ekinshi – neme­re­sine ertegi aıtyp beretin ata-ájeniń azaıý­y-

nan qorqamyn. Úshinshi – dámdi-dástúrdi syı­lamaıtyn balalar ósip keledi. Onyń qo­l­yna qylysh berse, kimdi bolsa da shaýyp tastaýǵa daıar. Qolyna kitap almaıdy.Úı­renip jatqan bala joq. Úıretip jatqan áke, ana joq!».

Elbasy baǵdarynda bul másele de qam­tylǵan. Kindik qany tamǵan týǵan je­rine, ósken aýyly men qalasyna degen súıis­pen­shilikten jurdaı, aqsha úshin ózge elge ke­tip, qolyna qarý alyp, kisi óltirip, qansha qa­zaqtyń balasy júr. О́z elinde júrip-aq, paı­da tabý úshin qoldaryn qanǵa bylǵap jatqandary qanshama.

Besigin terbetken anasynan bastap, táı-táıinen jaqsy ósıetterin sanasyna sińirgen ákesinen jalǵastyryp, ósken ortasynan ultynyń tekti qasıetterin boıyna jınap, durys tárbıe alǵan bala, árıne, mundaı jat qylyqtarǵa jolamaı ósedi. Sondyqtan, tárbıe máselesi qoǵamymyzda qaıta kóterilýi kerek. Tek sonda ǵana biz búgingi zamannyń bolmysyna saı kelmeıtin batystyq jańǵyrý úlgisin aınalyp óte alamyz jáne sol jat úlgidegilerden óremiz de, sanamyz da bıik bolady. Naǵyz tárbıeniń jarqyn úlgilerin tól tarıhymyzdan, babalarymyzdyń ómir saltynan kóre alatynymyzdy Elbasy esimizge salyp otyr. Bar másele endi ózimizde, nusqaǵan baǵdardy ustana alatyn óz sanamyzda.

Ǵalamtordy tereńirek zerdeleseńiz, Elbasynyń bul sózderin ultshyldyqpen teńestirip jatqan sáýegeı saıasatshylardy da kóresiz. Osyndaı teris pikirlerdiń týyndaıtynyn sezgen de bolar, atalǵan eńbeginde Elbasy: «Rýhanı jańǵyrý ulttyq sananyń túrli polıýsterin qıynnan qıystyryp, jarastyra alatyn qudiretimen mańyzdy», dep kórsetken. Rasynda da, ultshyldyq degen uǵymǵa biz tek sonaý keńes dáýiri psıhologııasymen ǵana emes, onyń túrli qyryn kórsete alatyn jańasha kózqaraspen de qaraı alýymyz qajet dep oılaımyn. Kezinde ǵulama jazýshy Ǵabıt Músirepov bul týraly: «Búgin ultshyldyqpen kúres bolyp jatyr. Erteń ultsyzdyqpen kúresemiz!» degen eken. Sol aıtylǵan ultsyzdyqtyń nege ákeletinin qazirgi zaman ózi kórsetip otyr.

Elbasynyń bul eńbeginen týyndaıtyn taǵy bir másele – ol tárbıeni bilimmen ushtastyrý máselesi. Biz sońǵy kezde bilimge neǵurlym kóp kóńil bóle otyryp, salt-dástúrlerimiz arqyly boıǵa sińiriletin ulttyq tárbıemen qabyspaıtyn, jalań bilimniń qoǵamǵa paıdasy shamaly ekendigine tıisti kóńil bólip te júrgen joqpyz. О́z elimizde bolsyn, shetelde bolsyn, tereń bilim alyp, sol bilimin týǵan eliniń jańǵyrýyna emes, sol ózi ýaqytsha qarny toıǵan jat eldiń múddesine jumsaǵysy keletin bilimdar jastar da az emes. Sondyqtan da bolar, Elbasy óz eńbeginde «Týǵan jerge týyńdy tik» degen halyq naqylyna da toqtalyp, otansúıgishtik qasıettiń qyr-syryn jikteıdi.

Bir qýantatyny, qazaq halqy úshin «tektilik» degen jaı sóz emes, onyń negizinde babalarymyzdan bizge mıras bolyp jetken adamgershilik qasıetterdiń jıyntyǵy bar, bizde osy qasıetterdi boıyna sińirýge talpynatyn jastar da kóp. Elbasynyń atalǵan tarıhı eńbegi zamandastarymyz úshin de, elimizdiń erteńgi bolashaǵy – jastar úshin de izgilikke toly rýhanı jańǵyrýǵa jeteleıtin baǵdar bolatyndyǵyna senimdimin.

Bektas BEKNAZAROV,

Parlament Senaty Tóraǵasynyń orynbasary