Elimizdegi partııalarda ıdeologııalyq báseke joq

Qazaqstannyń damý joly, bılik jáne partııalar basyndaǵy jaǵdaı kim-kimdi de beıjaı qaldyrmasy anyq. Qazirgi tańda kóptegen sarapshylar osy máseleler tóńire­ginde pikirler aıtyp júr. Solardyń biri – «Alternatıva» mańyzdy zertteýler ortalyǵynyń dırektory Andreı Chebotarev. Biz sarapshyǵa oqyrmandar kókeıinde júrgen bir­qatar suraqtarymyzdy qoıǵan edik. – Elimiz qandaı damý jo­ly­men (sıngapýrlyq, malaı­zııa­lyq jáne sol sııaqty basqa joldarmen) júrip keledi deı alamyz? – Tarıhı, áleýmettik-mádenı, ekonomıkalyq jáne geosaıası faktorlar boıynsha Qazaqstan ózge keıbir memleketterden ozyq ózindik damý úlgisine ıe. Basqa qyrynan kelsek, elimiz sheteldik tájirıbeden de birazyn aldy. Máselen, Sıngapýrdan ústem­dik­ke ıe bir partııasy bar kóp­partııalyq nemese bir jarym par­tııalyq júıeni júzege asyr­dy. Nemese jınaqtaýshy zeı­netaqy júıesin qurýdaǵy Chı­lıdiń tájirıbesin alaıyq. Bul jerde másele sol nemese ózge tájirıbeni tolyǵymen kóshirýde emes, al onyń keıbir tustaryn qazaqstandyq jaǵdaıǵa beıim­deý­de bolyp otyr. Anyǵynda, ulttyq ekono­mı­kany shıkizattyq baǵyttan ón­diriske baǵyttaý elimiz damýyna úlken yqpalyn tıgizýde. Búgingi tańda ekonomıkalyq modeldi túbirimen ózgertpesek te ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damýǵa naqty bet buryp otyrmyz. Paı­y­mymsha, ony retimen júrgizý memleket pen qoǵam ómirindegi negizgi salalardy damytý úshin aıtarlyq­taı serpin beredi. Eń bastysy, tıisti sharalar bir-birine qarama-qaıshylyq týdyr­maı, qaıta ózara tolyqtyryp turýy qajet. – Prezıdent N.Nazarbaev 5 jylǵa qaıta saılandy. Endi nen­deı basymdyqtarǵa nazar erek­she aýdarylady deı alasyz? – Prezıdenttiń Qazaqstan halqyna sońǵy Joldaýynda, «Nur Otan» HDP-nyń HIII sezinde jáne 2020 jylǵa deıingi strategııalyq jospardyń negizgi baǵyt-baǵdarynda joǵary bıliktiń myzǵymastyǵy, óz kezeginde, onyń basty sharty eli­mizdiń jumys istep turǵan saıası-bıliktik júıesiniń ary qa­raı­ǵy turaqty qyzmetin nasıhattaý men resmı ıdeologııany saqtaý, sondaı-aq memleket pen qazaqstandyq qoǵam damýy úde­risindegi áleýmettik-ekonomı­ka­lyq quramǵa basymdyq berý negizgi baǵdar bolyp tabylady. Basqasha aıtqanda, bastysy – eli­mizdiń postdaǵdarystyq jaǵ­daıyndaǵy mańyzdy áleýmettik-ekonomıkalyq máselelerdiń sheshimine jáne ortamerzimdik ba­sym­dyqtarǵa naqty ekpin beriledi. Sonda saıası jańǵyrtý sııaq­ty máseleler ekinshi kezeń­ge syrǵıdy. Onyń ústine atal­ǵan baǵyt sheńberinde basqarý jáne memlekettik bılik júıe­si­niń negizgi qyzmet tetigin jetildirý basymdyq baǵyt bolady. Sonymen birge, ózge de máse­lelerdi nazardan tys qaldyr­maǵan jón. Parlament Máji­li­sinde jaqyn bolashaqta kóppar­tııalyq nemese ekipartııalylyq júıe qurylady dep kútilýde. Al bul Qazaqstannyń partııalyq júıesin barynsha jańartý qa­jettigimen aıshyqtalady. – «Ádilet» partııasy Prezıdent «Nur Otan» HDP Tór­aǵalyǵynan bas tartyp, jal­py­ǵa ortaq kóshbasshy bolýǵa tıis degen pikir bildirgen-tin. Osy jónindegi sizdiń piki­rińizdi bilsek. – Bir jaǵynan alyp qara­ǵan­da, ózge elder prezıdentteri saıası partııalardyń kóshbasshysy bolyp tabylatyn ońdy táji­rı­beler de bar. Onyń ústine, máse­len, Fransııadaǵydaı, partııalar Parlamentte onsha kóp oryn­ǵa da ıe emes. Basqa qy­ry­nan kelgende, keıbir elderde, mysaly, Ýkraınada prezıdentter ózderinen partııalyq mindetterin alyp tastap, partııadan tys tulǵalar retinde kórinip júr. Qazaqstan Konstı­týsııa­syn­da ondaı talap bolma­ǵany­men, Ult Kóshbasshysy márte­besi berilgennen keıin, shamasy, Memleket basshysy birtindep «Nur Otan» HDP-dan alystaı berýi kerek. Tolyqtaı alǵanda, bul jerde Memleket basshysynyń naqty bir partııadaǵy kóshbasshylyǵy emes, eń bastysy, atalǵan par­tııa­nyń róli men mártebesi ma­ńyzdy. Sirá, «Nur Otan» kadr­lyq máseleler ishine kiretin sheshimderdi qabyldaý úderisine qa­tysatyn jáne memleket damýy­nyń saıası strategııasyn aıqyn­daıtyn júıe qurýshy partııa deńgeıine shyǵa qoıǵan joq. Olaı bolsa, Prezıdent basqarý­shy partııanyń emes, bılik par­tııasynyń lıderi bolyp taby­lady. Ekinshiden, respýblıka bas­shy­lyǵynyń ózge jumys istep turǵan partııalarǵa qatysty ustanymy da aıqyn bolýy tıis. Sirá, jeke bir partııalar úshin barlyq jaǵdaı jasalynbaı, tıisti qatynastar teńgerimdi sıpatta bolýy shart. Ásirese, bul saılaý úderisteri men barlyq deńgeıdegi ókiletti bılik organ­daryn jasaqtaýda mańyzdy. – Qazaqstandyq partııa­lar­dyń azamattyq qoǵam qu­rýdaǵy róli qandaı? – Qazaqstanda ár túrli saıası baǵyttaǵy 10 partııa jumys istegenimen, olardyń árqaısysy ózderiniń negizgi fýnksııalaryn (áleýmettik múddelerge ókilet­ti­gi, azamattardy saıası úderis­terge tartýy, saıası lıderlerdi rekrýtteý jáne t.b.) tolyqqandy oryndaı alyp júrgen joq. О́z kezeginde bul jaǵdaı tolyqtaı sebep-saldar faktorlary keshenimen baılanysty. Eń aldymen, bul rette óziniń ómir súrý máselelerinde respýblıka azamattarynyń basym bóligi saıasılanbaǵanyn aıta ketý kerek. Bul olardy partııalar qyzmeti jónindegi qatynasqa beıjaı qaraıtyn etedi. Shyn­dy­ǵynda turǵyndar ózderi men memleket arasynda deldal bol­ǵy­sy keletin partııalardy qa­jetsinbeıdi. Tek turǵyndardy mazalaıtyn problemalar men máselelerdi kóterip, olardy sheshýge atsalysyp júrgen, kópte­gen azamattar memlekettik organdar qurylymdaryna balama retinde qabyldaıtyn «Nur Otan» HDP-ny aıtpaǵanda. Sonymen birge, kóbisi partııalar qyzmetiniń ózinde jatyr. Naqtylaı aıtqanda, olardyń kóp­shiligi Qazaqstan saıası elı­ta­synyń ishindegi belgili toptar nemese jeke tulǵalardyń múd­de­lerin qoldaý jáne qorǵaý negizinde áreket etip júr. Osyǵan baılanysty turǵyndardyń keń qoldaýyna ıek artpaıdy, al múshelik shyntýaıtynda nomı­nal­dy. Bul múddelerdi kórsete­tin jáne sol nemese ózge partııadan ereksheleıtin qoǵamnyń naq­ty jikteri men toptary múd­delerine baǵyt almaǵan partııa­lardyń ózindik ıdeologııasy da joq. Bul olardyń ustanym­dary­na qaramaı, partııalardyń tıisti baǵdarlamalarynda barynsha uqsastyq tabýynan baıqalady. Osylaısha, bul jerde tolyq­qan­dy ıdeologııalyq báseke joq degendi aıtýǵa bolady. Birqatar partııalarda yqtı­mal jaqtastaryn jumyldyrýǵa qabiletti jańa ıdeıalardyń bol­maýy, olardyń kreatıvtik múm­kindikteri men turǵyndarmen óz­ara baılanys deńgeıiniń tómen­digi, óz elektoratyn keńeıtýde bir-birimen básekelestigi jetpeıtindigin kórsetedi. Sondyq­tan bolsa kerek, olar ózderin tek bılik organdaryna saılaý­lar­ǵa qatysý úderisterinde ǵana kórsetip, basqa ýaqyttarda en­jarlyq tanytyp keledi. – Keıbir skeptıkter Batys­tyń ózinde demokratııalyq qun­dylyqtar aýysýda degendi aıtýda. Sizdiń kózqarasyńyz? – Shynynda da, sońǵy 10 jylda Batysta tek demo­kra­tııalyq qundylyqtar ǵana emes, kapıtalızm júıesi de daǵ­darys­qa ushy­raýda degen pikir bar. Sonymen birge, bul tek Marks pen Engels ilimin usta­nýshy­larǵa ǵana qatys­ty emes. Atal­ǵan júıe men onyń qundylyq­taryna qatysty jańa kóz­qaras­tardy saıasatkerler, eko­no­mıs­ter, fılosoftar, taǵy bas­qalar bildirip otyr. Osyǵan baı­la­nys­ty Djordj Sorostyń «Álem­­dik kapıtalızmniń daǵda­rysy», Djareda Daımondtyń «Kol­laps», Patrık Dj. Bıý­kenenniń «Batystyń ólimi», Pol Krýgmannyń «Uly depressııa­nyń oralýy?», Kolın Kraýchıdiń «Post­demokratııa» dep atalatyn shy­ǵar­malaryn atap ketýge bolady. Máselen, Grekııadaǵy ekono­mı­kalyq jaǵdaıdyń nashar­laýy­na oraı Ekonomıkalyq jáne ón­diristik zertteýler qory bylaı deıdi: «Eger tek ekonomıkalyq jáne fılosofııalyq emes, sonymen birge, qoǵamdyq jáne saıası júıeniń turaqsyzdanýy qaýpin jasyrǵan qolaısyz úde­risterdiń betin burmasa, onda ekonomıkalyq daǵdarys qoǵam­dyq daǵdarys pen qundy­lyqtar daǵdarysyna aınalyp ketedi». Nemese demo­kr­a­tııa­lyq memleketter óziniń áleý­mettik mindettemelerin oryn­daýǵa qabiletsiz jáne ban­krot­tyqpen betpe-bet kelýi aldyn­daǵy táýekelde, degen kana­da­lyq pýblısıst Nıl Reın­ol­dstiń pikirin alaıyq. Tipti eger daǵdarys fakto­ryn qaperge almaǵannyń ózinde, baıaǵydan lıberaldyq demokratııa qundylyqtarynan alys, sol­shyl jáne ońshyl baǵyt us­tan­ǵan kúshterdiń yqpalymen ba­tystyq qoǵamnyń saıası tire­giniń beriktigi synǵa túsip keledi. Basqa qyrynan kelgende, ózinde bar daǵdarystyq jáıt­teri­men batystyq qoǵam ózindik demokratııalyq damý modeline balama retinde áli eshteńe taba qoıǵan joq. Degenmen, ár kezeń­de óz damýynda avtorıtarlyq jáne tipti de totalıtarlyq rejimdik basqarýdy basynan ótkergen elder, áı, qaıdam, tipti «jumsaq» pishin bolsa da keıinge qaıta oralǵylary kelmes edi. Áńgimelesken Asqar TURAPBAIULY.