Qunarly topyraq – sapaly ónim negizi

Jalpy tirshilikte, onyń ishinde adam ba­lasynyń ómirinde eń qajettisi sý, aýa jáne topyraq ekeni ejelden belgili. Sondyqtan jer men sýǵa asa kóńil bólip, bulaq kórse kózin ashyp, jerdi óz anasyndaı qamqorlyq­pen qorǵasa nur ústine nur bolar edi. Keń baıtaq jerimizde topyraqtyń kópte­gen túrleri  bar, olar bıiktegi shalǵyndy qu­narly qara topyraqtan oıpattaǵy qunarly­lyǵy óte tómen sur topyraqqa deıingi ara­lyqty qamtıdy. Olardy óz yńǵaıynda tıimdi paıdalanýdyń mańyzy zor. Osy arqyly ónimniń ónimdiligi men sapasyn arttyrýǵa bolady. Ol úshin eń aldymen otandyq eginshilik ǵylymynyń qol jetkizgen jetistikterin óndiriske belsendi túrde eńgizý qajet. Elimiz óz táýelsizdigine ıe bolǵan kezden bastap, otandyq ǵylym aldyna birqatar jańa mindetter qoıyldy. Elbasynyń halyq qamy­nan týyndaǵan sarabdal saıasatynyń nátıje­sinde eldiń ulttyq qaýipsizdigin, onyń ishinde azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý óte mańyzdy máseleler qataryna shyǵaryldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń 2020 jylǵa deıingi strategııalyq damý josparynda jer resýrstaryna baı, halqy kóp alyp elderdiń ortasynda turǵan Qazaqstan azyq-túlikke de­gen álemdik suranysty qanaǵattandyrýǵa qa­biletti elderdiń biri retinde qarastyrylǵan. Alaıda jer telimderin osy ýaqytqa deıingi ekstensıvti  jáne tıimsiz túrde paıdalaný men eski sharýashylyq júrgizý tásilderi  je­ri­mizdiń topyraq qunarlylyǵynyń tómen­deýine  yqpal etkendigi de shyndyq. Jalpy aıtqanda, topyraqtaný isine kóp­tegen ǵylym salalary kelip úılesedi jáne olar bir-birine táýeldi bolyp keledi. Olar­dyń ortaq tujyrymy boıynsha ósimdikter­diń ósýi, olardyń ónýi men sapasy kóp rette topyraqtyń tynysy men jaǵdaıyna baıla­nysty bolyp keledi. Osyǵan oraı aldymen topyraqtaǵy bolyp jatqan qubylystardyń ózgerý zańdylyqtaryn anyqtaı otyryp jerdi tıimdi paıdalanýǵa bolady. Bul óz kezeginde ónimniń ónimdiligi men sapasyn art­tyrady. Topyraqty tıimdi paıdalanýdyń ǵylymı negizin ǵalymdar men mamandar jasasa, al olardy óndiriske engizý sharýashylyq sýbektileri arqyly júzege asyrylatyndyǵy belgili. Osy salada elimiz egemendik alǵannan beri  topyraqtanýshy ǵalymdar aıanbaı eńbek etip keledi. Olar jerdi tıimdi paıdalaný úshin, birinshiden topyraq ǵylymynyń damý baǵyttaryn, ekinshiden topyraq jamylǵysy­nyń jaǵdaıy men topyraqta bolyp jatqan ózgeristerdiń zańdylyqtaryna antropogendik faktordyń áserin anyqtap, ony sheshý joldaryna arnalǵan usynystar daıyndap ón­diriske engizip keledi. Onyń biri qatty tuzdanǵan siltili topyraqtardy ıgerýdiń  jańa tehnologııasy. Osy jańa tehnologııany Aqdala jáne Shıeli alqabynda óndiriske engizý arqyly sýarmaly jerdegi kúrish ónimin otyz paıyzǵa deıin kóbeıtýge, onyń pisý merzimin 7-12 kúnge deıin qysqartýǵa, son­daı-aq topyraqtyń qunarlylyǵyn saqtaı otyra engizetin tyńaıtqyshtardyń mólsherin eki ese azaıtýǵa bolatyny dáleldendi. Jańa tehnologııany óndiriske endirý, ǵa­lymdar úshin, ońaıǵa túsken joq. Sebebi, ony ónim óndirýshiler men jeke sharýa qojalyq­tary egis jaǵdaıyndaǵy ósip turǵan daqyl­dyń ónimin  óz kózderimen kórmeı jańa teh­nologııany qabyldaı qoımady. Endi oǵan olardyń kózderiniń jetýine baılanysty osy tehnologııa sýarmaly jerdegi egistikte keńi­nen endirilip keledi. Jańa tehnologııanyń bir ereksheligi tuz­dardyń topyraqtaǵy deńgeıine jáne topy­raq­tyń mehanıkalyq quramyna, onyń qunar­lylyǵyna  baılanysty túrli modıfıkasııa­syn paıdalanýǵa bolady. Al ekinshi ereksheligi – onyń egistikte tonnalap emes, gramdap beriletindiginde, ıaǵnı az shyǵyn jumsalatyndyǵynda. Sonymen birge, topyraqtanýshy ǵalym­dar tozǵyndaýǵa, búlinýge ushyraǵan jerlerde nanoagromelıoratıvtik ádisterdi paı­dalana otyryp  topyraqtyń melıoratıvtik jaǵdaıyn jaqsartýǵa  jáne topy­raq­tyń qunarlylyǵyn arttyrýǵa, osy ar­qyly aýyl sharýashylyq daqyldardan qo­symsha 65 paıyzǵa deıin ónim alýǵa bola­tynyn dálel­dep, is júzine asyryp keledi. Nátıjesinde astyq daqyldaryndaǵy dánniń beloktyq zaty (ulpasy) bes  paıyzǵa deıin kóbeıip, kókónis daqyldaryndaǵy nıtrattar birneshe ese azaıatyndyǵy, sonymen birge da­qyl­dar ónimine sýdyń az kólemde qolda­nylatyny anyqtady. Osyǵan oraı kóp jyldyq ǵylymı izde­nisterdiń negizinde «Ǵylymı jańalyqtar av­torlary men ónertapqyshtar» halyqaralyq akademııasynyń sheshimimen ósimdiktiń bıo­logııasy salasynda qazaqstandyq ǵylymı jańalyq tirkelip, jańalyq kýáligi Eńbek Qyzyl Tý ordendi О́.Ospanov atyndaǵy Qazaq topyraqtaný jáne agrohımııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna berildi. Qazirgi tańda ınstıtýtymyzda daqyldar­dan ekologııalyq taza, joǵary jáne sapaly ónim alýdyń negizin quraıtyn jáne topy­raqtyń qunarlylyǵyn ósiretin adaptogen preparattardyń (PA) otyz toǵyz túri bar.  Osy preparattar degradasııaǵa ushyraǵan sýarmaly jerlerde  paıdalanylý ústinde. Olardyń kóp ótpeı aýyl sharýashylyǵy  da­qyldary egistikterinde  keńinen paıdalany­la­tyndyǵyna tolyq senemiz. Tabıǵı mıneraldardy paıdalana jáne olar­dy túrli mıneraldy elementtermen baıy­ta otyryp jańa organomıneraldy tyńaı­t­qyshtardyń, sonymen birge jańa baǵyttaǵy  organıkalyq qaldyqtardy óńdep jáne olar­ǵa mıkroelementter men mıkroorganızmderdi engizý arqyly jańa mıkrobıo­tyńaıtqysh­tar­dyń jańa túrlerin oılap taptyq. Olar aýyspaly egistegi tájirıbe tanabynda to­pyraqtyń qunarlylyǵyn arttyrýda, osy arqyly kókónis pen kartop daqyldarynyń sapasy men ónimdiligin arttyrýda úlken nátıje kórsetip otyr. Bul jańalyqtyń da keleshekte ódiristen  erekshe oryn alatynyna senimimiz mol. Osy joǵarydaǵy aıtylǵan jańa tehnologııalar, preparattar men tyńaıtqyshtardyń nátıjesin qoldaıtyn  ınnovasııalyq patentteri bar. Osyǵan oraı  aýyl sharýashyly­ǵynda  «Ana-jer» JShS-niń  prezıdenti Sýltan Ýsmanovtyń shyǵarǵan MERS atty mıkrobıotyńaıtqyshy topyraqtanýshy ǵa­lym­dar­men birge  óndiriske keń kólemde endirilip keledi. Onyń berer paıdasy – ósim­dikterdi kóptegen makro, mıkroelementter jáne mıkroorganızdermen qamtamasyz ete otyryp, topyraqta qorektik zattardy tıimdi, al mıneraldy tyńaıtqyshtardy únemdi etedi jáne hımııalyq ýly zattardyń keri áserin azaıta otyryp daqyldardyń ekologııalyq taza ónimin arttyryp, sapasyn jaqsartady. Baqylaý nysandarymen salystyrǵanda MERS mıkrobıotyńaıtqyshy ónimdi bir jarym esege deıin kóbeıtedi. Osy tyńaıtqyshqa  2010 jyly 21 jeltoqsanda Astanada ótken «Innovasııa jáne ınvestısııa» kórmesinde Memleket basshysy N.Á.Nazarbaev oń baǵa berdi. Syrdarııa atyrabynyń, Aral tabanynyń  jáne  astyq óndiretin negizgi soltústik aımaqtardaǵy topyraqtyń qunarlylyǵyna  kóp jyldan beri júrgizilip kele jatqan monıtorıng negizinde Syr óńiriniń, ásirese, Aral tabanyndaǵy  sortań jáne tuzdanǵan topyraqtardyń kólemi kóbeıip, topyraqtyń qunarlylyǵy azaıǵany baıqaldy. Sol sebepti Aral óńiriniń topyraq qunarlylyǵyn qal­pyna keltirý baǵytynda, ondaǵy ósimdik­terdiń bıologııalyq ónimdiligin arttyrý  úshin Syr óńiriniń topyraq kartasy men  olar­dy tıimdi paıdalanýǵa arnalǵan topy­raqtyń óndiristik toptamasynyń karta-shemasy jasaldy jáne egistikten shyǵyp qalǵan jerlerdi egis aınalymyna qaıtadan endirý jóninde usynysy engizildi. Sondaı-aq Jetisýdyń, Jambyl, Qaraǵan­dy jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynyń  jańa tehnologııamen jasalǵan topyraq kar­tasynyń elektrondyq nusqasy, topyraq­tyń qunarlylyǵyn jáne onyń ball bonıtetin anyqtaıtyn  kartasy, taǵy da sol sııaqty kóptegen sharalar men nusqaýlar jasalyndy. Soltústik Qazaqstannyń astyqty ólke­lerindegi topyraqtarda  ylǵaldy saqtaý, topy­raqtyń qunarlylyǵyn jáne óniminiń ónimdiligin arttyrý tehnologııasynyń ǵyly­mı negizderin  Soltústik Shyǵys Qazaq aýyl sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty­nyń ǵalymdarymen birlesip jasap, óndiriske engizip kelemiz. Qazirgi kúni óndiriske engizip jatqan jańa tehnologııalarymyz – ınstıtýt ujymynyń istep jatqan eren eńbekteriniń bir bóligi. Olardyń barlyǵy Elbasynyń jer tıimdiligi men qunarlylyǵyn arttyrý, agroónerká­siptik keshendi damytý jónindegi tapsyrma­larymen, Úkimettiń osyǵan oraı atqaryp jatqan jumys baǵyttarymen tolyq sáıkes keledi. Bul – ınstıtýt topyraqtanýshy ǵalymdarynyń el táýelsizdiginiń jıyrma jyldyq mereıtoıyna qosar qomaqty úlesi. Sebebi, bizdiń basty baılyqtarymyzdyń biri ulan-baıtaq jer resýrstarymyz bolsa, bul sharalar sol baılyqty durys ta tıimdi paıdalaný jolyndaǵy táýelsiz elimizdiń alǵash­qy ǵylymı nátıjeleri. Qazirgi kezde zaman talabyna saı, irgeli jáne qoldanbaly izdenisterdiń nátıjesinde anyq­talǵan topyraqtaný jáne agrohımııa prob­lemalaryn alǵa tarta otyryp, aldaǵy úsh jylǵa jańa  jobalar ázirleý ústindemiz. Oǵan Úki­met tarapynan qoldaý  bolady degen senimdemiz. Abdolla SAPAROV, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń  doktory, professor, О́.Ospanov atyndaǵy Qazaq topyraqtaný jáne agrohımııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas dırektory. Almaty.