Adaldyq aınasy

Adamgershilik – elden asqan erlik te, jurttan asqan kóre­gen­dik te emes. О́zgeniń de ózińdeı ekenin eskerip, talabyn muqatý­dan tar­ty­natyn meıirbandyq. Ol – ja­ny­nyń qunary bar, sa­na­synyń shy­ra­ǵy barlarǵa ǵana tán qasıet. Búgin­gideı saıası óler­mendik, materıal­dyq ashqa­raq­tyq pen paıdakúnemdik bel ala bas­taǵan tusta adamgershilik, ıman­dy­lyq, adaldyq, izgilik tárizdi rýhanı qundylyqtardyń qa­jettiligi aıqyndala túseri anyq. Jaraty­lys paıymynda osyn­daı adamı qasıetterdiń dáni molynan sebilgen tulǵalarǵa qoǵamnyń zárý bo­latyny da sondyqtan. Jaratylysynan búgilýdi bil­megen, bolymsyzǵa úgilýge kón­begen, oıy men isi izgi nıetterge toly Serik Tóregeldın sondaı aza­mattardyń qatarynan tabyla­ry­na senimdimin. Onyń sebebi de joq emes. «Bireýdi Qudaı qossa, endi bireýdi noqta qosady» deıdi ǵoı halqymyz. Bizdi qosqan tarıh­tyń ashyq aspan as­tyndaǵy aı­qara ashylǵan Uly Dala kitabyna aı­nal­ǵan Ulytaý óńiriniń Jezdi ól­kesi. Uly Jibek jolynyń «Sary­sý» tarmaǵy ótetin osynaý qasıet­ti topyraqta bir jylda ómirge kelip, bir ýaqytta ósip jetildik. Oı­nap-kúlip júrip Úlken Jezdi ózeni boıyndaǵy Qara­to­ǵaı­da men, al Shaǵambaıda ol shóp shabýmen aınalysyp, álimizshe úı­ge kó­mektes­tik. Bir mektepten bilim alyp, kókirek kórigimizdi de ash­tyq, Qaraǵandy polıtehnı­ka­lyq ınstı­týtyna birge túsip, túr­li ma­mandyq ıeleri atandyq. Keıin de ár salada eńbek etsek te ómir noqtamyz bo­sańsyp ne tolyq aǵytylyp ketken tustary bolǵan emes. Iá, ómir bolǵan soń, órine shyǵyp súıindik te, ózegine túsip kúıindik te. Tolstoı aıtpaqshy, «О́mir degen tek qana túzý jolmen júrý emes, sol túzý jolmen kele jatyp bury­lys­qa kelip, burylystan kele ja­t­yp qulap qalý, qaıta turý, qaıta  júrý». Degenmen, Serik Máken­ulynyń ómir joly áý bastan túzý túzildi deýge bolady. Ata-anasy­nan, ǵasyr ja­sa­ǵan ájesinen boıyna sińir­gen tárbıe men tálimi jáne ol kisiler aralasqan zııaly ortadan alǵan ǵıbraty S.Tóregel­dınge úlken sabaq boldy. «Qasıet juǵys, aqyl aýys» degen naqyl sózdiń aıqyn kórinisi de osy shyǵar. Stýdenttik jyl­dary ol bar­lyq belsendi jastarǵa tán qoǵam­dyq jumyspen ári sportpen aına­lysty. Eńbek joly da tabysqa toly boldy. Instı­týt­ty támam­daǵan soń qyzmet saty­sy qury­lys ýchaskesi sheberinen bastap, res­pýb­lıkalyq deńgeı­degi bas­shy­lyq dárejesine deıin kóte­ril­di. Qan­daı da bir qyzmet atqar­ma­syn, eń aldymen, eńbek­shi­ler­diń múddesin qorǵaýdy kóz­dedi já­ne osy tur­ǵyda týyn­da­ǵan qıyn­shy­lyqtar men túrli kedergilerdi eń­serý ba­ǵytynda bir sát te aıan­ǵan emes. Bul jolda talaı «dókeı­ler­men» shekisýge deıin bardy, ol jóninde jáne buqaralyq aqparat qural­dary jarysa aıtyp ta, jazyp ta, kórsetip te jatty. Máselen, kúnimiz Máskeýge qa­rap turǵan 1985-1990 jyl­da­ry Nıkolskıı (qazirgi Qaraǵan­dy obly­syndaǵy Sátbaev qala­sy) qa­la­lyq atqarý komıtetiniń tóraǵa­sy bolyp qyzmet atqarǵan tusyn­da Serik Tó­re­geldın qala turǵyn­dary men ken­shilerdiń tur­ǵyn úı, mektep, bala­baqsha, jol jóndeý, kommýnaldyq sharýa­shy­lyǵy má­se­l­elerin sheshý tárizdi ıgi is-sha­ralarǵa muryndyq bol­dy. Eń ma­ńyzdysy, ol qalalyq atqarý ko­mıtetiniń arnaıy sheshimimen Jez­­qazǵan qalashyǵynyń turǵy­lyq­ty massıvteriniń asty­nan rýda alýǵa tyıym saldy, sóıtip, qaýipti turǵyn aımaǵynan 14 myń adamdy kóshirý máselesin odaqtyq mınıstrlikke, onyń Jez­qaz­ǵan taý-ken metallýrgııa kom­bı­naty basshy­syna tikeleı qoı­dy, mundaı qajet­tilikke olar­dyń kóz­derin jetkizý maqsa­tyn­da óz aty­nan «Kazahstanskaıa prav­da» gazetine «Stolknovenıe» degen at­pen ma­qala jarııa­lady. Bul, árıne, bıshikeshterge una­mady, ony jan-jaq­tan qyspaq­qa alý bastaldy. Osy qıyn-qystaý sátte, S.Tóregeldın Mınıstrler Ke­ńesiniń sol kezdegi Tóraǵasy Nur­sultan Nazarbaev­tyń tarapy­nan qol­daý tapty ári ol kisiniń kó­megi­men KSRO Mınıstrler Keńesi­niń Tóraǵasy Nıkolaı Ryjkovpen kezdesip, qonys aýdarýǵa qajetti degen qarajat máselesi oń sheshildi. Sóı­tip, qı­rap-buzylýy yqtımal aı­maq­tan turǵyndar jańa orynǵa kóshiril­di. Sonda ǵoı, Nursultan Ábish­­uly­nyń: «Nıkolskıı qala­lyq at­qarý komıtetiniń «tyıym salýy» da óz degenin istedi. Odaq­tyq mınıstrlik pen onyń Jez­qaz­ǵan taý-ken metallýrgııa kom­bı­natyna ony­men sanasýyna týra kel­di. Qaýipti aımaqta qalǵan qala­shyq turǵyn­daryna jańa shaǵyn aýdan salý bastaldy», – dep qala bas­shysy­nyń batyl da qaǵıdatty usta­ny­myn atap ótkeni. Rasynda, sol kez­deri osyndaı erlikke tán shart-qı­mylǵa bara alatyn qala­lyq deń­geı­degi basshylar neken-saıaq bolatyn. Serik Mákenuly Nursultan Na­zar­baevtyń qamqorlyǵyn elimiz táýel­­sizdigin alǵannan keıingi jyl­dary da kórip júrdi. Sátbaev qala­sy­nyń ákimi bolyp taǵaıyn­dalǵan sátten-aq, ol birden ábden shegine jetken ózekti másele­ler­diń túıinin tú­be­geıli sheshýdi qol­ǵa aldy. Tyń­ǵy­lyq­ty jumys­tyń ar­qa­synda bir jyldyń ishinde qa­la tur­ǵyn­dary shekteýsiz elektr ener­gııasyn paı­da­­la­nyp, tek taza sý ishetin boldy, páterlerde jy­lý or­nady, bıýdjettik uıym­dar­dyń jal­aqy men kom­mýnaldyq qyz­met túr­leri boıynsha san jyl­ǵy qaryz­dary tólenip, jo­ıyl­dy, qala kúl-qoqystan taza­ryp, jasyl-jelek kó­beı­di. Sha­ǵyn  jáne orta bıznesti qor­ǵaý men qoldaýdyń tyń ádisin oı­lap tapty. Sóıtip, ol Qazaq­stan­da al­ǵash ret «Baqylaý jasaıtyn organ­dar­dyń kelip-ketýin esepke alý ki­taby» jáne ony qol­daný bo­ıynsha nusqaýdy óz betimen ázir­lep, bekitti. Bul baqylaý­shy organdar tarapynan tekseris sanyn ed­áýir azaıtýǵa yqpal etti. Keıin, 1996 jylǵy sáýirde Memleket bas­shysymen kezdesý bary­syn­da «Kitap» týraly baıan etilgende, Nur­sul­tan Ábishuly bul bas­tamany qol­dap, tıisti oryn­darǵa osynaý ozyq tájirıbeni taratýdy tapsyrdy. Alaıda, qarapaıym halyqqa jaǵymdy S.Tóregeldın qolynda bı­l­igi bar keıbir adamdarǵa jáne Jezqazǵandaǵy alpaýyt óndiris bas­­shylyǵyna asa jaǵa qoıma­dy. Olar qalaı da tynymsyz qa­la ákiminen qutylýdyń amal­daryn izdestire bas­­tady. Sodan baryp, bıýdjetti únem­deý degen syltaýmen Sátbaev qala­synyń bıýdjetin Jezqazǵan qala­syna ótkizýge jumys jasady jáne muny keıin iske asyrdy. Árı­ne, óz aqshańa óziń ıe bola almaǵan soń, qandaı istiń de qııýy keteri anyq qoı. Osyny eskergen jáne ál­debireýlerdiń jeke basy­nyń múd­desine bola halyqty kúı­zeltpeýdi oılaǵan S.Tóregeldın qolynan kelgenshe mundaı bas­syz­dyqqa jol bermeý úshin jan­talasty. Tipti, sol kezde memlekettik deńgeıde úl­ken laýazymǵa ıe, esimi elge tanys óziniń jerlesine arnaıy shy­ǵyp, odan kó­mek-qoldaý sura­dy. Ol al­dymen emeksitkenmen, keıin jalt berdi, sóı­tip, sońǵy úmiti úzildi. So­nyń sal­darynan, Sátbaevtyń turǵyn­dary birshama jyl jetim bala­nyń kúıin keshti, ózderine tıesili úlesterinen ylǵı da qur qalyp jatty, adamdardyń re­nish-ókpesi kóbeıdi. Aqyrynda, keleńsiz jaǵ­daı­lar ýshyǵyp ketpesin degen oımen bolý kerek, Sátbaev qala­syna óziniń bıýdjeti qaıtaryldy. Biraq, kóp adam­nyń júreginde syzat, kóńilinde qaıaý qaldy. Qalaı bolǵanda da, mundaı keleńsiz jaǵdaılar Serik Má­ken­ulynyń kóńiline kirbiń salǵany­men, onyń jigerin jasytpady. Halyq múddesin kózdeýden, ádil­dikti or­nyq­tyrýdan, kemshiliktermen kú­re­sýden bir jańylǵan joq. Muny aqparat quraldary arqyly S.Tó­regeldınniń Jez­qaz­ǵan obly­sy­nyń baǵa jáne monopo­lııaǵa qar­sy saıasat bo­ıyn­sha komıteti­niń tór­aǵasy, Qa­raǵandy oblysy boıyn­sha ba­ǵa jáne monopolııaǵa qarsy saıasat boıynsha aımaqtyq komı­tet­­tiń tóraǵasy, Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mı­nıstr­li­gi­niń basqarma bastyǵy retinde ár jyldary jasaǵan naqty jumys­tarynan jaqsy bilemiz. Bir mysal. Qaraǵandy obly­sy boıynsha baǵa jáne mono­po­lııaǵa qarsy saıasat boıynsha aı­maqtyq komıtet tóraǵasy laýa­zymyna ta­ǵaıyndala salysymen oılanbastan monopolııaǵa qarsy zańna­ma­ny buzýshylarǵa kelispeýshilikpen qaraý saıasatyn myq­tap júr­gize bastady. Zańsyz tabystary­nan qa­ǵylǵandar, árı­ne, qarap qalma­dy. Olar túrli sebepterdi alǵa tartyp Joǵary tártiptik keńeske, Bas prokýra­týraǵa, sot organ­da­ry­na Serik Mákenulynyń ústi­nen shaǵym­dar túsire bastady. Alaıda, ol kórsetilgen qysym­dar­ǵa qa­ra­­maı, óziniki durys ekenin batyl dáleldep, oblystyq prokýratýrada, Bas prokýratýrada joǵary sot ınstansııasy bo­lyp tabyla­tyn Jo­ǵarǵy Sot tóralqa­synda isti je­ńip shy­ǵyp,   daý­lar­ǵa núkte qoı­­dy. Bul Qa­zaqstan kóle­mindegi buryn-soń­dy bolma­ǵan jaǵdaı edi. Sodan da bolar, S.Tóre­gel­dın­niń bul «ten­tektigi» keıinnen onyń qyz­meti­nen shettetilýine ákelip soqty. Degenmen, «Aqqa Qudaı jaq», ara­ǵa shama­ly ýaqyt salyp ony bul qyz­metke búgingi oblys basshy­ly­ǵy ar­naıy shaqy­ryp aldy. Qa­zir mun­da daý-damaı basylǵan, ár­kim ózine tıesili jumystaryn el ıgiligine baǵyttap atqarýda. Maqala basynda qoǵam sha­lym­dy tulǵalarǵa zárý degenimde, men Serik Mákenuly sekildi azamattar týraly tym az aıty­laty­nyn eskertkim kelip edi. Nege ekeni belgisiz, biz sheneýnikterdi qol­daǵannan góri, olar­dy dattaýǵa daıyn tura­myz. Iá, sheneýnikter ortasynyń ala-qulalyǵy,  ara­la­ryn­da memlekettik qyzmetke kez­­deısoq kelip qalǵandarynyń ba­ry esh qupııa emes. Sonymen bir­ge, óz isine shyn júrekten ja­ny ashı­tyn, eli, jeri úshin basy aýyryp, baltyry syz­daıtyn, halyqqa qyz­met etýge qa­shanda daıyn, qoly pák, ary taza memlekettik qyzmet­shiler týraly aı­typ, jazyp, kórsetip júrý­di bir sát umytpaǵan jón dep bilemin. Myna maqala sonyń bir bas­ta­masy retinde ári kóp jyly sózdi so­ńy­nan aıtatyn ádetimizden aý­laq bo­laıyq degen nıette jazy­lyp otyr. Olaı bolsa, bir-biri­mizdi qol­­dap júreıik, aǵaıyn! Kenjebolat JOLDYBAI, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. Astana.