Qazynaly qurlyq qalasy

Sońǵy aılarda kóptegen basy­lym­darda, ózge de quraldarda, ǵa­lam­torda Ońtústik Qazaqstan obly­sy Saıram aýdanynyń aýmaǵynda, Shymkent shaharynan taıaq tastam tusta Qurlyq degen ejelgi qalanyń orny tabylyp, arheologııalyq qaz­ba jumystary júrip jatyr degen aqparat, túrli-túrli habarlar ja­rııa­lanyp jatyr. Bári de shyn­dyqqa saıady. Biraq, keıbir BAQ-tar habarlaǵandaı, bul – pálendeı tosyn, tótenshe jańalyq emes. Ras, Batys Eýropa – Batys Qytaı kólik dáliziniń salynýyna baılanys­ty kóne shahardyń tıisti bóligin eki aıdyń ishinde tezdete qazyp bitirip, zertteýge alý mindeti qoıylǵan. Biraq Qurlyq (Hýrlýg) deıtin ǵajaıyp qalanyń bolǵany bizdiń tarıhshylar, jazýshy­lar, arheologtar úshin buryn­nan-aq aıan. Túrli tarıhı jazbalarda, mádenı muralarda Qurlyqtyń aty men zaty edáýir baıandalady.  «Egemen Qazaq­stannyń» 2009 jylǵy jeltoq­san­nyń sońǵy aptasyndaǵy sanynda «Qýana­dy qos ózen qosylǵanda» degen ma­qa­la jarııalandy. Sonda saıram­dyq jazýshy-dáriger Ersin Qoıbaǵar­uly­nyń sózi keltirilgen: «Saıramda áli zerttelip-zerdelenbeı jatqan jaǵ­daıat­tar jetip artylady. Mynaý tur­ǵan bizdiń aýyldy alaıyqshy. Kúni keshege deıin Stalın selosy, odan soń «Oktıabrdiń 40 jyldyǵy» bólimshesi, keıinirekte Qyzylsý, Sıqym aýyly atan­dy. Sońǵy jyldary Qurlyq aýy­ly dep ózgerttik. Ázer degende. Tap osy jerde myń jyl buryn Qurlyq qalasy turǵan. Arab ǵalymdary Saıram (Ispıdjab) mańynda qyryq qala bar ekenin jazyp ketken. Solardyń biri Qurlyq týraly Ábý Ysqaq ıbn Mu­hammed ál-Farısı men Maqdısa ál-Mutahhar atap kórsetken. Qazaq­stan ǵalymdary ártúrli  boljap júr­gen Qurlyq qorǵanynyń qaldyqtary 1990 jyly Almaty – Termez tras­sa­sy bizdiń aýyldyń ústinen ótkende tabyldy. Muny akademık, ataqty ar­heo­logymyz Karl Baıpaqov rastap berdi...» Iá, solaı. Qurlyq qalasynyń orny 1990 jyly tabylǵan. Ol týraly sol kezde BAQ habar bergen. Jazýshy Ersin Qoıbaǵarulynyń ózi de aýdandyq «Mártóbe», oblystyq «Ońtústik Qazaqstan» gazetterinde, respýblıkalyq «Dala» jýrna­lyn­da materıaldar jarııalaǵan. Tabyl­ǵan tamtyqtar, qumyralar, aqsha­lar men mórler týraly baıandaǵan. О́kinishke qaraı, sol kezde eshkim nazar aýdarmady. Kóńil bólmedi. Olaı bolatyny túsinikti de. KSRO tarap jatty. Qazaqstannyń shama­sy kelmedi. Árkim-árkim túrtkilep teńgeler taýyp júrdi. Úı salamyn dep shuńqyr qazǵandar qazynalar men qumyralarǵa, qorǵannyń qaby­r­ǵalaryna kezikti. Qoıbaǵaruly qoı­ǵyz­ǵan, Qurlyq atyn alǵan aýyldyń adamdary alýan túrli ańyzdar aı­typ, tańǵajaıyp túster kórip jú­rip jatty. Almaty – Termez tras­sa­sy da, ǵajap shahar haqyndaǵy áń­gimeler de eskirýge aınaldy. Qur­lyq aýyly gúldendi. Minekıińiz, endi arada on bir jyl ótkende qaıran Qurlyqtyń or­tańǵy bóligi Batys Eýropa – Batys Qytaı uly joly enshilegen endikten eleń­detip, ejelgi dáýir­lerdiń kúıin shertip shyǵa keldi. Birazdan beri «Arheolo­gııalyq saraptama» JShS jetekshiligimen arna­ıy mamandar, Qurlyq jáne Qaı­nar­bulaq aýyldarynyń turǵyn­dary qazba jumystaryn jyldamda­typ júrgizip jatyr. Sebebi, kóp uza­maı-aq uly joldyń qurylysy qaı­ta jalǵasýy qajet. Ýaqytsha toqtap tur. «Qurlyq – Shymkent shahary­nyń burynǵy aty. Qazaq handyǵynyń qa­lasy. Birneshe ret qıraǵan. Jońǵar­lar sońǵy márte kúıretkennen keıin ońala almaǵan», degendeı pikirler bu­ryn da bartuǵyn. Búgin de aıtylyp jatyr. «Joq, Qurlyq – Shymkent emes, Saıram tóńiregindegi qyryq qa­la­nyń biri. Arab saıahatshylarynyń jazbalaryna qarasaq, bul shahar IH – H ǵasyrlarda da bolǵan. HII – HIII ǵasyrlarda qırap-kúıregen». Ekinshi pikirdegiler osylaı maǵlum­daıdy. «Bári zertteledi, anyq­ta­la­dy, sol úshin de qazba ju­mys­tary qarqyndy júr­gi­zilý­de. Toq­sanynshy jyl­dary kúsh-qara­jat joq edi, mine, bá­ri bar. Táýelsiz­dik­tiń arqa­sy» deıdi Álkeı Mar­ǵulan atyn­daǵy Arheologııa ınstı­tý­ty­nyń qur­­met­ti dı­rektory, UǴA akademıgi Karl Baıpaqov. Qazaqstannyń qaı óńiri de – tunyp turǵan tarıh. Ási­re­se, Ońtústik óńirińiz ózge­she. Saıramnyń, Túrkiba­sy­nyń, Or­­dabasynyń, Qazy­ǵurt­­tyń qaı tusyn qazsańyz da qala­lar shyǵa keledi. Qa­zyl­maǵan, zerttelmegen, ashyl­­maǵan qan­shama shaharlar jatyr. Shym­kentińizdiń ózinde de jum­baqtar jetedi. Qyrǵy bazar­dyń, eski shahardyń, «Shym­qala» kesheni dep atalyp, túrli qu­rylystar qarqyn alǵan alańnyń as­tynda da tarıhı qa­zy­nalar bar. Bárin qazǵylap, beı-be­re­ket tóńkere ber­genniń de jóni joq. Onsyz da  Or­da­basy, Oty­rar, Túrki­stan, Sozaq ja­ǵy kim bolsa sol shuqy­lap, qalaı bolsa solaı qaz­ǵan­­dyq­tan, shurq tesik shıyr­­larǵa aınal­dy. Ási­rese,  Oty­rar­­dyń ornyn qaıta-qaıta qazdyq. Saqtaı al­madyq. Ashyq aspan astyn­da, jaýyn-shashyn ótinde qalyp, qor boldy. Iá, bár-bárin tap búgin qazyp, tap búgin kórip, tap búgin bilip ala qoıa­myz degenimiz kúpirlik bolar. Erteńgi urpaqqa da tarıhı tanym qazyna­laryn qaldyraıyq. Bálkim, olar bizden áldeqaıda áleýetti, tereń, bilimdi de bilikti bolar. Zeregirek, zerdelirek áreketterdiń joldaryn tabar. Marhabat BAIǴUT. Ońtústik Qazaqstan oblysy. Sýretti túsirgen Qaısar Sherim.