Akademııalyq utqyrlyq bilim berýdiń bıik belesi

Elbasy N.Á.Nazarbaev ústi­miz­degi jyldyń sáýir aıynda ót­kizilgen Úkimettiń keńeıtilgen oty­rysynda – Qazaqstandy álem­dik deńgeıdegi bilim ortalyǵyna aı­naldyrý qajettiligine basa nazar aýdarǵan edi. Álemdik ozyq táji­rıbelerdi taldap, tarazylaı oty­ryp jasalǵan Qazaqstan Res­pýb­lıkasynda bilim berýdi damytý­dyń 2011-2020 jyldarǵa arnal­ǵan memlekettik baǵdarlamasynda – jo­ǵa­ry oqý oryndarynyń qyzme­tin joǵary bilim berýdiń álemdik úlgisine sáıkestendirip, akade­mııa­lyq utqyrlyqty qalyptas­tyrý – júzege asyrylýǵa tıisti min­detterdiń biri retinde kórsetilgen. Joǵary bilim berýdiń Eýro­palyq keńistigin quraýshy damy­ǵan aldyńǵy qatarly elderdiń basty ustanymy – Bolon dek­la­rasııa­synyń qaǵıdalaryn basshy­lyq­qa alý bolyp tabylady. Bul qaǵı­dalarǵa azamattardyń ómir boıy bilim alýyna ońtaıly jaǵdaı jasaý, joǵary bilim be­rýdiń áleý­mettik baǵyttylyǵyn júzege asy­rý, joǵary bilim berýde básekege qabilettilikti art­tyrý, bakalavrıat-magıstratýra-doktorantýra satylarynan tura­tyn ózara sabaq­tas akademııalyq bilim berý jú­ıesin qalyptastyrý, oqytý úderisin kredıttik tehnolo­gııanyń negizinde uıymdastyrý, oqý baǵdarlamala­rynyń mazmu­nyn jetildire oty­ryp, bilim alýshylardyń akade­mııalyq ut­qyr­lyǵyn qalyptas­tyrýǵa qol jetkizý, t.b. jatady. Bul qaǵı­dalardyń barlyǵy bir-birimen ózara baılanysta júzege asyry­lýy tıis. Bilim alýshylardyń akademııa­lyq utqyrlyǵyna qol jetkizý úshin – Eýropalyq joǵary oqý oryn­dary qaýymdastyǵynyń negizgi talaptary bolyp tabylatyn joǵary oqý oryndarynyń bilim berý baǵdarlamalarynyń ózara úılesimdiligin qamtamasyz etý qajet. Al akademııalyq utqyrlyq degen ne? Bul – elimizdegi kez kelgen joǵary oqý ornynda oqyp jatqan bilim alýshynyń oqý ornyn, oqý baǵdarlamasyn, pro­fes­sor-oqytýshyny erkin tańda­ýyna múmkindik berý, oqý keze­ńiniń aralyǵynda bilim alýshy­nyń belgili bir oqý baǵdar­lamasyn elimizdegi nemese shet eldegi joǵary oqý ornynda ıgerýge jaǵdaı jasaý. Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi elimizdegi joǵary oqý orynda­rynda bilim alýshylardyń akade­mııalyq utqyrlyǵyn júzege asy­rýǵa erekshe den qoıyp otyr. Muny birneshe mysaldarmen dá­ıek­teýimizge bola­dy. Birinshiden, joǵaryda atap ótilgen memlekettik baǵdarlamada joǵary bilim berý júıesine 2000 jyldary engizilgen amerıkalyq úlgidegi kredıttik tehnologııadan kredıtterdi transfertteýdiń eýro­palyq úlgi­sine (ECTS) 2020 jylǵa deıin JOO barlyǵynyń toly­ǵymen 100 paıyz aýysýy kózdel­gen. Osyǵan baılanysty búgingi kúni mınıstrlik joǵary oqý oryn­daryna 2012-2013 oqý jylynan bastap ECTS-ke kóshýge talap qoıyp otyr. Bul bizge ne beredi? Bolon deklarasııasyna qol qoıǵan memleketter arasyndaǵy joǵary bilim berý baǵdarlamalarynyń óza­ra úılesimdiligi, kredıtterdi esep­teýdiń bir júıede bolýy bilim alýshylardyń akademııalyq utqyrlyǵyna jol ashady. Demek, TMD-daǵy alǵashqy memleket­terdiń biri retinde Bolon dekla­rasııasyna qosylǵan Qazaq­stan­nyń joǵary bilim berý júıesinde akademııalyq utqyrlyqty qalyp­tastyrý múmkindiginiń aýqymy bu­dan ári keńeıe túsedi. Osy tusta aıta ketýimiz kerek, kópdeńgeıli akademııalyq bilim berý baǵdar­lamasyna kóshken alǵashqy jyl­dary joǵary oqý ornyn bitirýshilerge biz ári kásibı bilim berdik, ári akademııalyq dáreje berdik. Árıne, tórt jyldyń ishinde kásibı bilimmen qatar, akademııalyq bilim berý ońtaıly bolǵanymen, bul joǵary bilimdi sapaly mamandar daıarlap shyǵarýǵa tolyq múmkindik bermedi. Sońǵy eki-úsh jyldyń kóleminde joǵary bilimniń bakalavrıat baǵ­dar­lamasy boıynsha bitirýshilerge «bakalavr» akademııalyq dárejesin berip kelemiz. Bitirýshilerge qosymsha ká­si­bı biliktilik be­rý al­daǵy she­shi­lýi tıis min­detterdiń biri. Son­dyq­tan da bizge jo­ǵary aka­de­mııalyq bilim berý men joǵary kásibı bilim berý mazmu­nynyń ara-jigin ajy­ratyp alýymyz qajet sııaqty. Ekinshiden, mınıstrlik tarapy­nan bilim alýshylarǵa qarapaıym turmystyq deńgeıdegi shetel tilin meńgertýden kásibı deńgeıdegi shetel tilin meńgertýge basa nazar aýdarylýda. Bakalavrıat maman­dyq­tarynyń 2011 jylǵy memlekettik jalpyǵa mindetti bilim berý standartynda bazalyq pánder toptamasyna 3 kredıt kóleminde «Kásibı-baǵyttalǵan shetel tili» páni qosylyp otyr. Bul bilim alýshynyń óz mamandyǵy boıynsha negizgi pánderdi shetel tilinde meńgerýine negizdelgen. Muny da bilim alýshynyń akademııalyq ut­qyrlyǵyn júzege asyrýǵa baǵyt­talǵan qadam dep sanaımyz. О́ıt­keni, óz mamandyǵy boıynsha ká­sibı aǵylshyn tilin erkin meńgergen bilim alýshyǵa belgili bir akade­mııalyq kezeńde shetelde bilimin jalǵastyrý barysynda qıyndyq týyndamaıtyn bolady. Úshinshiden, oqý baǵdarlama­la­ry­nyń mazmunyn anyqtaýda jo­ǵary oqý oryndarynyń akademııa­lyq erkindigi keńeıtildi. Iаǵnı, joǵary oqý oryndarynyń bilim alýshyǵa usynatyn tańdaý pán­deriniń kólemi jalpy oqý baǵ­darlamasy kóleminiń bakalavrıatta 70 paıyzyn, magıstratýrada 80 pa­ıyzyn, doktorantýrada 95 paıyzyn quraıtyn bolady. Demek, joǵary oqý oryndary bilim alýshy­la­rynyń akademııalyq bilim almasýy kezinde oqý baǵdarlamalaryn tań­daýyna mol múmkindik beriledi. Akademııalyq utqyrlyqty qam­ta­ma­syz etýde sheshimin kútip tur­ǵan máseleler de barshylyq. My­saly, elimizdegi ýnıversıtetter arasynda nemese sheteldik joǵary oqý ornynyń qatysýymen júzege asyrylatyn akademııalyq utqyr­lyqty qarjylandyrý mehanızmin áli de naqtylaý qajettiligi baı­qalady. Taǵy bir másele, bilim alý­shyǵa usynylatyn mobıldi baǵdar­lamalar bazasynyń joqtyǵy, son­daı-aq ár elderde bilim berý júıesiniń normatıvtik-quqyqtyq baza­synyń árkelki bolýy. Desek te, Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń 2011 jylǵy 19 qańtardaǵy keńeıtilgen alqa májilisinde talqylanyp, maqul­danǵan «Qazaqstan Respýblı­kasy joǵary oqý oryndarynda bilim alýshylardyń akademııalyq utqyrlyǵy «tujyrymdamasy bir­qatar máseleniń sheshilý baǵyt­ta­ryn aıqyndap berdi. Búginde Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıteti de sheteldik joǵary oqý oryn­darymen birlese otyryp, qos dıp­lomdy bilim berý baǵdarlamalaryn júzege asyrý múmkindigin keńeıtý, sheteldik joǵary oqý oryndarynyń bilikti mamandaryn shaqyrtý ar­qyly akademııalyq utqyrlyqty júzege asyrý sharalaryn túr­lendirý baǵytynda birqatar ju­mystardy atqaryp keledi. Búgingi kúni ozyq tájirıbelermen almasý, stýdentter almasý, halyqaralyq standartqa sáıkes oqý baǵdarla­malaryn jańartý jáne kóptegen bilim salasyndaǵy basqa da maq­sattar boıynsha ýnıversıtette 60-qa jýyq kelisim-sharttar men memorandýmdar jasalyp, iske asyrylýda. Osy baǵytta sońǵy jyldardyń ózinde V.P.Gorıachkın atyndaǵy Máskeý memlekettik agroınjenerlik ýnıversıtetimen, Máskeý memlekettik pedagogı­ka­lyq ýnıversıtetimen, Novosibir mem­lekettik ýnıversıtetimen, Sankt-Peterbýrg memlekettik teh­­nologııalyq ınstıtýtymen, Ýhta memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetimen, Omsk memlekettik agrarlyq ýnıversıtetimen, Túr­kııanyń Atatúrik, Seldjýk, Erzındjan ýnıversıtetterimen, Koreıa Respýblıkasynyń Kangvon ulttyq ýnıversıtetimen eki­jaq­ty kelisim-sharttar jasaldy. Bilim jáne ǵylym mınıstri B.Jumaǵulovtyń bastamasymen 2011 jyldyń mamyr aıynda elimizdegi matematıka páni muǵalim­deriniń I sezi ótkeni belgili. Orta mektep nemese joǵary oqý orny bolsyn, basqa da pándermen qatar irgeli ǵylymı pánderdiń, onyń ishinde matematıka pániniń mamandaryn daıarlaýǵa basa nazar aýdarý búgingi kúnniń basty talaby bolyp otyr. Ýnıversıtette daıarlap shyǵaratyn bolashaq matematıka páni muǵalimderiniń kásibı bilimin jetildirý maqsa­tynda matematıka mamandyǵy boıynsha bakalavrıatty úzdik bitirýshi 5 túlek Novosibir memlekettik ýnıversıtetiniń magıs­tratý­rasyna oqýǵa jiberildi. So­nymen qatar, ekijaqty kelisim-sharttar negizinde munaı-gaz sa­lasy boıynsha bakalavrıatty bitirýshi 4 túlek Ýhta memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetiniń ma­gıs­tratýrasynda Reseı Federa­sııa­synyń bıýdjeti esebinen bilim alyp jatsa, aldaǵy oqý jyly tehnıkalyq mamandyqtar boıyn­sha bakalavrıatty úzdik bitirýshi 15 túlektiń atalǵan ýnıversı­tettiń magıstratýrasyna Reseı Federasııasynyń bıýdjeti esebinen bilim alýlaryna qol jetkizilip, olarǵa joldama berildi. Sol sııaqty 2 bitirýshimiz Omsk memlekettik agrarlyq ýnı­versı­te­tiniń magıstratýrasyna aýylsha­rýa­shylyq mamandyqtary boıyn­sha oqýǵa joldama aldy. Ýnıversıtet halyqaralyq jobalar men baǵdarlamalarǵa da jemisti qatysyp keledi. Máselen, «Oqý baǵdarlamalaryn ınnova­sııa­lyq jolmen damytý jáne bıznes-pánderdi oqytýdy qaıta qurý» atty Tempýs Birlesken Eý­ropalyq jobasyna 2006-2009 jyldar aralyǵynda respýblı­ka­daǵy 4 joǵary oqý oryndarynyń biri retinde qatystyq. Sonyń nátıjesinde 20 oqytýshy ǵyly­mı-pedagogıkalyq qyzmetin da­my­tý maqsatynda arnaıy kýrs bitirip, 4 oqytýshy halyqaralyq bız­nes mamandyǵy boıynsha dá­ris aldy jáne 2 oqytýshy Ph.D doktorlyq baǵdarlamasy boıyn­sha Ulybrıtanııanyń Robert Gordon ýnıversıtetinde bilim aldy. 2010 jyly ýnıversıtet Eýropa Komıssııasynyń «Geoınformatıka: Energııany, resýrstardy, qorshaǵan ortany basqarý» atty halyqaralyq jobasyn konkýrs arqyly utyp, jumys jasaýda. Bul halyqaralyq jobaǵa Avstrııa, Nıderlandy, Vengrııa jáne Or­talyq Azııanyń Qazaq­stan, Qyr­ǵyzstan, Tájikstan respýblıkala­rynyń 10 ýnıversıteti qatysady. Adamı kapıtal­dyń sapasyn art­tyrý maqsatyn­daǵy bul jumystar aldaǵy ýaqyt­ta da jalǵasyn tabatyn bolady. Az ǵana ýaqyttyń ishinde Qa­zaq­stannyń joǵary mektebi álemniń jetekshi bilim berý ortalyq­tary­nyń ozyq tájirıbe­lerin jınaqtap, ony óz qyzmet­terinde is júzinde paıdalanýdy jolǵa qoıdy. Bul memleke­timiz­diń bilim salasyndaǵy aldyńǵy qatarly damyǵan eldermen ıyq tirestire, básekeles retinde ilgeri jyljýǵa qaýqarly ekenin kórsetedi. Baqytjan SAILYBAEV,  Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetiniń birinshi prorektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor. Qyzylorda.