Aspan-taý aıasyndaǵy toı

Mereke Jetisýdyń «janartaýy» atanǵan aqynnyń  mereıtoıy  Shalkóde jaılaýynda  dúrkirep ótti Aqıyq aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń kindik qany tamǵan Qarasaz aýylyn betke ustap jóńkigen kólik ataýly kóz ushynan menmundalap kórinetin Raıymbek batyrdyń eskert­kish-panteonyna bas suǵýdy ózderine paryz sanaı­tyndaı. Ras, Raıymbek syndy batyr bolmasa, búgingi beıbit zaman da, óz-ózine bas ıe el de bolmas edi. Aqıyq aqynnyń toıy arýaqty batyrdyń eskertkish belgisine bas ıip taǵ­zym etýden bastaldy. Ázirlik budan bir jyl buryn bastalǵandyqtan, dara daryn ıesiniń murajaıy keremet keskin-kelbetke ıe bolyp, muraǵat­tarmen tolyqqan eken. Alys-jaqynnan aǵylǵan qonaqtar aqyn murajaıyn tamashalap, ret-retimen ornalastyrylǵan sýretter men qujattarǵa, qoldanǵan zattary men tutynǵan múlikterine asqan qyzyǵýshylyq tanytty. Ár zattyń kıesi, óz syry, tarıhy bar. Mereıtoıdyń birinshi kúni muzbalaq aqynǵa qoıylǵan eskertkish músin men memorıaldy mýzeı saltanatty túrde ashyldy. Murajaı aldyndaǵy tas tuǵyrdaǵy aqyn beınesin qalyń jurtshylyq gúl destelerimen kómkerdi. Jóndeýden ótken Mádenıet úıiniń kórki de jarasym tapqan. Qarasazda mereıtoı baǵdarlamasymen aqyn óleńderine jazylǵan ánderden respýblıkalyq «Jyrlaıdy júrek» baıqaýy jáne aqyn óleń­derin mánerlep oqýdan balalardyń konserttik baǵdarlamalary ashyq aspan astynda tamashalandy. Mádenıet úıinde Muqaǵalı Maqataevtyń 80 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan «Maqataev poezııasy – ulttyq rýhanı qazynaǵa qosylǵan úles» degen taqy­rypta ǵylymı-tájirıbelik konferensııa jalǵa­syn tapty. Resmı jınalystyń sońynda jazba aqyndardyń «Keń dúnıe, tósińdi ash, men kelemin!...» atty respýblıkalyq jyr músháı­­rasyna qatysqan 14 aqynnyń týyndylary nazarǵa usy­nylyp, eń úzdik shyǵarmalar qorytyndylandy. Mereıli toıdyń ekinshi kúni, ıaǵnı 30 shildede qonaqtar Shal­kóde jaılaýyndaǵy ashyq aspan astynda toı sal­tanatyn jalǵastyrdy. Eki júzdiń ústinde tigilgen ulttyq naqyshtaǵy aqshań­qan úıler tolassyz qonaq kútip, halqymyzdyń keńpeıil nıetin taǵy bir qyrynan tanytty. Mereıtoı qurmetine jıylǵan kópshilik aldynda Elbasy Nur­sultan Ábishuly Nazarbaevtyń quttyqtaý hatyn Serik Úmbetov oqyp berdi. Sondaı-aq ózge de mınıstrlikter men oblys bas­shylary bul kúni muzbalaq aqynǵa qurmet kórsetip, atalmysh sharaǵa óz quttyqtaýlaryn joldap jatty. Elimizdiń barlyq óńirlerinen kelgen delegasııa ókilderi Muqaǵalı eline ystyq yqy­las pen aqjarma tilekterin ala keldi. Oblys ákimi Ańsar Musahanov aqynnyń shyǵarmashylyǵy jaıly tartymdy baıandama jasady. – Elin jyr jaýharymen sýsyndatqan aqyn toıyna qosh kel­dińizder, dep bastady sózin oblys basshysy. – Elbasymyz Nur­sultan Ábishuly Nazarbaev bıylǵy jyldy «Beıbitshilik pen jasampazdyqtyń 20 jyly» dep ataǵany belgili. Tarıh ólshemimen qaraǵanda, qas-qaǵym sát sanalatyn osynaý jyl­dary elimiz barlyq salada ulan-asyr tabystarǵa qol jetkizdi. Basqa eldermen terezemiz teńesip, kók baıraǵymyz kógimizde jelbiredi. Ata-baba ǵasyr­lar boıy armandaǵan qasıetti táýelsizdikke jetý arqyly ulttyq bolmysymyz ben salt-dástúrimizdiń qaımaǵy buzylmaı keledi, degen baıandamashy aqyndaryn ardaqtap, bahadúr batyrlaryn ulyqtaǵan halqymyz osy dástúrinen jańylmaıtynyn jetkizdi. – Artyna óshpes iz qaldyrǵan birtýar talant ıesi, qazaqtyń qara óleńiniń Hantáńiri Muqaǵalı Maqataev: O, Jetisý! Sandyq taý, sandal belim, Shoqtyǵy ósip, jal bitip, jandandy eliń. Kúnim týdy kógińde samǵar meniń, Alataýdan bıikpin demeýshi edim, Átteń shirkin, ǵaryshpen jalǵar ma edim! – dep shabyttana jyrlaǵan Jetisý jeriniń jaratylysy tym ózgeshe. Ár saıyna án qonaqtap, ár butaǵynan jyr saýlaǵan kıeli ólkede kógen emes, óleń tańdaǵan arqaly aqyn-jyraýlar az bolmaǵany da erekshe qubylys. Jetisý aqyndarynyń altyn dińgegi Súıinbaı men jyr alyby Jambyl, Alataýdyń bulbuly Kenen Ázirbaev pen óleńniń «qara jorǵasy» Úmbetáli Káribaev, Qulanaıan Qul­manbet, Qabylısa jy­raý, Jetisýdyń kómeıinen jyr tógilgen aqyn qyzy Sara Tastanbekqyzy, jyr qulageri Ilııas Jan­súgirov jáne basqa da sańlaqtar bul sózimizdiń naqty dáleli. Eldiń shetinde, shekaranyń shebindegi Raıymbek aýdany da daryndy tulǵalarymen daralanǵan kıeli mekenderdiń biri. Bul «Meniń atym Qoja» fılmi arqyly balalyq bal kúnimizge esten ketpesteı eskertkish turǵyzǵan Berdibek Soqpaqbaevtyń, ádebıetti ardyń isi dep baǵalaǵan parasatty tulǵa Baqqoja Muqaıdyń kindik qany tamǵan jeri. Aldaspandaı jarqyrap ótken qarymdy qalamger Saǵat Áshimbaevtyń ataqonysy. Muqa­ǵalıdyń qanattas inisi, eline erkeligi jarasqan Erkin Ibitanovtaı aqynnyń qımas mekeni. Mu­qaǵalıdaı aqıyq aqyn, Alataýdaı asqar talanttyń osynaý qasıet­ti ólkede dúnıege kelip, óleń-jyrdyń taıqazanyn tasytýy ómir zańdylyǵy, ulylyq jalǵastyǵy desek, eshbir artyq aıt­qandyq bola qoımaıdy, – dep túıindedi óz sózin oblys basshysy. Qoǵamnyń ilgerileýi qaı kezeńde bolmasyn rýhanı damýy­men aıqyndalady. Mádenıetke, ónerge kóńil bólý arqyly bolashaqqa jol salynady. Jyl boıy oblys kóleminde aqıyq aqynnyń shyǵarmalaryna arnalǵan kitap kórmeleri, aptalyq­tar, óleńderine ja­zylǵan ánderdiń respýblıkalyq baıqaýy, músháıralar ótti.    Ilııas pen Muqaǵalıdyń, aqyn-jazýshylar­dyń shyǵarmalaryn ja­ryq­qa shyǵarý máselesine de nazar aýda­ryl­dy. Mereıtoıda oqyr­manǵa tábárik retinde osy kitaptar tartý-taralǵy retinde usynyldy. Sóz oraıynda aqynnyń «Bilgiń kelse, aldymen zertte meni», «Esińe meni alǵaısyń», «Men sirá, ólmeıtin shyǵarmyn» degen estelik kitaptaryn shyǵarýdy, aqynnyń 80 jyldyq mereı­to­ıyna arnalǵan is sharalaryn qolǵa alyp, tikeleı bas-kóz bolǵan ulttyq ádebıet pen ónerdiń janashyry, memleket qaıratkeri Serik Ábikenuly Úmbetovtiń eńbegin aıta ketý kerek. Raıymbek aýdany Qarasaz aýylynda aqynnyń ádebı-memo­rıaldy mýzeıine kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizýge 177 mln. teńge bólinip, qosymsha konferens zal salynǵan. Mýzeı keńselik jıhazdar men jańa tehnologııalyq aýdıo-beıne, dybys-jaryq qural-jabdyqtarymen qamtamasyz etilgen. Osylaısha artyna ósh­pes iz, ólmes mura qaldyrǵan, poezııanyń piri Muqaǵalı jyrlary ýaqyt ótken saıyn jarqyraıtynyna esh kúmán joq. Bıik bolsa bolǵany bolashaǵym, Men alasamyn. О́mir sahnasyna alǵan zańdy bıletim bar, Zańdy ornyma talasamyn, dep aqyn aıtaryn aıtyp ketken. Tirshilikke enip, ómir kóshine ilesken soń óz ortasynan oryn alýǵa, bilimniń shy­ńyna shyǵýǵa, óner-ǵylym qýýǵa, eli­niń namysyn, tuǵyryn bıiktetýge úles qosýǵa kimniń de talasy bar emes pe? Osy oraıda ómirden oıyp turyp oryn alýǵa, qashap turyp jyr jazýǵa qulshynýy, ózi­ne esep berip, aldy-artyn boljaýy, ólsheý­li ómirdi qıqymdap, bos ótkizbeýge tyrysýy qaı kezde de sanaly janǵa oı salatyny sózsiz. Uly Abaı aıtqan “Sen de bir kirpish dúnıege, ketigin tap ta, bar qalan” degen qaǵı­damen ıdeıalas. Bul óner, óleń muratyndaǵy dástúrli jalǵastyq deýge keledi. Aqynnyń máńgilik ǵumyrǵa aınalǵanynyń taǵy bir dáleli, jyl saıyn týǵan kúni qarsańynda elimizdiń barlyq aımaq­tarynda Muqaǵalıǵa arnalǵan ádebı-sazdy keshterdiń tolassyz ótkizilýi. Bir ǵajaby, bul úrdis eshkimniń tapsyryp-mindet­teýinsiz, júrek qalaýymen júzege asyrylyp jatqany. Aqyn­ǵa arnalǵan jyr músháıralary men án keshteri kerýeniniń jyldan jylǵa jalǵa­satyny da sózsiz. Aqyn óziniń kúndeliginde «Men HHI ǵasyr urpaqtarynyń qurdasymyn. Odan keıingi urpaqtyń da týysymyn» degen eken. Bolashaqty tap basyp aıtqan aqyn kóre­gendigine eriksiz tańdanasyń. Shyny­men de HHI ǵa­syr­dyń urpaqtary aqyn­nyń qurda­sy­na, hám syrlasyna aınalǵan. Oǵan jyl saıyn osy Qarasaz aýylynda ótip júr­gen dástúrli «Mu­qaǵalı oqýlary» at­ty jyr jıyny dá­lel deýge bolady. Elimizdiń bar­lyq óńi­rinen kelgen jas órenderimiz saǵyn­dyr­ǵan jyl qusyn­daı naýryz aıy­nyń basynda aqynnyń kin­dik qany tamǵan aýylda bas qosady. Alǵashynda aýyl mektebinen bastalǵan «Muqaǵalı oqýlary» ýaqyt óte kele qanatyn keńge jaısa, búginde respýblıkamyzdyń túkpir-túkpi­rine jetti. Jerlesteriniń aqynǵa degen qurmetiniń ereksheligi bes jastaǵy baladan bastap, aldyńǵy býynǵa deıin aqyn óleńin jatqa oqyp, basqa aımaqtan kelgen qonaqtarǵa tańdaı qaqtyratyny. Júlde almaǵan baldyrǵandardyń óz­de­ri de aqyn atala­rynyń «úırek ushyp, qaz qonǵan, qasıetti Qarasazyn» kórip qaıtýdy zor maqtanysh tutady. Aqyn óleńderi sazgerlerdiń kúısandyǵyna syrly áýez bolyp quıylyp, qazaqtyń saıyn dalasyn, asqar taýy men saı-salasyn túgeldeı aralap barady... Bul oraıda oıymyzǵa eń aldymen Muqaǵalı men Nurekeńniń – Nurǵısa Tilendıevtiń shyǵarmashylyq birlestiginen týyn­daǵan áýezdi ánder oralady. Bir ǵana «Saryjaılaý» áni arqyly aqyn saıyn dalanyń sıqyry men sýretin sheberlikpen jetkizse, ony Nurekeńniń áni tipten ajarlandyryp, erekshe sezimmen rýhtandyryp jibergen. Osy bir ulylar úndestigi qazaq hal­qynyń rýhanı qazynasyna baǵaly baılyq, mol mura qaldy­rýymen de birin biri asqaqtatyp tur emes pe! Qazaq poezııasyna Muqaǵalı esimi ózgeshe serpilis ákelgeni barshaǵa málim. Aldaspan taýlardyń bókterindegi uıadaı ǵana aýyldan shyqqan bala Muqaǵalı poezııa keńistigine qııadaǵyny qalt jibermeıtin tastúlek qyrandaı erkin qanat jaıdy. О́mirdi óleńmen órgen uldyń ómiri de óleńmen órilip keledi. «О́lse óler Muqaǵalı Maqa­taev, alaıda óltire almas óleńdi eshkim» dep aqynnyń ózi aıtqanyndaı, Muqaǵalı ómirden ótkenimen artynda ólmes óleńi qaldy. Aqyn óleńiniń ómirsheńdigi júrek­ten shyqqan jaýhar jyrlarynyń kóńil pernesin dóp basyp, birde syrlasyńa, birde muńdasyńa aınalyp jatýynda bolsa kerek. Tolqyndy qara shashyn keıin qaraı silkip tastaǵan taý tulǵaly aqyn búgingi kúni ortamyzda alshań basyp, týǵan jeriniń káýsaryna óz jyryn qosyp júrgendeı. Iá, ol – qazaq poezııasyna esimin máńgi qaldyrǵan, qazaqtyń dál ózindeı qarapaıym qara óleńine shekpen japqan aqynnyń kıeli rýhy dep bilemiz. О́leń bar jerde ómir bar. Al ómir barda Muqaǵalı esiminiń, Muqaǵalı jyrlarynyń máńgilik saltanat qurary aıdaı anyq. Sahnada aqynnyń mereıine oraı teatrlandyrylǵan qoıy­lym jınalǵandar nazaryna usynyldy. «Keń dúnıe, tósińdi ash, men kelemin!...» atty respýblıkalyq jyr músháırasynyń júlde­gerleri marapattalyp, músháıranyń bas báıgesi «Djıp» kóligi belgili aqyn Júrsin Ermanǵa tıse, «Toıota» jeńil máshınesiniń kilti aqynnyń uly Juldyz Maqataevqa tabys etildi. Sońynan gala-konsert bolyp, oǵan qazaq estradasynyń óner sheberleri qatysyp, M. Maqataevtyń sózderine jazylǵan ásem ánder jaılaý tósin asqaq áýenge bóledi. Aqynnyń qurmetine jaıylǵan keń dastarhannan soń ulttyq at sportynan ótken taı, qunan, jorǵa jáne alaman báıge jarystary jalǵasyn tapty... Muzart shyńnyń muzbalaǵy, aspantaýdyń aqıyǵy atanǵan syrshyl aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń esimi qashanda Alash jurty barda asqaqtaı beretin bolady. Eki kúnge ulasqan mereıtoıǵa jınalǵan jurtshylyq «Poezııa piri Muqaǵalıdaı shalqar shabyt ıesiniń sońyndaǵy shoq juldyz ámánda kóbeıe bersin!» degen tilekpen tarqasty. Kúmisjan BAIJAN, Qanat ESKENDIR, Almaty oblysy. Sýretterdi túsirgen Bersinbek SÁRSENOV.