Dúbirge toly dúnıe

Taǵylyq tamyrynyń joıylýy qıyn Sońǵy biraz kúnde álemniń aqparat quraldarynyń basty taqyryby Londondaǵy, Brıtanııanyń basqa da qalalaryndaǵy tártipsizdik jaıynda boldy. Telearnalar kúni-túni otqa oranǵan qala kóshelerin, ondaǵy halyqtyń polısııamen qaqtyǵysyn kórsetip jatty. Ádette mundaı­da halyqtyń bılikke qarsylyǵy, óz qu­qyqtarynyń aıa­qas­ty bolmaýyn ta­lap etýi kóńilge or­a­lady. Mundaıdy de­mokratııanyń kó­ri­nisi sanaıtynymyz da bar. Al Tumandy Albıon deıtin eldegi bul oqıǵalardyń demokratııa, adam quqy úshin kúreske uqsas­tyǵy shamaly, onyń naǵyz qa­saqana búldirýshilik, vandalızm, taǵylyq áreket ekeni aıdan anyq. Qalaı bolǵanda da, munyń se­bep-saldary, bastamasy bar ǵoı. Ol Londonnyń soltústik aı­ma­ǵyn­­daǵy Tottenhem aýdanynda bas­­tal­ǵan. Onda qazirgi zamanǵy ǵımarat­tar da, saýda oryndary da, sport keshenderi de bar. Bas­ty bir ereksheligi – únemi túrli qaq­ty­ǵystar, urys-keris bolyp ja­ta­tyn turǵyn úı kesheni de osynda. Onda basqa elderden kel­gen kelimsekter kóbi­rek. Daý-damaı kó­bine solardyń arasynan shyǵady. Mine, sol aýdannyń turǵyny Mark Daggan degen polısııamen qaqtyǵysta qaza taýyp, onyń týys­­qandary men dostary daý shy­ǵaryp, onyń aıaǵy búkil eldi sharpyǵan tártipsizdikke ulasty. Daggan – qara násildi, sodan da búlikshilik bastaýshylary oǵan násildik sıpat bergisi keledi. Al tártip qorǵaý adamdary onyń gangster ekenin, qarýly qar­­sy­lyq kórsetken kezde qaza tap­qa­nyn aı­tady. Olar Dag­gan­nyń so­ńy­na tú­sip, ony ustaý sáti týǵanda, ol qar­sy­lyq kórsetip, birinshi bo­lyp oq atqan. Eń bas­tysy – ony polısııa qara násildi bolǵany úshin emes, qylmysy úshin ustamaq bolǵan. Qalaı bolǵanda da, bul oqıǵa úlken qaqtyǵysqa dýshar etti. Árı­ne, onyń negizgi sebebi bas­qada. Bir sarap­shy­­l­ar halyqtyń áleý­mettik jaǵdaıyn al­ǵa tosady, jumys­syz­dar kóp deıdi. Biraq sol úshin dú­nıeniń bárin búl­di­rip, órtep, oıran sa­lý­dyń jóni joq­ty­ǵy belgili. Bireýler damy­ǵan el degen­derińde de sondaı teńsizdik, kemsitýshilik, joq­shy­lyq, tapshylyq bar dep aıyzy qana aıtady. Búlikshilerdi soǵan qarsy  turǵan kúreskerlerdeı kór­setkisi keledi. Belgili dárejede sondaı kemshilikter bar degen kúnniń ózinde de, osynaý oırandy, taǵylyq búl­­­dirý­di aqtaýdyń jóni joq. Munyń ózin «sátti jaǵdaı­dy» ­paı­da­lanyp qalǵan qyl­mys­ker­lerdiń, tonaýshy­lardyń, ta­laý­shy­lar­dyń, bir sóz­ben aıt­qanda, taǵy­lardyń áreket­teri dep ba­ǵa­laǵan jón bolar. Qanshama tarıhı, mádenı-áleý­met­­tik ǵımarattardyń, tur­ǵyn úı­ler­diń otqa oranǵanyn, saýda oryn­da­ryna talaýshylardyń shabýyl ja­saǵanyn kórgende, jan túr­shi­ge­di. Buzaqylardyń qu­qyq qorǵaý adam­daryna tas laq­tyryp, olardy jara­qattaǵanyn kórgende, osynaý qa­ny­pezerlerdi de aıaýsyz jazala­ǵan jón bolar edi-aý degen oı keledi. Áıteýir sol malǵundardyń aı­ýan­dyǵyna tyıym salyndy. Tár­tip qorǵaýshylar olardy aý­yz­dyq­taǵan syńaıly. Birazy, naq­ty­raq aıtqanda, myńdaı adam, qamaý­ǵa alynypty. Birazy emes, bárin de qoǵamnan alastatsa jón sııaqty.   Áskeri baǵynbaǵan bılik qashan da álsiz CNN Turk aqparat agenttiginiń habaryna qaraǵanda, Ystambul soty aýyr qylmysy boıynsha 14 adamdy qamaýǵa alý jónindegi sheshim qabyldapty. Onyń ekeýi joǵary shendi áskerıler – armııa generaly Gýseın Núsiret Tashtelerı men general Hıfzı  Chýbýklý eken. Túrik aǵaıyn­dar­dan keletin ha­bar­larǵa qashan da qu­laǵymyz túrik. Ási­rese, áske­rı­ler­­ge qa­tysty habarlar eleń etkizedi. Bul el úshin áske­rılerdiń or­ny bólek. Sonaý Ata­tú­rik zama­ny­nan olarǵa aıryqsha mártebe berilgen. Eldi jańa bıikke kóterip, Túrkııa memleketine álemdik deń­geı­den oryn alyp bergen el kósemi Atatúrik ósıe­tine adaldyq – túrik áskerı­le­riniń basty ereksheligi. Bıliktegiler áldebir pendeshilik pıǵyl­men sol Atatúrik jolynan aýyt­qyp bara jatsa, áskerıler bılikti óz qoldaryna alyp, aýytqý­shy­lardy jónge salyp kelgen. Taǵy bir erekshelik – áske­rı­ler bılikti qolǵa alǵanymen, qan­daı da dıktatýralyq tártip or­natý­dy maqsat tutpaı, bılikti aza­mat­tyq qoǵamǵa qaıta usy­­nyp otyr­ǵan. Soǵan qaramaı, soń­ǵy kez­de túrik qaýymynda bı­lik pen áske­rı­ler arasynda tartys bar­ly­ǵy jaıynda áńgi­meler kóp aı­ty­lyp júr. Ásire­se, bul áńgi­me, áńgime ǵana emes, aıtarlyqtaı tar­tys bılikke Ádil­dik jáne damý partııasy kelgennen keıin kúsheıe tústi. Onyń da saıası negizi bar. Ás­kerıler qashan da eldiń zaıyr­lyq sıpatyna ózderin kepil sanasa, qa­zir­gi bıliktegi premer-mınıstr Rejep Táıip Erdoǵan bas­qaratyn Ádil­dik jáne damý par­tııasy baı­saldy-ıslamdyq ba­­­­­­ǵyt ustanyp keledi. Soǵan oraı túrik qaýymynda ıslamdyq ustanymǵa betburys qa­lyp­tas­ty. Bul jáıt áskerıler men bılik arasynda tartysty tereń­dete tústi. Qazirgi bılik qalaı da ás­kerı­lerdiń qo­ǵamdaǵy bedelin álsiretý jo­lynda qatqyl sharalarǵa bardy. 2003 jyly áskerı tóńkeriske da­ıyn­dyqqa qatysty boldy degen aıyp­pen kóp­tegen ofıserler tut­qyn­ǵa al­yn­dy. Olar­dyń ara­synda el aldynda aıtar­lyqtaı eń­be­­gi bar áskerı qaı­rat­ker­ler de boldy. Sońǵy parlament saılaýynda je­ńiske jetkennen keıin Ádil­dik jáne damý partııasynyń bas­shy­ly­ǵy áskerılerge qarsy ba­tyl da qatqyl sharalarǵa bardy. Bıyl­ǵy sáýir aıynda Ystambul sotynda áskerılerdi aıyptaǵan úkim shy­ǵa­rylǵanda, Bas shtab basshylyǵy ony quptamaǵan málimdeme jasa­dy. Al oǵan bıliktegi partııa bas­shylyǵy áske­rılerdi quqyq qor­ǵaý organ­darynyń sheshimderine qarsy­lyq dep baǵalap, úkimet áskerı­lerge qysymyn kúsheıtti. Munyń aıaǵy qarýly kúshter basshylyǵynyń qyzmetterinen ke­týine soqtyrdy. Bas shtab bas­tyǵy Yshyq Koshaner 250 ofı­ser­diń qamaqqa alynýyna kelispeıtinin málimdedi. Olarǵa qa­zir­­gi bılikti qulatýǵa áreket ja­sa­dy degen aıyp taǵylǵan bolatyn. Ásker basshylarynyń ketýin tıimdi paıdalanǵan Erdoǵan úkimeti jańa basshylyqqa bılikke qolaıly adamdardy taǵaıyn­daýǵa kúsh saldy. Jurt burynǵy áskerı polısııa bastyǵy Nejdet О́zeldiń qurǵaqtaǵy ásker bas­shy­sy jáne Bas shtabqa basshy bolǵanyna aıryqsha nazar aýda­ryp otyr. Bılikke qarsy kelmegen adam. Endi de onyń aıt­­qa­nymen júretinine kúmán joq. Osyǵan qarap jurt bılik pen ásker arasyndaǵy qaqtyǵysqa núk­te qoıylar degende, taǵy da eki ge­neraldyń qamaýǵa alyn­ǵany tan­dan­dyrmaı qoımaıdy. Onyń biri armııa generaly Tashtelerıdi ótken aptada ǵana Joǵarǵy áskerı keńes qurǵaq­ta­ǵy áskerdiń oqý-jattyǵý jónin­degi bastyǵy etip taǵaıyndaǵan bolatyn. Mamadııar JAQYP.