Saılaýdyń ashyq ári aıqyn ótýine múddelimiz

Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń hatshysy B.S.Meldeshovpen áńgime – Baqyt Sársenbaıuly, Parlament Senaty­nyń depýtat­ta­ryn saılaý boıynsha saılaý naý­qany kezeń-kezeńimen ótip ja­tyr. Qazir senatorlyqtan úmit­ker­lerdiń sany qansha? – Parlament Senaty depýtat­tarynyń saılaýyn ázirleý men ót­kizý jónindegi negizgi is-shara­lar­dyń Ortalyq saılaý komıssııasy bekitken kúntizbelik josparyna sáıkes, kandıdattardy tirkeý negizinen 29 shildede, al Aqtóbe obly­synda 5 tamyzda aıaqtaldy. 29 shildedegi jaǵdaı boıynsha, aýmaqtyq saılaý komıssııalary bar­lyǵy 52 kandıdatty tirkegen bo­latyn, 5 tamyz kúni Aqtóbe obly­synda taǵy bir úmitker tirkeýden ótti. Tirkelý merzimi aıaqtalǵan­nan keıin birqatar úmitker óz kandı­da­týralaryn alyp tastady. Nátı­je­sinde, búgingi kúni elimiz boıynsha 47 depýtattyqqa kandıdat saı­laýal­dy úgit júrgizý múmkindigin alyp otyr. Úgit kezeńi 17 tamyz kúngi saǵat 24.00-de aıaqtalady, óıtkeni, zań boıynsha daýys berý aldyndaǵy kúni – «tynysh­tyq kúni» – úgit júrgizýge bolmaıdy. Bul osy 47 úmitker mindetti túrde 19 tamyz kúni daýysqa túsedi degen sóz emes, sebebi, kandıdat­tar­dyń dodaǵa qatysýdan bas tar­týǵa, óz kandıdatýrasyn alyp tastaýǵa quqy bar. Sondaı-aq, máslıhattar aýmaqtyq saılaý komıssııasyna tıisti usynys jasaý arqyly kandıdat usyný týraly óz sheshiminiń kúshin joıa alady. Alaıda, daýys berý kúnine eki kún qalǵanda úmitkerdi tirkeý týraly sheshimniń kúshin joıýǵa zań tyıym salady. Aıta keteıin, saılaý týraly Kons­­tıtýsııalyq zańǵa sáıkes, saılaý balamaly negizde ǵana ótýi tıis, ıaǵnı árbir oblys pen Astana jáne Al­maty qalala­ryn­da bir depýtat­tyq mandatqa keminde eki úmitker bolýy kerek. Bizdegi málimetter boıynsha, qazir bul talap saqtalyp otyr. – Aýmaqtyq saılaý komıssııa­larynyń osy kezeńdegi mindetteri men maqsattary qandaı? – Saılaýdy uıymdastyrýshy­lar, sonyń ishinde, ásirese, aýmaqtyq saılaý komıssııalary, qazirgi ýa­qyt­ta máslıhat depýtattarynyń bir­lesken otyrys­taryn­da daýys berýdi ót­kizý­ge qatysty uıym­das­tyrý má­se­­le­lerin sheshý ústinde. Barlyq ob­lys or­ta­lyqtarynda, sondaı-aq Astana men Almaty qala­larynda 2011 jyl­ǵy 19 tamyzda tańdaýshy­lar­dyń oty­rystary ótetin oryndar men ýaqyty anyq­tal­ǵan. Saılaý naýqa­nyn jan-jaqty uıymdas­tyrý­ǵa, so­nyń ishinde, ony materıaldyq-teh­nıkalyq jaǵy­nan qamta­masyz etýge, daýys berý pýnktterin jab­dyq­taýǵa qatysty sharalar qolǵa alyndy. Buǵan qa­tysty materıal­dyq, qarjy­lyq máseleler tolyq sheshilgen. Ortalyq saılaý komıssııasynyń 30 shilde kúngi otyrysynda «2011 jylǵy 19 tamyzǵa taǵaıyn­dal­ǵan Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senaty depýtattary saılaýyn­daǵy saılaý bıýlletenderi týra­ly» qaýly qabyldandy. Osy qaý­lyǵa sáıkes, qorǵalý deńgeıleri bar saılaý bıýlletenderi blanki­­leri­niń qajetti sany bir orta­lyq­tan daıyn­dalyp, keıin óńirlerge zańmen kózdelgen merzimde jáne mólsherde jetkiziletin bolady. Saılaý kúni daýys berý erkindigi men qupııa­lyǵy qatań saqtalýy tıis. Bul – saılaýdy uıym­dastyrý­shylardyń ári maqsaty, ári mindeti. – Daýys berýdi ótkizý tártibi týraly aıta ketseńiz. – Saılaý týraly Konstıtýsııa­lyq zańǵa sáıkes, tıisinshe ob­lys­tyq, Astana men Almaty qala­lyq máslıhatynyń hatshysy tór­aǵa­lyq etetin máslı­hat­tar depýtattary­nyń birlesken otyrysyna aýmaq­tyq saılaý komıssııasynyń tóraǵa­sy men músheleri de qatysady jáne daýys berýdi uıymdastyryp, ót­kizedi. Daýystardy sanaýdy jáne daýys berý nátıje­lerin jarııa etýdi aý­maq­tyq saılaý komıssııa­lary bir kúnniń ishinde – 19 tamyzda júr­gizýi tıis. Daýys berý rásimi aıaq­talǵan soń saılaý komıssııasy sol daýys berý or­nyn­da óz máji­li­sin ótkizedi. Onda daýys berý nátıjesi anyqtalyp, tıisti hattama jasalady. Budan soń saılaý nátı­jesin saılaý komıssııa­sy­nyń tór­aǵ­asy jarııalaıdy. Osy­dan keıin ǵana birlesken otyrys ja­byq dep jarııalanady. Saılaýdyń túpkilikti nátıjesin Ortalyq saılaý komıssııasy saılaý ótkizilgen kúnnen bastap jeti kún­nen, ıaǵnı 2011 jylǵy 25 tamyz­dan keshiktirmeı anyqtaıtyn bolady. – Senatorlardy janama saılaý júıesi boıynsha máslıhattar depýtattary ózderiniń birlesken otyrystarynda saılaıdy emes pe. Bul otyrystardy ótkizýge qoıylatyn talaptar qandaı? Qaıta daýys berý, qaıta saılaý ótkizý yqtımaldyǵy bar ma? – Qazirgi kezde Otanymyz bo­ıyn­sha tańdaý­shy­lar tizimderi naq­tylanyp jatyr. Elimizde ár túrli deńgeıdegi 213 máslıhat bar. Más­lı­hattardaǵy 3335 depýtattyq mandattardyń búgingi kúni 44-i – bos. Sóıtip, 10 tamyzdaǵy jaǵdaı boıynsha tań­daý­shylar tizimderine barlyǵy 3291 adam engizilgen. Máslıhattar depýtattarynyń birlesken oty­ry­syna tıisti óńirdiń máslıhattary depýtatta­ry­nyń 50 paıyzynan astamy qatysýy shart. Eger qatysýshylar sany odan kem bolsa, birlesken otyrys ótpeı qalǵan bolyp esepteledi. Daýys berý, eger oǵan birlesken otyrysqa kelgen tańdaýshylardyń 50 paıyzdan astamy qatyssa, ót­ki­zilgen bolyp esepteledi. Daýys berýge qatys­qan tańdaýshylardyń 50 paıyzynan astamynyń daýy­syn al­ǵan kandıdat saılanǵan bolyp sanalady. Eger saılaý bıýlletenine ekiden astam kandıdat engizilgen bolsa, olardyń birde-biri birinshi daýys berý nátıjesinde saılanbaýy múm­kin. Mundaı jaǵdaıda tıisti saılaý komıssııasy eń kóp daýys alǵan eki kandıdat boıynsha qaıta daýys berýdi taǵaıyndaıdy. Ekinshi týrda basqa kandıdatpen salystyrǵanda kóbirek daýys alǵan kandıdat jeń­gen bolyp tabylady, ıaǵnı daýys­tar­dyń qarapaıym arıfmetıkalyq artyqshylyǵyn alǵan úmitker je­ńedi. Eger ekinshi týrda daýystar kandıdattar arasynda teń bólinse, qaıta saılaý taǵaıyndalady. Sondaı-aq, birinshi týrda daýys berý eki kandıdatýra boıynsha júr­gizilip, olardyń eshqaısysy tańdaý­shylardyń 50 paıyzynan astamyn almasa, qaıta saılaý taǵaıyn­da­la­dy. Qaıta daýys berý sol kúni, ıaǵnı 19 tamyz kúni, zańmen kózdelgen tártipte ótkiziledi. Al, qaı­ta saılaý bastapqy saılaýdan keıin eki aı merzimnen keshiktirmeı ótkiziledi. Bul – zańnamamen rettelgen máse­le­ler. 19 tamyzdaǵy saılaýdan soń qaıta daýys berý, qaıta saılaý bola ma, joq pa, ony ýaqyt kórsetedi. – Senat depýtattaryn saılaý naýqanyn baıqaýǵa halyqara­lyq baıqaýshylardyń qatysýy kózdelip otyr ma? – 2005 jylǵy saılaýǵa 52 ha­lyq­aralyq baı­qaýshy akkredıttelgen bolatyn. 2008 jylǵy saılaý kezinde de bul kórsetkish osy shamada boldy. Bıylǵy jyly da shet memleketter Qazaqstandaǵy Senat saı­laýyn nazardan tys qaldyra qoımas dep oılaımyn. Qazirdiń ózin­de TMD elderi saılaýǵa aıtar­lyq­taı qyzyǵý­shylyq bildirip otyr. 30 shilde kúni biz halyqaralyq baıqaýshylardyń Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Parlamenti Senaty de­pýtat­tary saılaýyndaǵy qyzmetine qatys­ty birqatar sheshimder qabyl­dadyq jáne saılaýdy baıqaýǵa Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy Mıssııa­sy­nyń qu­ramynda qatysa­tyn TMD Parlamentaralyq Assam­b­leıasynyń 8 baıqaýshysyn tirkedik. Jaqyn kún­deri taǵy bir top halyqaralyq baı­qaýshyny tirkemekpiz. Olardyń uzyn sany 70-ke tarta bolatyn shyǵar. Shet memleketter men halyq­ara­lyq uıymdar­dyń baıqaý­shy­laryn akkredıtteý 2011 jylǵy 13 ta­myzǵa deıin júrgiziledi. О́z tara­pymyzdan biz halyqaralyq jáne jergilikti baıqaýshylardyń saılaý barysyn baıqaýǵa qatysý nıetin tek qup kóremiz, óıtkeni, bul, birinshiden, saılaý týraly zańnamamen kózdelgen, ekinshiden, kez kelgen saılaý naýqanynyń ashyq ári aıqyn ótýine, olarǵa degen halyqtyń da, halyqaralyq qoǵamdastyqtyń da senimi joǵary bolýyna biz óte-móte múddelimiz. – Ortalyq saılaý komıssııa­synyń saılaý naý­qa­nyndaǵy min­detterin taǵy bir naqtylap ótseńiz. – 1995 jyldan beri bizdiń elimizde osymen altynshy ret Parlament Senaty depýtattarynyń saı­laýy ótkizilip otyr. Osy kezeńde elimizdiń joǵary zań shyǵarýshy organdary depýtattaryn saılaýdyń álemdik demokratııalyq standart­tar­ǵa sáıkes júıesi qalyptasyp, biraz tájirıbe jınaq­tal­dy. Sonyń ishinde bıylǵy Senat depýtattaryn saılaý naýqanynyń da súbeli úlesi bar. Al saılaý komıssııasynyń bir­tu­tas júıesine basshylyq etetin organ retinde Ortalyq saılaý ko­mıssııasy­nyń saılaý naýqanyn uıymdastyrý­daǵy jumysyna kóp­shi­lik qaýym bu­qaralyq aqparat quraldary arqyly qanyq bolar dep oılaımyn. Saılaý taǵaıyndalǵannan bergi ýaqytta biz qa­jet­ti saılaý qujat­ta­ryn, normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi, sondaı-aq ádistemelik mate­rıal­dardy daıyn­dap, ob­lystyq, As­tana jáne Almaty qalalyq aý­maq­tyq saı­l­aý komıssııalaryna jol­dadyq. Mysal­ǵa, saılaý úde­risine qatysý­shy­larǵa, sonyń ishinde saı­laý ko­mıs­sııal­arynyń múshelerine, Senat depýt­ty­ǵyna kandaıdattar men olar­dyń senim bildirilgen adamdary­na, sondaı-aq saılaýdy baıqaýshylarǵa arnalǵan jadna­ma­­lardy, saılaý tý­raly zańnamany buzý faktileri oryn alǵan jaǵdaıda azamattardyń memlekettik organ­dar­­ǵa shaǵyný tár­tibi týraly aqparattyq mate­rıal­dar­dy daıyndap, barlyq óńir­lerge jiberdik. Bul – saı­laý­dy uıym­dastyrýshylar úshin ǵana emes, barlyq saı­laý­ǵa qatysý­shy­lar úshin de úlken ádistemelik kómek. Onyń syrtynda Parlament Se­naty depýtat­tary­nyń saılaýyn uıym­dastyrý is-sharalarynyń kún­tizbelik josparyna sáıkes, Ortsaı­laýkomnyń kúnde­likti aǵymdaǵy qyz­meti bar. Al, respýblıka hal­qyn saılaý naýqany barysy týraly kúndelikti habardar etýge qatysty aqparattyq jumys óz aldyna. Áńgimelesken Samat MUSA.