Ǵalymdardyń boljamy boıynsha, álemde 2030 jylǵa taman búgingi qoldanystaǵy 57 mamandyq túbirimen joıylyp, 186 jańa mamandyq dúnıege keledi eken. О́tken jylǵy Davos ekonomıkalyq forýmynyń baıandamasynda 2020 jyly álemdegi ıntellekt pen robotty tehnıkanyń damýy nátıjesinde 2 mln jańa jumys orny ashylatyndyǵy, biraq tehnologııalyq jetistikterdiń dál osy merzimde 7 mln-nan astam jumys ornyn qysqartýǵa alyp keletindigi atap kórsetildi. Qazir mektep qabyrǵasynda júrgen oqýshylardyń 63 paıyzy taıaý bolashaqta búgin zaty túgili, aty belgisiz mamandyqtar boıynsha jumys isteıtin bolady. Qysqasy, biz orasan zor tehnologııalyq ózgerister dáýiriniń tabaldyryǵynda turmyz. Endeshe, urpaǵymyzdyń erteńi bizdiń bul qubylysty qanshalyqty túsingenimizge, balalarymyzǵa bolashaq mamandyq tańdaýda qanshalyqty saýatty baǵdar bere alatynymyzǵa tikeleı baılanysty bolmaq.
Sonymen suranysy kóp bolashaqtyń mamandyqtary qandaı? Bul týraly dýaly aýyz sarapshylar da, ekonomıkalyq ǵylymdardyń maıyn shaıqaǵan ǵalymdar da «bolashaqtyń tetigi dál mynandaı-mynandaı mamandyqtarǵa tirelip tur» degen naqty tizim bere almaıdy. Degenmen, ınnovasııalyq tehnologııalardyń damý baǵytyn baǵdarlaýǵa baılanysty «bolashaqta myna salalardyń mamandaryna suranys artýǵa tıis» degen boljamdar da barshylyq.
Sarapshylardyń biraýyzdy pikiri boıynsha, «sıfrly dáýir» bolashaq mamandardan úlken ıkemdilikti, úılesimdi iskerlikti, jedel oqýdy jáne shuǵyl da tıimdi aqparat almasa bilýdi qajet etedi. Keıbir sarapshylardyń aıtýynsha, taıaý bolashaqta ishinara jumyspen qamtylý formaty (gık-ekonomıka) basymdyq alatyn bolady. Naqty boljamdar boıynsha, bolashaqta iri kompanııalarda jumys isteıtinderdiń úshten birin frılanserler ( ártúrli jumys berýshilerdiń tapsyrystaryn bir mezgilde oryndaıtyn erkin maman) quraıtyn bolady. Olar kraýdsorsıngter (bir tapsyrmany oryndaýǵa jumylǵan top) arqyly belgili bir kompanııaǵa resmı túrde jumysqa ornalaspaı-aq tapsyrylǵan jumysty atqaryp beredi. Sonymen birge, bolashaqta ofıstik qyzmetkerlerge degen suranys kúrt tómendeıdi. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, álemdegi taıaý bolashaqta qysqaratyn 7 mln-nan astam jumys ornynyń úshten biri osy ofıstik qyzmetkerler bolmaq. Jalpy, ozyq tehnologııalar zamanynda ofıske degen qajettilik te barǵan saıyn azaıa bermek.
Osy oraıda «sıfrly dáýir» mamandarynyń boıynan birinshi kezekte tabylýǵa tıis qasıetter men daǵdylardy eske sala ketken jón bolar. Bul rette eń aldymen ıkemdilik pen iskerlikke erekshe basymdyq beriledi. Sonymen birge bolashaqtyń mamandarynyń boıynan qalyptasqan ahýalǵa jyldam beıimdelý jáne sabyrlylyq, jumysqa barynsha ıkemdilik kórsete otyryp, turaqsyzdyqtyń aldyn ala bilý, bilimin arttyrýǵa únemi umtyla berý, jan-jaqty qabiletti bolý sııaqty qasıetter men daǵdylar qajet etiledi. Erteńgi ıntellektýaldy bolashaq mamandyǵynyń negizgi tuǵyry – jan-jaqty sapaly bilim. Turaqty jáne jedel oqý tásili bilikti maman daıarlaýdyń basty ustanymdarynyń biri bolyp qalmaq. Bul rette elimizdegi búgingi qaptaǵan joǵary oqý oryndary ekonomıkamyzǵa qajetti bolashaq mamandyqtarǵa baýlıtyn ortalyqtar bola ala ma?
Qazir qazaqstandyq joǵary oqý oryndary 200-den astam mamandyq túrleri boıynsha kadrlar daıarlaıtyn kórinedi. Bul mamandyqtardyń basym kópshiligine qazirdiń ózinde suranys joq. Elimizdegi 131 joǵary oqý orny jyl saıyn 330 myńnan astam bakalavrlar daıarlaıdy eken. El ekonomıkasy úshin osynsha bakalavr qajet pe? Máselen, jyl saıyn JOO-lardy bitirýshilerdiń 27 paıyzyna jýyǵy ekonomıster. Al elimizdiń eńbek rynogynda ártúrli ekonomıkalyq mamandyqtar boıynsha jumys isteıtinder sany 13 paıyzdan aspaıdy. Sonda qur dıplom alý úshin 4-5 jyl altyn ýaqytty shyǵyndaý ne úshin qajet? Ekonomıkalyq mamandyqtardyń sıpaty búginde qas-qaǵym sáttik jyldamdyqpen ózgerýde. Ǵaryshtyq jyldamdyq beleń alǵan naq osyndaı kezeńde eńbek rynogyna qajetsiz mamandyqtarǵa baýlý úshin 5 jyl oqý merzimin belgileý artyq. Qazir álemniń aldyńǵy qatarly aqyl-oıy bilim alý merzimin barynsha qysqartý tásilderin oılastyrýda. Al bizdiń jekemenshik JOO-lar áıteýir oqý merzimin saqtap, bilimge umtylǵan jastardyń qarjysyn ıelenip qalýdy ǵana kókseıdi. Sol JOO-lardaǵy kózi ashyq, dúnıetanymy keń oqytýshy-professorlardyń bolashaq urpaqty qajetsiz mamandyqqa baýlyp, erteńge qııanat jasap jatqandaryn túsinetin ýaqyty jetti. Sondyqtan búgingi sany kóp, sapasy az JOO-lar álem tájirıbesinen tálim alyp, bolashaqtyń mamandyqtaryn meńgerýge shuǵyl betburys jasaýy qajet.