Jurtymyzdy anyqtap, ultymyzdy ulyqtap

Shashyn kirpi etip qyryqqan, sha­pyrash kózdi aq sary ǵalym shá­kir­tin áńgimege tarta sóılep otyr. Ashań qaratory shákirt kó­ńil­­siz. – Kandıdattyq dısserta­sııa taqyrybyn «Kóne túrik es­ker­t­kish­te­ri jáne onyń qazaq áde­bıetine qa­ty­sy» etip bekitsek qaıtedi? – Qıyn ǵoı, Beısaǵa. Onyń ús­ti­ne men Shahańnyń dramatýrgııasyna mamandanyp qaldym ǵoı. – Báli, ǵylym jolynda ja­ńa gúl ashqaly turǵan azamat. Qı­­yn­dyqtan sen qoryqsań ne bol­­ǵa­ny? Dramatýrgııa deısiń, Sha­­hań deı­siń, olaryń kenjelep paı­da bol­ǵan janr, bir-birimizge yqy­las­­ty júremiz Shahańmen, biraq bir kisiniń áli aıaqtalyp jetpegen tvor­­chestvosynan ǵylym jasap bo­la ma, táıiri?! Ustaz keıińkirep bastap, kó­si­le sóıledi. Ǵylymǵa degende qa­zaq úshin joldyń tar bolyp tu­r­­ǵ­anyn aıtty. Ǵylymdy qol­dan qı­yndatyp boldyq. Bári Máskeýge qa­raıdy. Arǵy tegimiz er túrikti Más­keý aıtqyzbaıdy. Qazan tóń­ke­risinen árige jol jabyq. Seniń de taısaqtap otyrǵanyń mine, osy­dan. Túsinemin. Alashorda qaı­da? Handyq dáýir ádebıeti qaı­da? Tú­r­ikti jyrlaǵan qaıran us­taz Maǵ­jan! О́zi de 1941 jyly han­dyq dáýir ádebıetin másele etip kó­ter­e­min dep aıyqpas pálege qalǵan joq pa? Altyn Orda ádebıeti she? Tym árige Túrik qaǵanaty dáý­irine qashan baramyz? Bárimiz se­nim artyp otyrǵan talantty de­gen Myrzataıdyń qashqaqtap otyr­ǵa­nyn kórmeımisiń? Qashaıyn dep qashyp otyr ma?! Qazaq úshin ǵy­lym­dy qyspaqtap tastadyq emes pe? Qazan tóńkerisi, kommýnıstik par­tııany aıtpasaq ǵylym jasatpaı­dy, jastardy qorǵatpaıdy...  Sońǵy kezde orysta Lev Nıko­la­e­vıch Gýmılev esimdi tarıhshy shy­ǵyp júr. Qııapaty bólek. «Kóne túrik­ter» jaıynda jazady. Altyn Orda alaýyzdyqtan qulaǵan kezde aman qalǵan eki-úsh handyqtyń biri – Qyrym handyǵy. Anna Ahmatova Qyrym hany Ahmettiń juraǵaty.  Vnov podaren mne dremotoı Nash poslednıı evezdnyı raı – Gorod chıstyh vodometov, Zolotoı Bahchısaraı! Ustaz óleńdetti. «Mne ot ba­býsh­­kı-tatarkı, Bylı redkostıý po­darkı; I zachem ıa kreshena, Gor­ko gnevalas ona» – dep bir ty­nystady. Sosyn Moskvada qyzmet etken kezimnen qalǵan kóne súrleýmen surastyryp qarasam Gýmılev Anna Ahmatovanyń balasy eken – dep qııalyn qydyrtyp baryp bir-aq toqtady. Sosyn Anna Ahmatova soǵys jyl­darynda Tashkentte turǵan de­gendi qosty. Jırmýnskıı de Tásh­ken­ge yǵysyp keldi soǵys jylda­rynda – dep jalǵady. Shirkin, Jır­mýnskıı Almatyǵa bólingende «Al­pamys» týraly kitapty qazaq epo­sy etip, birge jazar ma edik?! Vıktor Maksımovıchpen birge «Ýz­bek­skıı narodnyı geroıcheskıı epos» (M., 1947) atap kitap jazý Ha­dıǵa (Zarıfovqa) buıyrdy – dedi kúr­sinip. О́z balasynyń dertimen emes, al­dynan jylma-jyl ótip jatatyn alash balalarynyń dertimen aýy­ratyn shynaıy ustaz, qaıtsem qa­zaq ádebıetiniń tarıhyn túrik halyq­ta­ryna ortaq tamyrǵa jetkizemin? – dep tún uıqysyn tórt bóletin, «jurt­tyń pikirine ere bermeıtin» (M.Joldasbekov) tereń tanymdy tabandy ǵalym sóziniń aıaǵyn shalt túıdi de kesimdi bir-aq aıtty. Áńgimeni áriden sabaqtap ta­lant­ty shákirtin Túrik qaǵanaty dáýiriniń rýhanı ıgiligine baǵyttap sóı­legen professor Beısembaı Ken­jebaıuly edi de, kóne ádebıetti zertteýge qaıyl bolmaı kelip, bir­tindep beıil bergen balań shákirt Myrzataı Joldasbekov bolatyn. ...Asa daryndy ǵalym, alymdy-shalymdy zertteýshi Myrzataı Jol­dasbekov jaıynda oılasam osyndaı qınalysty kórinis kóz aldyma keledi. Myrzataı Jol­dasbekovtiń túriktanýdaǵy «erik­siz» osylaı bastalǵan jo­ly­nyń aıaǵy qaıyr. «Ádebıet ta­rı­hyn zertteýshilerdiń piri» (M.Jol­dasbekov) atanǵan uly us­taz baǵyttaýy beren oıly ba­lań zert­teýshini kenish oljaǵa jo­lyq­tyr­dy der edim.  Jas zertteýshi aldymen tarıh­ta qaǵanatqa aınalyp saltanat qur­ǵan, sol sán-saltanatty keıingi ur­paq­qa tasqa oıyp jazyp rýhanııat qal­dyrǵan «Túrik qaǵanaty» tarıhy­na den qoıdy. Túrik halqynan (shý­ash) shyqqan ataqty sınolog N.Iа.Bıchýrın, A.N.Bernshtam, P.V.Golýbovskıı, L.N.Gýmılev eń­bek­terine zeıin qoıa otyryp aldymen tarıh aqıqatyn ornyqtyrdy. Bý­myn qaǵan, Tonykók, Bilge qaǵan, El­teris, Iolyq-tegin ómir súrgen ýa­qyt, ustanǵan saıasat, júrgizgen jo­ryqtardyń tarıhy, tabıǵaty anyq­taldy.  Sodan soń «Orhon-Enıseı rýna ja­zýlarynyń» tabylýy, oqy­lýy, zerttelýine den qoıdy. Ta­by­lýy, zerttelýi burynǵy-sońǵy áde­bıetter arqyly anyqtalyp táp­tishtele berer-aý, «oqylýyn» aı­qyndaý, durys oqyldy ma, joq bu­rys oqyldy ma, ony anyqtaý úshin zertteýshiniń ózi tasqa oıyp ja­zyl­ǵan rýna álipbıin bilýi kerek qoı. Jas zertteýshi aldyndaǵy asý bermes aspa osy edi. Al, Myrzekeń «Orhon-Enıseı rýna jazýlaryn» oqy­dy. О́ziniń perzentterine úı­ret­ti. Aldynan dáris alǵan bizdi baý­lydy rýna álipbıine. Sol tus­ta rýna jazýlaryn oqıtyn tú­rik­­tanýshylar shyǵatyn boldy dep Beısekeń baladaı qýandy de­seńizshi?! О́kinishi, Myrzekeń mansa­by joǵarylap dekan qyzmetine ósip ket­ti de, jarty jyl ǵana rýna jazýy­men shuǵyldanǵan biz qazaqqa tán beıǵamdyqpen bilgenimizdi umy­typ, taz qalpymyzǵa qaıta tústik. Beı­sekeń senimin aqtaǵanymyz bolma­dy ishimizde. Shved ofıseri Iogann Stra­len­berg, Grıgorıı Spasskıı, N.M.Iаdrınsev, danııa ǵalymy Vıl­ge­lm Tomsen, tegi nemis V.Radlov, S.E.Malov, qazaq A.Amanjolov, Ǵ.Musabaev, Ǵ.Aıdarov eńbekterin jı­naqtaı oqyp baryp, ǵylymı qo­ry­tyndy jasady. Tomsenniń qan­sha­lyq ashqanyn, ustazynyń dosy, arǵy tegi qazandyq Malovtyń qaı dárejede oqyp, qansha eskertkishti qaǵys qaldyrǵanyn terezesi teń otyryp taldady jas ǵalym. Qyzyq bar, Orhon-Enıseı baba jazýlaryn tarıhta tuńǵysh ejiktegen Tom­sen­niń uly ǵalym ekenine daý joq. Eý­rosentrızm shalyǵy ma, álde bas­­qalaı sebebi bar ma, óz tarıhyna tartqanymen eshteńe shyqpaǵan soń kúderin úzdi me, áıteýir álem moı­yndaǵan Tomsen jaryqtyq, óz elinde ólgen soń eshkim bolmaı, eskerýsiz qalypty. Bálkim, «kim-kim de óz elinde paıǵambar emestiń» keri. Áıteýir, aty jazylǵan me­morıaldyq taqtaısha synyp, qı­rap, kóshede jolda jatsa kerek. Jo­ly túsip Danııaǵa bara qalǵan Myr­ze­keń is-sapar merzimin sozdyryp, jan qaltasynan qyrýar qarajat shy­ǵaryp, atyn kóshesine durys jaz­dyryp, synǵan memorıaldyq tas­ty qaıta qalpyna keltirip, ǵylym jo­lynda ustaz tutqan Tomsenniń «qı­saıǵan jaǵasyn» qaıyra túzep qaı­typty.  Alpysynshy jyldary rýna jazý­laryn oqý jolynda jiberilgen qa­telikterdi anyq baıqap, aqyq ta­nyp, jalǵaı jańasha oqý, oqı oty­ryp oıyn ǵylymı durys traktovka jasaý – úlken rýhanı oljaǵa ken­elt­ti Myrzekeńdi. Myrzekeń keıin osy isin «Úlken Atlasta» sátimen jaq­sy jalǵady. Ǵylym jetilip otyrmaq murat. Bú­ginde Myrzekeń kórkem obraz raı­ynda jańasha tulǵalaǵan Býmyn qa­ǵandy izbasar inisi Orynbaı Bek­jan Bojban qaǵan dep tanyp, S.E.Malov qate oqyǵan keıbir jaz­balardy jańasha oqyp júrgen ja­ıy bar. Tipti «Alpamys batyr­dy» Alpamysh, Alyp Manash, Alyp Manas... etip Bojban qa­ǵan­nyń aınalasynan shyǵaryp júr­genin qaıtersiń!? Oılanatyn jaǵdaı! Asa bilimpaz (Beısekeńmen dostyq qa­tynasta bolǵan) V.M.Jır­mýn­skıı «Alpamysh batyr jyryn» óz­bek­tiń batyrlyq eposy degende de 62 baýly kóne Qońyrattan bóle-ja­ra qaraǵan emes. Qońyrattyń Baı­syndy jaılaǵan 60 baýy О́zbekstanda, áýelde sartqa sińgen, sońynan ózbek ultyn quraǵan, keıin ózbek halqyn qalyptaǵan uly ulys!  S.E.Malov «Kóne túrik jazba eskertkishteri» atalatyn eńbe­gin­de rýna jazýlaryn ǵalymǵa tán minezben dálme-dál aýdarǵany bel­gili. Ony aýdarma teorııasynda «jolma-jol aýdarma» ataıdy. Al ekinshi bir oqymysty kóne tú­rik (Orhon-Enıseı, Babyr t.b.) óle­ńi teorııasyn ornyqtyrýshy I.V.Stebleva poetıkalyq aýdarma­syn jasaǵanyn oqyp bilemiz Myr­zekeń zertteýinen. Kúlli túrik­ta­ný­shylar zırat basyndaǵy tasqa qa­shalǵan jazý bolǵandyqtan efıg­ra­fıkalyq belgi jazý, ári ketkende memýarlyq sıpattaǵy qarasóz dep tanyǵany janyna batatyn M.Joldasbekov I.V.Steblevanyń poet­ıkalyq aýdarmasyna balasha qýanady. Qýanyp qana qoımaı, mos­kvalyq ortanyń: «О́ziniń sypaty jaǵynan bul shyǵarmalardy poetıkalyq týyndy deýge bolmaıdy» (A.Sherbak), «I.V.Steblevanyń monografııasy Kúltegin men Tony­kók­tiń qurmetine arnalǵan jazý­lardy poetıkalyq týyndyǵa jat­qyzyp jáne ony tarıhı poema re­tinde dáleldeýge árekettengen. Tý­yn­dygerdiń áreketine qaramastan, biz ol eskertkishterden óleńge tán – yrǵaqty taba almadyq. Sol sebepti de, A.Sherbaktyń aqyn­dyq shyǵarmaǵa jatqyzýǵa bol­maı­dy degen tujyrymyna qo­sy­lamyz» (L.N.Gýmılev) sekildi opponenttik pikirinen arashalaıdy. Mine, qazaqtyń sol kezdegi jas tú­rik­tanýshysynyń óresi! Steb­le­v­ashyl bola tura, áriptes ǵa­lym­nyń kúlli eskertkish jazý­laryn tórt jol, bir shýmaq etip aýdarýy­nan boıyn tartady. M.Áýezov, Á.Marǵulannyń ar­naly zertteý ara­synda aıtyp-aı­typ qa­latyn tas ja­zýlardyń epıkalyq dástúrden tys turmaǵany jó­nindegi qarapaıym aq­paratty qulaǵynan kóterip, eskertkishtiń álqıssa dep bastalyp, álqıssa dep jalǵasatyn túsindirme sóz aralas jyr úlgisi dep dáleldeıdi. Aıta qalǵandaı jańalyq edi.  Daryndy jas zertteýshi M.Jol­dasbekovtiń oısan jańa­ly­ǵy «Orhon-Enıseı tas jazba es­­kertkishteriniń» janry jónin­de. Eskertkishterdiń janryn teo­rııa­­lyq turǵydan anyqtaǵan Myr­za­taı Joldasbekov janr ta­bı­ǵatyn, onyń kórkemdeýshi qu­ral­­daryn tergishteýmen ashty. Tas ja­zýlardyń tabıǵatyna obrazdar ar­qyly, obrazdy jasaǵan tildik kórkemdik keste arqyly da kire bildi. Myrzekeń eńbegindegi asa bir qy­zyq zertteý – «Orhon es­ker­t­kish­teri jáne qazaq eposy». On­da Or­hon-Enıseı rýna jazý­laryn qa­­zaqtyń «Alpamys», «Qoby­lan­dy» jyrlarymen ózara sa­baq­­tastyra qarap olardyń bir ta­bıǵatty ekenin ádemi anyqtaıdy. A.N.Veselovskııdiń «batyrlardyń erligin jyrlaǵan epos sol ha­lyq­tyń qalyptasýymen qatar tý­ǵan­dyǵy» jaıyndaǵy pikirin tý etip us­taǵan ol tas jazýlardyń eń baı­yrǵy epıkalyq qaharmandyq das­tan­dar ekenin, onyń qazaqtyń ur­paq­tan-urpaqqa jalǵasa aıtylyp kele jatqan batyrlar jyrymen tabıǵaty bir ekenin ádemi ashady. Ásirese, ózara salystyra zertteýde súıengeni «Alpamys batyr» jyry bolyp shyǵady. «Alpamys batyr» jyryn molynan zerttegen ǵalym V.M.Jırmýnskıı. M.Joldasbekov óz zertteýinde Jırmýnskıımen oı jarystyra, jarysa sóz sap­ta­ǵanda qybyń qanady. «Tasqa ba­syl­ǵan demekshi, «Alpamys» epo­synyń Orhon dáýirine jalǵasty shyq­qan­dy­ǵynyń aıqyn bir dálelin jyr­dyń óz ishinen tabamyz» – deıdi ǵa­lym. Shań astyna qarasa, Aıshyqty ala tý kórdi. Tý astyna qarasa, Jer qaıysqan qol kórdi. Qol astyna qarasa, Aq shatyr men kók shatyr Baratyn týra jol kórdi. Aıaǵynyń astynda, Taqtaı tastyń betinde Jazylǵan tasta hat jatyr – se­kildi jyr joldaryn keltire oty­ryp, (asty syzylǵan joldar) «Aıshyqty ala týdyń», «Aq shatyr men kók shatyrdyń» túriktik táńir­lik tanym jemisi ekenin ashady. «Ja­zyl­ǵan tasta hat jatyr» joly ar­qyly oqyrmandy da, ǵylymı ortany da oılandyrady. «Oktıabr revolıýsııasyna deıin eki-aq prosent saýatty bolǵan» delinetin qazaq halqynyń bilim qaınarynyń tuma bastaýyna baǵyttaı ashady. Hatqa bala qarasa, Ishi tolǵan tamasha, Talaı-talaı kep jatyr Túsinbegen túsinsin, Bolmaǵan buryn sóz jatyr – degen jyr joldaryna nazar aýdaryp «jyrdyń eń kóne joldarynyń bi­ri osylar dep esepteımiz. «Al­pa­mys­tyń» eń alǵashqy nusqasynda tas­t­aǵy jazýdyń mazmuny to­lyq bol­ǵan deý kerek, amal ne, ǵa­syr­lar ótken saıyn ol jazý­lar umytylyp, osy kúnderi «sol ja­zýlardyń ishinde» ne bir bol­ma­ǵan sóz bar edi» degen tárizdi elesi ǵa­na qalǵan. Jalpy urpaqtan-ur­paq­­qa, ǵasyrdan-ǵasyrǵa aýyzsha ta­r­aǵan ádebıet úlgileriniń taǵ­dy­ry osyndaı!» – dep ǵylymı tyń oımen jáne kúrsinispen túıin­deı­di. Bul Myrzataı aǵa Jol­das­bekovke deıin ashylmaǵan epos álemi, aıtylmaǵan tyń sóz, ǵyly­mı ja­ńalyq. Joǵaryda bizdiń qazaq­tyń qarshadaı balasynyń ǵylymı eń­begine súısinip Jırmýnskıımen ja­rysa sóz saptaıdy, jarysa oı bap­taıdy deıtinimiz de osydan. Tap osy másele bilimpaz Jır­mýn­s­kıı ba­ra qoımaǵan, Myrzekeń enshi­sin­degi jańa da sara sóz edi. Asa daryndy zertteýshi, jas ǵalym alpysynshy jyldardyń aıaǵynda osyndaı súre joldy izdenistermen kelip «Kóne túrik eskertkishteri jáne olardyń qazaq ádebıetine qatysy» taqyrybynda kan­­dıdattyq dıssertasııany ta­bys­ty qorǵady. Ustazy professor Beısembaı Kenjebaıuly uza­qqa sozylǵan qınalysty, biraq sát­ti qorǵaǵan shákirtiniń toıynan oralyp tún jarymynda jazý ús­teline otyra qalyp: «Myrzashym qor­ǵa­dy! Jeńiske jetken, baqytty kú­nim!» – dep qysqa da, nusqa kó­ńil kúı áýenin aq qaǵazǵa tú­si­ripti. M.Joldasbekovtiń dıs­ser­tasııa­syn sátti qorǵaýyna qýan­ǵan bir Beısekeń emes, ǵulama Ál­keı Mar­ǵulannan bastap ult áde­bı­eti­niń tereń tarıhyna tileýles jan­dar­dyń bári de bir kisideı qýandy. 1967 jyly professor Beı­sembaı Kenjebaıuly bas­shy­lyǵymen kóp avtorly (B.Ken­je­baev, H.Súıinshálıev, M.Jol­das­be­kov, M.Maǵaýın, Q.Sydyqov) «Erte­degi ádebıet nusqalary» oqý quraly áýpirim táńirmen ja­ryq kórdi. Áýpirim táńirmen deı­tinimiz, kitaptyń jaryqqa qalaı qı­nalyspen shyqqanyn bil­gen­dik­ten de aıtamyz. Ulttyq áde­bıet­tiń ejelgi tarıhyna tartylǵan al­ǵash­qy súrleý jol derlik oqý qu­ra­ly jaryq kórgende odaqtyq «Vop­­rosy lıteratýry» jýrnaly «Hre­s­tomatııa «Pamıatnıkı ranneı lıteratýry» ımeet bolshoe naýchnoe znachenıe. S vyhodom ee v svet «vozrast» kazahskoı lıteratýry ývelıchılsıa na dvenadsat stoletıı» («Voprosy lıteratýry», №6, Moskva, 1968. 224-225 str.)-dep jazýy – Beısembaı Kenjebaıulynyń «Qazaq ádebıeti tarıhyn zertteý mektebiniń» alǵashqy moıyndalýy. «12 ǵasyr» degende synshynyń den qoıyńqyrap otyrǵany, árıne, Myr­zekeńniń óristi qııaly men qýatty qalamynan týǵan túrik ult-ulystaryna ortaq ádebı esker­tkish­ter jaıyndaǵy zertteýi! Aıtar só­zimizdi bir túıip ótsek, «Asyl ar­nalar», «Tastar sóıleıdi» ataýlarymen jarııalanyp júrgen M.Joldasbekov zertteýi – qa­zaq áde­bıettanýyna qubylys, tú­ri­k­tanýǵa jańalyq bolyp engen edi. Jaýgershilikten jylaǵan ju­rtymyzdy túgendep, túrik ult-uly­syn (Qazaq) ulyqtaǵan eńbek bolyp kel­di rýhanııatymyzǵa! Odan beri de M.Joldasbekov «Qorqyt ata», «Oǵyznamedan» tartyp, Jambyl jyraýdy aqyndyq aı­nalasymen zerttep shyqty. Jam­byldy ortasymen alyp tul­ǵa­la­ǵan­da Myrzekeń kóbine Es­ma­ǵam­bet ustazyn aldyna ustap, ámse uly Muhtar Áýezovshe kósilip tol­ǵanǵan.  Áńgimemiz Myrzekeńdeı ke­me­­limiz jaıynda edi-aý. Uly M.Áýezov, ǵylymı oılary tolym­dy S.Muqanov, kúlli qazaq halyq aqyndarynyń rýhanı qazyǵyna aınaldyryp zerttegen («Aqyndar» atalatyn monografııa jazǵan) E.Ysmaıylov, aqyndyq qupııasyna úńi­lip aýyzsha shyǵarmashylyq psı­hologııasyna ene jazǵan Á.Tá­ji­baev, tipti Jákeń aýzynan «Aq­bolat batyr» ataǵyn alǵan B.Ken­je­baıulynan keıin Jambyl shy­ǵarmashylyǵyna barý, bara alý ońaı emesi anyq. Myrzataı Jol­das­bekov uly jyraý tulǵasyna bara aldy. Barǵanda da arǵy tarıhynan, us­tazdarynan tartyp, ómirlik úp etken derek-dáıegine deıin tergishtep, aqyndyq aınalasyn túp-túgel qamtyp, Kenen, Úmbetáli, Ábdiǵanı shákirtterine jalǵap «Jambyldy kósh-kerýenimen tutas aramyzǵa alyp keldi» (Á.Kekilbaıuly)! Myr­z­ekeńniń bul baǵyttaǵy tol­ǵa­nystary bıografııalyq ǵumy­r­namalyq ádebıettiń, materıal jınap, jınalǵan materıaldy qoryta tal­­daýdyń, tyń derek taýyp, ony ja­ńasha sóıletýdiń, buryn-sońdy aı­tylǵan oı-pikirdi bezbendep sa­ralaýdyń ámbebap asyl úlgisi der edik. Odan beri jer betinen qan­sha­ma sý aqty? Onan beri bodan qazaq qoǵamy túbirinen ja­ńar­dy. Táýelsizdik aldy. Táýbe dese-di. Qazaq ǵylymy orynsyz aýyz­dyqtaýdan arylyp, ulttyq arnada derbes damýǵa baǵyt aldy. Búginde asa daryndy shákirtin ǵasyrlar tereńin zertteýge qınap qosqan ǵulama da joq myna jaryq jalǵanda. Esesine túrik jurtynyń barshasyna ortaq asyl arnalarǵa ustaz mindetteýimen eriksiz barǵan shákirt aq basty aǵa ǵalymǵa aınaldy, «Túrik qaǵanaty» dáýirin egjeı-tegjeıli zertteýdi bir sát te toqtatqan emes, qıyn-qıyn memlekettik, qoǵamdyq qyzmetter atqara júrip «Kóne túrik ádebı es­kertkishteriniń Atlasyn» jasa­dy. Qatarlas eńbek etken, qa­nat­tas júrgen irili-usaqty azamattar jaıynda «Kisilik kitabyn» jaz­dy. Kóńil aýanyna erip óleń jazdy, janynyń qylyn sher­tip án shyǵardy. Kúıinish, súı­inish sezimin balqytyp quıyp «Kún­derimniń kýási» atap úzbeı kún­delik júrgizedi. Dramatýrgııa, kın­o­dra­matýrgııaǵa den qoıyp, pesa, kınossenarıı jazdy. Shákirt tár­bıeledi. Myrzekeń memleket qyz­metine aralasty, halyq degen qoǵamdyq isten shet qalyp kór­gen emes. Mýzeı isine den qoıyp «Prezıdenttik Ortalyq» jasaqtady, Abylaı hannyń altyn zerli qamqa tonyn, Qaz daýysty Qazybektiń shapanyn el ishinen sabylyp izdep, qıylyp surap alyp, mýzeı jádigerligine aınaldyrdy. Jádigerlikke ekinshi ómir syılady. Baspasóz jańalyq kórip shýlap jazyp jatty. Biz de ún qostyq. Shet elden Mustafa Shoqaıdyń «Jas Túrkistan» jýrnalyn, ál-Farabıdiń parsy tilinde basylǵan traktattaryn ákelip otandyq ki­taphanalarǵa tapsyrdy. Osynyń bar­shasy ultym, jurtym degen ula­nymyzdyń kórinip qalaıyny joq, shyn bolmysy. Myrzekeńdeı bar ǵumyryn el-jurtymyzdyń eski jurtyn tarıhı turǵydan anyqtap, baıyrǵy ádebı eskertkishterin baı­ypty zerttep, ultymyzdy ulyq­taýǵa arnap kele jatqan asyl aza­matymyz ǵana aq júrip, adal atqara alatyn sharýalar! О́ıtkeni, ol ulttyq bolmysty uly júrekti azamatymyz!  Bir ulttyń tásh-púshi bir azamatqa azdyq etpesi haq. De­sek te, bizdiń Myrzekeń qazaq áde­bıet­ta­ný ǵylymymen shektelip qal­maı, túriktanýǵa meılinshe úles qo­syp, kúlli túrik halyqtary ult-ulystarynyń taǵdyryna jany ashyp qımyldaıtyn, sodan da tamyry bir – túrik halyqtarynyń ortaq maqtanyshyna aınalyp, aramyzda aman júr. О́zimdi Myrzekeńniń shákirti sanaımyn. Á.Tájibaevtyń «Asyl arnalardy» oqyǵanda...» atalatyn qoljazbasyna baılanysty haty, «Beısembaı Kenjebaev − ádebıet tarıhshysy» atalatyn dıplomdyq jumysyma qatysty Memlekettik Ortalyq arhıv Basqarmasyna fılologııa fakýltetiniń dekany raıynda jazyp bergen qyzmet hatyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtap kelemin. Ustazyna meılinshe aq-adal Myrzekeńe biz de adalmyz, meılinshe. Aqyl qosyp, baǵyttaýymen jádiger shahar – «Túrik halyqtarynyń rýhanı astanasy» (N.Á.Nazarbaev), «Túrik halyqtarynyń mádenı astanasy» (TÚRKSOI), Túrkistanda «Beısembaı Kenjebaıulynyń túriktaný mýzeıin» eksponatyn jınaqtap, ǵylymı ekspozısııalap ashtym. 2016 jyldyń 5-6 mamyr kúnderi arnaıy halyqaralyq konferensııa ótkizip, ustaz Beısekeń mýzeıiniń tusaýyn Myrzekeńdeı bolymdy shákirti kesti. Iá, ózi «Qazaq ádebıeti tarıhyn zertteýshilerdiń piri» ataǵan ustazy kórinbeıdi mynaý beıopa jalǵanda. Esesine, bizdi izine ertip, qaıtsek tar kezeńde uly jolǵa salyp, ulan-asyr tilegin aıtqan, aq joldy ańǵar, durys baǵd­ar siltegen ustazdyń kóp tom­dyq shyǵarmalar jınaǵyn aka­de­mııalyq basylymmen jaryqqa shy­ǵaramyz, qaıtsek ózi túlep ush­qan Shymkentten, ashy-tushy tir­shilik keship turǵan Almaty, ózi ar­mandaǵan táýelsizdik astanasy − As­tanadan kóshege qalaı atyn alyp beremiz? – dep «kúndiz kúlmeı, tún­de uıyqtamaı» oı ústinde! Ashylmaǵan jylǵalardy arshyp asyl arnalarǵa aınaldyrǵan, bar ǵu­myryn qazaqtyń kóne jurtyn anyq­tap, qazaqtaı ultyn ulyq­tap asyl azamatymyzǵa aınalǵan Myrzataı Joldasbekovke shy­ǵar­ma­shylyq tabys tileımiz!

Qulbek ERGО́BEK