Kepildik berý tolyq qorǵalady

«Báıterek» holdınginiń enshiles kompanııasy «Turǵyn úı qurylysyna kepildik berý qory» AQ Turǵyn úı qurylysyna kepildik berý qory júzege asyratyn kepildik berý mehanızmi qurylystyń aıaqtalýy jaǵynan úleskerdiń qorǵalýyna baǵyttalǵan deıdi basqarma tóraǵasy Dáýren OŃAEV. – Dáýren Armanuly, Turǵyn úı qurylysyna kepildik berý qo­ry­nyń iske qosylǵany týraly ja­rııa­lan­ǵannan beri eki aı ótti. Atal­ǵan bastamany qatań jáne tipti ońaıshylyqpen oryndalmaıtyn dep aıtyp jatyr. Úles­kerlermen bolǵan qanshama daýdan keıin qurylys naryǵyna oń ıdeıa­lar­men, ıgi nıetpen kirý qıyn ba?   – Jaqsy suraq. Shyn máninde biz qurylys naryǵyna jańa oıynshy retin­de, turǵyn úı qurylysyna kepildik berýmen, atap aıtqanda úleskerlerdiń táýekelderine kepildik berýmen aınalysatyn jańa tarap retinde qatysýdamyz. Bul rette biz qazirgi kezde úlestik qury­lys bóliginde barlyǵymen, onyń ishinde halyqpen teris qabyldanatyn naryqqa kirip jatyrmyz. Sondyqtan, mundaı naryqqa kirý, jumysty basynan bastaý ońaı emes. Sonymen qatar, aldanǵan úles­ker­ler­diń, óz mindettemelerin oryn­­damaǵan qu­rylys salýshylardyń oqıǵalarymen baılanysty jaǵymsyz jaǵdaılardyń saldary osy salada arnaıy kepildik berý qoryn qurýǵa bastama saldy. Mundaı jaǵdaılarǵa jol bermeý maqsatynda kepildik berý qory quryldy jáne biz aldymyzda turǵan maqsattardy oryndaý úshin qurylys salýshylarmen ózara árekettesýdi bastaımyz. Siz qurylys salýshylarǵa qoıylǵan qatań talaptar týraly aıtyp otyrsyz, biraq bul kóńilge qonymdy nárse. Obekt boıynsha bizdiń kepildigimizdi alý úshin barlyq obektiler belgili bir ólshemderge sáıkes kelýi tıis jáne biz oǵan kózimizdi jetkizýimiz kerek. Sony­men qatar, biz negizinde qurylystyń aıaqtalýyna kepildik beremiz, sondyqtan da biz qurylys salýshy tulǵasyndaǵy serik­tesimizdiń, al biz seriktestik qaty­nas­­tarǵa negizdelemiz – shyn máninde senimdi ekenine anyq senimdi bolýymyz kerek. – Sizder úleskerlerdiń aqshasyn tar­tý esebinen salynatyn turǵyn úı­diń 50 paıyzynan astamyn saq­tan­dy­­rýǵa nıetterińizdiń bary týraly atap óttińizder. Bul rette qordyń oń she­shimin alatyn qurylys kompanııa­la­ry minsiz bedelge ıe bolýy qajet. Qu­rylys salýshylar úshin bul shema qan­­shalyqty aýyr jáne ol oryndala­tyndaı ma? – Qurylys salýshylar úshin bul talaptardy oryndaý ábden múmkin. Máse­le, árıne, naryqta keminde úsh jyl ju­mys tájirıbesi bar jáne paıdalanýǵa beril­gen turǵyn úıdiń tıisti kólemine ıe, jet­kilikti túrde nyq turǵan qurylys salýshylar týraly júrip jatqany belgili.  Iаǵnı, eger qurylys salýshy, mysaly Astana jáne Almaty qalalaryndaǵy obektiler boıynsha kepildik alǵysy kelse, ol turǵyn úıdiń keminde 18 myń sharshy metrin paıdalanýǵa berý tájirıbesine ıe bolýy qajet. Al óńirlerde salatyn bolsa –  turǵyn úıdiń keminde 18 myń shar­shy metri paıdalanýǵa berilgen bolýy tıis. Sonymen qatar, qurylys salýshy aýdıttelgen qarjylyq eseptilikpen rastalǵan sońǵy eki jyl ishinde shyǵyn­syz qyzmetke ıe bolýy shart. Kepildik alý úshin oǵan osyndaı talaptar qoıy­lady. Bul talaptarǵa sáıkes kelmegen jaǵdaıda, bizge júginýden nátıje bol­maıdy. Bul bizge jetkilikti túrde kásibı jetilgen qurylys salýshylardyń ǵana kelýine qyzyǵýshylyǵymyzdy bil­di­redi. О́tken eki aıdaǵy jumys ishinde biz mundaı qurylys salýshylar tarapynan bul mehanızmge qyzyǵýshylyq tanytýdy baıqap otyrmyz. – Iаǵnı sizder tek iri qurylys salý­shy­lar úshin ǵana jaǵdaı jasaısyz­dar ma? – Joq, tek iri ǵana emes, Qazaqstanda osy ólshemderge sáıkes keletin basqa da qurylys salýshylar bar, olar nebári birneshe obektini paıdalanýǵa bergenimen, olardy qandaı da bir aýyr­t­palyqtarsyz salyp, óz mindetterin oryn­dap otyr. Sondyqtan da men muny qu­rylys salýshylar úshin óte qatań talap­tar dep aıtpas edim. Qalypty ju­mys jaǵdaıy. Búgingi kúni qurylys salýshylar úshin qoldanystaǵy talaptar túpkilikti emes ekenin atap ótkim keledi. Bizder, zańnyń ázirlenýine jaýapty organ retinde  Ult­tyq ekonomıka mınıstrligimen bir­lese otyryp, olardy árdaıym jetil­dirip jáne jańalap otyramyz. Qarapaıym tilmen aıtqanda, bul talaptar naryqpen birdeı dem alyp otyrýy qajet. Naryq ózgergen jaǵdaıda – naryqtyń qurylymy ózgeredi. Eger tez ýaqytta, sapaly qurylysty salatyn jáne shyn mánin­de senim artýǵa bolatyn kúshti qurylys salýshylar paıda bolsa, olarǵa qoıylatyn talaptar da ózgeredi, ýaqyt talabyna sáıkes kelýi tıis. – Turǵyn úı qurylysyna kepildik berý qoryna qansha ótinim kelip tústi? Ekinshiden, «№1 kepildikti» kim alady? – Resmı túrde bizdiń mehanızm arqyly bir ótinim ótti jáne ol boıynsha oń sheshim qabyldanady dep aıta alamyn. О́kinishke oraı biz qurylys salýshyny áli aıta almaımyz, degenmen, shamamen kelesi aptada birinshi kepildiktiń berilýi týraly jarııalaýǵa daıyn bolamyz jáne bul týraly barlyǵyn mindetti túrde aqparattandyramyz. Qazirgi ýaqytta biz 3-4 qyzyǵýshylyq tanytqan qurylys salýshylarmen kelis­sóz­d­er júrgizý barysyndamyz, olar qa­­zir jobalaý-smetalyq qujattama boı­­­­yn­­­­sha memlekettik saraptamanyń qo­­­­­rytyndysyn alý jóninde tıisti rá­sim­­­derden ótip jatyr, jer paıdalaný qu­­qyǵyn rásimdeýge ákimdik tul­ǵa­syn­daǵy jergilikti atqarýshy organdar­men ózara árekettesýde. Munyń bárin oryndaý múmkin jáne qurylys salýshylar shamadan tys tapsyrma nemese óte qatań, oryndalmaıtyn talaptar baıqap turǵan joq. Biz olarmen árdaıym kelissózder júrgizip, aldyn ala jumys tártibinde olardyń qujattaryn qarap, tolyq paket úshin ne jetispeıtindigin aıtyp kómektesip otyramyz. Endi bir-eki aıdyń ishinde olar tipti birneshe joba boıynsha barlyq qajetti qujattamany jınaqtaıdy degen oıdamyn. – Dáýren Armanuly, qandaı jaǵ­daı­lar kepildik berý jaǵaılary bolyp esepteledi? – Kepildik berý jaǵdaılary qurylys salýshy tarapynan mindettemelerin oryndamaýdy qamtıdy. Birinshiden, bul – úıdi paıdalanýǵa berý merzimin buzý. Bul jerde turǵyn úıdi paıdalanýǵa berý merzimin zańǵa sáıkes jalpy uzaqtyǵy 9 aıǵa úsh márte uzartý múmkindigin atap ótý qajet. Iаǵnı qurylys salýshy turǵyn úıdi paıdalanýǵa berý merzimin jobalaý qujattamasynda kórsetilgen merzimnen 9 aıdan asyra keshiktirgen jaǵdaıda. Ekinshisi – úleskerlerdiń aqshasyn maqsatyna qaraı paıdalanbaý. Bul úles­kerlerden páter qurylysy úshin alynǵan aqshanyń qurylys maqsattaryna jum­salmaý jaǵdaıy. Biz qurylys salý­shy­nyń shot boıynsha barlyq áreketterin qadaǵalap otyramyz, ıaǵnı biz aqshanyń qaıda jáne qandaı maqsattarǵa jumsalyp jatqanyn kórip otyramyz. Jáne úshinshisi – kúshine engen sot sheshimimen rastalatyn, turǵyn úı­diń qurylysymen baılanysy joq qyz­met boıynsha qurylys salýshynyń bankrot­tyǵy. Bul jerde Kepildik berý qorymen ke­pildik berý jaǵdaıynyń bastalý faktisin taný – biz úshin shetki shara. Biz óz tara­pymyzdan kepildik berý jaǵdaıyna ákep soǵýy múmkin qurylys salýshymen týyndaıtyn barlyq táýekelderdi únemi qarastyryp otyramyz jáne olardy paıda bolý sátinen bastap azaıtamyz. Al mundaı táýekelder ár túrli ýchaskede paıda bolýy ábden múmkin. Mysaly, bul ár túrli sot daýlary... – Sizdermen be? – Joq, úshinshi tulǵalarmen. Táýe­kel­der bas merdiger deńgeıindegi qandaı da bir tehnıkalyq máseleler, teris bas­qarýshylyq sheshimder, ýákiletti kom­­panııanyń óziniń nemese qurylys salý­shynyń deńgeıinde týyndaýy múmkin. Jáne sol sııaqty. Jáne de men atap ótkendeı, biz osy sátte ony teksere bastaımyz. Eń aldymen, obektiniń óziniń jaǵdaıyna, onyń qurylys barysyna qaraımyz jáne monıtorıngteý barysynda qurylys barysy josparǵa sáıkes kelmeýi, ıaǵnı salynýǵa tıistiden az salynǵany anyqtalsa, ýá­ki­letti kompanııaǵa anyqtalǵan bu­zý­shy­lyq­tardy joıý týraly talap qoıy­lady. Osy maqsattar úshin biz apta saıyn qurylys barysyn qadaǵalap otyratyn jáne barlyq qarajattyń, eń aldymen úleskerler qarajatynyń maqsatyna qaraı jumsalýyn baqylaıtyn táýelsiz ın­jı­nırıngtik kompanııany tartamyz. Eger olar belgilengen merzimde jaǵ­daı­­dy túzemese jáne osy jaǵdaıdy túzeý boıynsha naqty jospar usynbasa, biz kepildik berý jaǵdaıynyń faktisin belgi­leı­miz jáne bul týraly óz qarajatyn salǵan barlyq úleskerlerdi resmı saıt pen BAQ arqyly habardar etemiz. Bul sátte Kepildik berý qory osy ýákiletti kompanııany senimgerlikpen basqarýdy bastaıdy, ıaǵnı máni bo­ıynsha basqarýshy qurylys kompanııa­sy bola bastaıdy. Bul obekt boıynsha biz endigi jerde qurylysty aıaqtaý úshin – ýákiletti kompanııanyń, qurylys salýshynyń jeke qarjatynan nemese úleskerler aqshasynan, sondaı-aq res­pýb­lıkalyq bıýdjetten bólingen qarajat esebi­nen qalyptasqan qordyń qarjylyq kapıtalynyń esebinen qanshalyqty qarajat salý qajettigin qaraımyz, taldaý júrgizemiz. – Qandaı soma týraly aıtylyp jatyr? – Osy jylǵa 10 mıllıard teńge soma týraly aıtylyp jatyr. Kelesi jyl­ǵa qosymsha qarajat bólinýi múmkin. Já­ne kepildik berý jaǵdaıy oryn alǵan kez­de biz qurylysty aıaqtaýǵa jáne keıin­nen úleskerlerge páterlerin berýge baǵyttalǵan belgili bir sharalardy qa­byldaı bastaımyz. Biz qurylysty aıaqtaýmen baılanysty shyǵyndardy kóteretin bolǵandyqtan, tıisinshe biz osy aqshany qaıtaryp alý­dy kózdeımiz, sondyqtan qurylys salýshy óz jaýapkershiligin túsinýi qa­jet. Qurylysty aıaqtaý boıynsha óz min­det­temelerin oryndamaı, bul jaýap­ty­lyqty bizge júktese de, ol keıinnen bá­ribir bizben qarym-qatynasta bola­dy. Biz qurylysty aıaqtap beremiz, bi­raq sodan keıin ýákiletti kompanııa deń­­geıinde qarajat qaıtarylmaıtyn bol­sa, biz ony qaıtarýdy qurylys salý­shydan talap etemiz jáne ol bizdiń shy­ǵyndarymyzdy óteýge mindettenedi. Bul zańmen qarastyrylǵan. – Al eger óteýge shamasy kelmese? – Eger onyń óteýge shamasy kelmese, biz qurylys salýshyǵa bankrottyq rásimin bastaımyz. Munyń bári zańda jazylǵan jáne bul týraly qurylys salýshylar jaqsy biledi. Biz únemi olardyń nazaryn osyǵan aýdaryp otyramyz. – Halyq sapasyz qurylys qaýpinen jańa zamanaýı úıge kóshýge qorqady. Kepildik berý úı sapasyna qandaı da bir áserin tıgize me? – Bizdiń qor júzege asyratyn kepildik berý mehanızmi qurylystyń aıaqtalýy jaǵynan úleskerdiń qorǵalýyna baǵyt­talǵan. Bul negizgisi. Ekinshisi – kepildik alǵan qurylys salýshy osy obekt boıynsha kepildiktiń bary jáne aqshalary tek qurylys maq­satynda jumsalatyny týraly bile­tin úleskerlerdiń aqshasyn tarta alady. Árıne, biz de qurylystyń barlyq kezeń­de­rin – merzimder boıynsha qurylys bary­syn, barlyq tehnıkalyq jáne norma­tıvti talaptarǵa sáıkestigin jáne aqsha­nyń maqsatyna qaraı jumsalýyn baqylaımyz. Munyń bári zańǵa sáıkes ashyq bir bank shoty arqyly júzege asýy tıis. Bul jerde qordyń kepildigin alǵan qurylys salýshy keıinnen memlekettik saraptamanyń oń qorytyndysyn al­ǵan jobalaý-smetalyq qujattamada kór­se­tilgen sapaǵa sáıkes kelýin qam­ta­ma­syz etýi tıis. Shyn máninde biz bul má­selege tikeleı qatyspaımyz, sebe­bi jo­balaý-smetalyq qujattamanyń barlyq teh­nıkalyq jáne qurylys norma­la­ry men qaǵıdalaryna sáıkes kelýin tek­se­retin memlekettik saraptama uıymy – Mem­lekettik saraptama bar. Bul bólikte biz qujattar pa­ke­tin­de memlekettik sa­- ­r­aptamanyń oń­ qo­ry­tyndysyn ala oty­ryp, táýelsiz ın­­jı­­­nırıngtik kom­pa­nııa­nyń kómegimen qu­rylys barysyn usy­nyl­ǵandarǵa sáıkes kelýin tek­seremiz. Iаǵnı úles­ker­diń qolaıly jaǵ­daıyn, onyń páterdi su­rat­qan túrde jáne jobany bekitý sá­tin­de rastalǵan sapada alýyn tileıtin qo­symsha tekserýshi tarap paıda bolady. – Kepildendirý sharshy metrdiń baǵa­syna qalaı áser etedi? – Sharshy metrdiń baǵasyna áser etýge kelsek, muny keshendi túrde qaraý kerek. Kóbisi bylaı deıdi: sizderge qurylys salýshy tóleıtin kepildik jarnasy... – Al kepildik jarnasynyń somasy qansha? – Jobalaý qunynan 2-6 paıyz. Sony­men, bizge sizderdiń kepildik jar­na­la­ryńyz páter qunyna túsedi deıdi. Jal­py alǵanda, durys, sebebi bul qurylys salýshynyń shyǵystary jáne ol tıisinshe ózindik qunǵa jatady. Alaıda úleskerler úshin basqa neǵurlym úlken jáne mańyzdy másele: eger biz bolmasaq, osy kepildik berý mehanızmi bolmasa qurylys salýshy ne ister edi? Ol obekt qurylysyn qalaı qarjylandyrar edi? Ol ekinshi deńgeıdegi bankterdiń nesıe joldary arqyly qarjylandyrylýy múmkin. Nesıe quraldary 2-6 paıyz emes, 19-20 paıyz ekeni belgili. Satyp alýshylarǵa 19-20 paıyz artý bir másele jáne 6 paıyzdan asyrmaı artý – bir bólek másele. Aıyr­ma­shylyq bar ma? Son­dyqtan bul jerde ne­ǵurlym arzan balama usynylady.  Eger barlyǵyna keshendi qaraıtyn bolsaq, onda páterdiń satylym baǵasy tómendeýi de ábden múmkin. – Nege? – О́ıtkeni, olarda neǵurlym arzan qarjylandyrý kózi bolyp tabylatyn tirek paıda bolady. Budan bólek, bul úleskerler aqshasyn tartýdyń jáne dereý qurylysqa kirisýdiń múmkindigi. Sonymen qatar, qor qurylysty baqylaıdy jáne qurylys salýshy qandaı da bir sebeptermen ony aıaqtaı almasa, ony biz aıaqtaımyz. Áńgimelesken,  Torǵyn Nurseıitova