Adamnyń jan jáne tán saýlyǵy týraly ejelden qalyptasqan paıymdaýlar halqymyzdyń salaýatty ǵumyr, qan tazalyǵy, urpaq tárbıeleý sııaqty keleli máselelerge atústi qaramaǵanyn kórsetedi. «Táni saýdyń – jany saý» deıdi babalarymyz. Ulttyq bolmysymyzdyń osy qyry Shákárim Qudaıberdiulynyń kózqarastary men pálsapalyq oı-túıinderinde jıi kezdesedi. Qazir ózimizge arqaý etip júrgen salaýattylyq máselelerin tereń oı, kelisti tilmen sýretteıtin aqyn adamnyń jany men dene tárbıesin egiz uǵym retinde qaraıdy. Bulardyń birinen-birin ajyratýǵa bolmaıdy, birin-biri tolyqtyryp turǵanda ǵana tolyqqandy adam kórinedi degen oıdy zerdeńe quıyp beredi. «Úsh anyq» traktatynda Shákárim bylaı deıdi: «Jan, rýh ... sózi mynaý – deneniń arasy sezimniń orta turaǵy, sentri mıda, ol toqtasa bári de toqtaıdy. Sol mıdaǵy orta turaqpen muqym deneler arasyndaǵy sezetin, qımyldaıtyn, tamyr-sińirlerge tutastyratyn bir jalǵastyq (provoloka) bar. Sondyqtan jan degen bólek nárse joq. Eger jan bar bolsa, mı jan bolar edi. Onyń jan emes ekendigin kórip-bilip turamyz. ... Dene óledi, ózgeredi. Jan olaı emes, ekeýi birigip turǵan kezde bir-birine qatty áser beredi. Ashý, jek kórý, súıý sııaqtylarda áseri betke shyǵady. Jan qatty áserlense, deneni qıynshylyqqa túsiredi». Qazir mektepterde oqytylyp júrgen salaýttylyq (Valeologııa páni) sabaqtarynda stress, psıhologııalyq kúızelý, onyń adamǵa tıgizetin áseri týraly máseleler Shákárimniń osy oıymen sabaqtasa úndesip jatyr. «Keıde qapııadaǵy qatty qýanysh, qorqynysh, qaıǵy adamdy óltirip te jiberedi. Jan men dene birine-biri jat, bólek jarǵan bolsa da, birigip turǵanda osylaı bir-birine áser beredi» deıdi ǵulama. Adam óziniń ishki jan tolqynysyn tejep, meńgere almasa, tárbıeleı bilmese, ózine-ózi zııandylyq jasaıdy. Al ol jınala kele, túbinde aǵzanyń tozýy shegine jetip, úzilip tynýy ábden múmkin. Búgingi densaýlyq iliminiń de aıtary osy. Tolyqqandy salaýatty ómir súrýdiń álippesi mı men minez-qulyqtan bastaý alatynyn Shákárim paıymdaýlarynan aıqyn ańǵarasyz. Qozǵalys-qımylsyz, áreketsiz adam – óz saýlyǵynyń jaýy, ózin-ózi syrqattyń quryǵyna baılap beredi. «Biz semirttik deneni azyqpenen, Baılap berip jandy oǵan qazyqpenen. Uıqy, tamaq kúılegen sorly dene, Qutylar ma osyndaı jazyqpenen. Jalqaý tiri bolǵanmen ólgenge esep, Bilimniń keseli joq munan kesek. Bilimsiz, áreketsiz, erinshekti, Kúnahar da bolmaspyz óli desek», deıdi ol «Jan menen dene hám kóńil» atty óleńinde. Aqyn as iship, aıaq bosatar, jatypisher jalqaýlyqtyń rýh, jan jáne dene áreketin tejeıtin paryqsyz kórinisin óte dál beınelegen. Adam densaýlyǵynyń kepili – sergek uıqy, qımyl menen qanaǵat. Shákárim túısigi «áreketsiz, erinshektikti» ólgen janmen birdeı kóredi. Sol túıindi oı «Haıýan men aqymaqtar» óleńinde bylaısha jalǵasady: «Bul sózge bireý máńgúrt, bireý nandy, Aqylmen bilgen adam ábden qandy. Jel men sý, tas, topyraq, kók pen aǵash ... Ǵalamda ne bolsa da bári jandy». Oı men sanaǵa sáýle túsiretin salaýattylyq taǵylymy Shákárimniń kóptegen óleńderinde altyn arqaý bolyp órilgen. Adam balasy ómirge kelgen soń tirshiliktiń nury men shýaǵyna shomylyp, shat-shadyman, sulý sezimdi boıyna quıyp, jadyrap ǵumyr keshýge umtylady. Biraq jaqsylyq pen jamandyq qatar kelip, jan men dene sol ekeýine kezek baǵynady. Aqyn pálsapasyndaǵy salystyra, shendestirile sýretteletin osyndaı kórinister eriksiz muńǵa batyrady, tirliktiń máni men maǵynasyn, jaryq dúnıeniń qymbattylyǵyn tanytady. «О́mirdiń basy – bala, ortasy – adam, Qartaıyp shal bolǵan soń ketti shamań», - deıdi aqyn. Nemese: «Adamzat ózin-ózi synaý kerek, Tazalap, ádildikti unaý kerek ...» dep tolǵanady. Maǵynasy – mándi ǵumyr. Al ol adamnyń jan dúnıesi men dene saýlyǵyna negizdelgen. Aqynnyń ómirdiń nurly beınesin, kóktemdegi ǵajaıyp mezgildi sýretteıtin óleńi bar. Adamǵa kúsh-qýat beretin tabıǵat ereksheligin móldiretip kóz aldyńa ákeledi. Betime jyly tıedi Kúngeıdegi kúnshýaq. Jan jylyny súıedi, Janǵa rahat osy sát. О́li jerdiń súıegin, Tiriltti jaınap japyraq... Kúngeıdegi shýaq, tirilgen japyraq – naǵyz tirshiliktiń kórinisi. Qanyńdy qyzdyratyn jas ómir, qaınaǵan tirshilik kúıi adam janyn dúr silkindiredi. Kúnge alaqan jaıǵan baladaı jaınaǵan álem – salaýatty ǵumyrdyń tabaldyryǵy. Ary qaraı jasqanbaı qadam basyp, jaryq dúnıede ǵumyryń jetkenshe ımandy joldan aınyma. Iman – ol tazalyq. Jan men dene, rýh tazalyǵy, mine osylar jumyr basty pendeni dúnıeniń bir bólshegi retinde tolyqqandy ómir súrýge baǵyttaıdy. Shákárimniń salaýattylyq týraly kózqarastary osyndaı maǵynasy tereń máselege úńilýdi meńzeıdi. Adamdar arasyndaǵy qarapaıym pendelik qatynastardyń, keń peıil, ystyq yqylas, adal kóńildiń ómirdi jaınatyp jibererlik qudireti baryna qanyǵa túsesiz. Sondaı bir sátke kóz salyp qarańyzshy: Amandasa kelisip, Bir baǵlandy soıǵyzar. Kel dep aıaq berisip, Qymyzǵa ábden toıǵyzar. Teri jadyrap jaıyldy, Dene balqyp, boı qyzar. Qaıǵy menen ýaıymdy Oılaýdy da qoıǵyzar. Aq nıet, adal as pende janyn marqaıtyp, adamdy toq etedi, minez-qulyqtyń kilt etpe kirleýik astaryn shaıy oramal kepkendeı tazartyp, jadyratyp jiberedi. Bul, túptep kelgende, dene men jan saýlyǵyna áser etetin faktorlar. Salaýattylyq sabaqtarynda ǵylymı jáne teorııalyq turǵyda negizdeletin máseleler óleńniń názik te jumbaq ıirimderimen qaltqysyz órnektelgen. Búginde adam balasyn aıyqpas dertke uryndyryp, ómirine qater tóndiretin araq pen esirtke taýqymetin zamanynda aqyn tap basyp kóre bilgen. Sol jaman ádetterge jelikken qumarlyqta toqtaý joq ekendigin ashyna aıtyp, ózgelerge oı salady. ... Toqty soıyp dándegen toqtaı almas, Jylqy urlaǵan batyr bop o da elirmeı, Bir rıýmkeden bastalar maskúnemdik, Nasha ústine nashaǵa órleı-órleı. Oılasań sonyń bári bir qumarlyq, Qýa bermeı qaıtedi, tepshı-terleı... Urlyq-qarlyqty, araq-sharap pen nasha býyny elirýdiń bári adamnyń ózin-ózi ustaı almaýyna, arsyz qumarlyqqa soqtyryp, sendeltip qoıatynyn, aqyry ondaı adamdar ózine de, ózgelerge de qaıǵy-ýaıym ákeletinin osy joldardan-aq sezinesiń. Janyna ımandylyqty násip etken oıshyl, ǵulama fılosoftyń osyndaı keleńsizdikterdi kórip qınalýy, jalpy qazaq qoǵamynyń basynda bar ózge de taýqymetter Shákárim babamyzdyń «Musylmandyq sharty» sııaqty dinı eńbekti jazýyna sebeker bolǵandaı. Onyń: «Oqyǵandaryńyz kitaptan, oqymaǵandaryńyz moldalardan estip- bilgen shyǵarsyzdar. Olaı bolsa, bizdiń qazaq halqynyń óz tilimen jazylǵan kitap joq bolǵan soń, arab, parsy kitabyn bilmek túgil, noǵaı tilinde jazylǵan kitaptardy da anyqtap uǵa alǵan joq shyǵar dep oılaımyn. Sol sebepten ıman-ǵıbadat týrasyn shamam kelgenshe qazaq tilinde jazaıyn dep oıladym. Bul kitap árbir qazaq oqýǵa ońaı bolyp, ári olarǵa paıda, ári ózime saýap bolar ma eken dep... úmit ettim» deýi sondyqtan. Aqynnyń aq-adal tirlikti, adamı aq joldy, ıman ǵıbadatyn barshaǵa nasıhat etýden týǵan izgi nıetin osy joldardan aıqyn tanısyz. «Onyń... dúnıetanymy ıslamııattyń sheńberine syımaıdy» dep belgili abaıtanýshy Mekemtas Myrzahmetov aıtqandaı, Shákárim Qudaıberdiuly jalpy adamı qundylyqtardy shyǵarmalaryna ózek etse, sonyń ishinde salaýattylyq máselesine jıi oralyp otyrǵan. Jáne ol oılarynyń bári de búgingi kúnniń problemalaryna dóp túsip otyrady. Endeshe, mektepterdegi salaýattylyq sabaqtaryna Shákárimniń osyndaı taǵylymyn arqaý etýdiń tárbıelik te tanymdyq máni úlken bolmaq. Saǵıla Júnisova, Astana qalasyndaǵy №61 orta mekteptiń muǵalimi.