Teatrdyń týyn tikken tarlanboz

«...Memleket teatry bizde Keńes ókimetiniń arqasynda dúnıege jańadan ǵana kelip, qazaq eliniń ortasynda ashylǵanyna búgin bir jyl tolyp otyr. Qazaq teatry – jaryq dúnıege jańa kelgen býyny qatyp, buǵanaǵy óspegen jas bala. Qazaq teatrynyń qolǵa alǵan jumysy úlken, júgi aýyr, joly alys. Alys jolǵa talyqpaı-jalyqpaı jetý úshin qajymaıtyn tekejaýmyt at kerek. Jel ótip, kúnge kúımeıtin ton kerek. Eńbekti egizim dep tanyǵan, aqylyn jigerimen janyǵan azamat kerek! Qazaq teatry – uıadan qanat qaǵyp, qalyqtap ushqan balapan. Qanaty talmaı qonatuǵyn kúı kerek.» Bul – qazaq topyraǵynda teatr dánin sepken, tuńǵysh qazaq teatrynyń irgetasyn qalaýshylardyń biregeıi, ultymyzdan shyqqan alǵash kásibı teatr rejısseri Jumat Shanınniń, qazaq teatrynyń 1 jylǵa tolǵan kúnin­de aıtqan sózderi. Teatr ónerin qazaq saharasynda qalyptastyrý ońaıǵa soqqan joq. Júregi «jarqyn bolashaq» dep soqqan qazaq zııalylarynyń Qazan tóńkerisi men Marks ilimderine tabyna sengen qoǵamda, jelkildeı jetilgen aıdyndarymyzdyń «jelkesi úzilgeni» búgingi kúnge deıin orny tolmas qasiret. Bilim, ǵylym, óner jáne sport salasyna jan aıanbastan bilek sybana kirisken aldyńǵy býyn zııalylardy jetelegen – qazaq balasynyń órkenıetti bolashaǵyna degen úmit pen senim bolatyn. Qazaq úshin beımálim ónerdi órge súıregen Jumat Shanın kim edi?! Jumat Turǵynbaıuly – qazirgi Pavlodar oblysyndaǵy Baıanaýyl aýdanyndaǵy Jeltaý mańynda 1892 jyly dúnıege keledi. «Erdiń jigit bolýy – naǵashydan» demekshi, naǵashysy Altybaı án salyp, dombyra tartqan. Bala kúninen án shyrqalyp, kúı oınalǵan jerden qalmastan, talmaı tamashalaıtyn Jumattyń eń súıikti orny – Qoıandy jármeńkesi bolady. Qoıandy jármeńkesi – qazaq saharasynyń «dala teatry» ekeni, tarıhtan belgili. 1913 jyly Omby qalasyna kelip, zavodta qara jumysshy bolyp istep júrip, ózgeriske talpynysy basym Jumattyń qazaqtyń aldyńǵy qatarly progressshil azamattary S.Seıfýllın, N.Nurmaqovpen tanysýy – jańa ómirge degen qulshynysyn oıatady. Tylsym álemge tartylys jas jigittiń mazasyn alady. Ombyda júrip, tuńǵysh qalalyq teatr sahnasynan spektakl kórgende, izdegen álemin tapqandaı, alǵash teatr ónerine degen sezim ushqyny bolashaq teatr qaıratkeriniń keýdesinde oıanady. Teatrǵa degen tartylys kúshi Jumatty 20-shy jyldary Semeı qalasynda «Es-aımaq» trýppasyna jetelep keledi. Alǵash rejısserlik joly osy «Es-aımaq» trýppasynan bastaý alǵan Jumat Shanın, búginde «qazaq dramatýrgııasynyń qarlyǵashtary» qataryna engen «Arqalyq batyr» tarıhı dramasyn 1922 jyly halyq jyry negizinde jazyp, shyǵarmashylyqqa qalam tartty. «1926-27 jylǵy teatr maýsymy ashyldy. Tap osy kezde Jumat Shanın teatrǵa ári dırektor, ári kórkemdik jaǵyn basqarýshy bolyp keldi. Áıeli Janbıke jeńgeı, balasy Raýpbek jáne kishkentaı nemeresi Qasymhan edi. О́zi rejısser, dramatýrg, dombyra tartady. Skrıpkada oınaıdy, nota tanıdy, bilimdi jáne mergen, seri minezdi sal jigit. Bir adamǵa óner bitse, osyndaı-aq biter. Jumattyń jibekteı minezi, adam tanyǵyshtyǵy, baýyryna tartyp baýlýy, kórkemónerdi súıýi, ónerpazdy qurmetteýi, barlyǵy óz basynan tabylady. Jumekeńde K.S.Stanıslavskııdiń reformatorlyǵy barlyǵy seziledi. Jas kórkemónerimizge osyndaı adamnyń kelýi úlken abyroı boldy. Jumekeń kelisimen birneshe pesa qoıyp jiberdi. Solardyń ishinde óziniń «Arqalyq batyr» atty on perdeli, eki serııaly pesasy bar. Bul pesa eki kún oınalady. Adamdary óte kóp. Artıster jetpeıdi. Eń az oınaǵany eki rol, bolmasa 4-5 rolden oınaıtyn. Mysaly men Jubaı, Iýn-sýn degen eki basty rolde, Sársek degen bir shal bolyp jáne Jaqsylyq degen Arqalyqtyń dosyn oınadym...» dep jazdy – qazaqtyń teatr týyn tigýshilerdiń biri, áıgili sahnager Qurmanbek Jandarbekov. Teatrdyń «ulttyq dástúrden alshaq­tamaýynyń mańyzdylyǵyna» J.Sha­nın der kezinde mán berip, qyr­aǵy­lyq tanyta bildi. Sol jolda kúresti. «Kezeńdik» ádebıetke urynbaı, dástúrlik shynaıy dúnıelerge talpynyp, ult namysyna qaıralǵan týyndylardy sahnalaýǵa umtyldy. «...Janyma batatyny – qaıda barsaq ta, jergilikti teatrlardyń basshysy da, qosshysy da ýádeleskendeı, bir aýyzdan shama kelmeıtin jalaqy suraıdy. Joldan sharshap barǵanymyzdy jınap qoıyp, sahnany túzetip keshki oıynnyń jasaýyna kirisip ketemiz. Endi oınaıtyn kezde «jaryq janbaıdy», ne «mashına buzylyp qaldy» degen habar jetedi. Nemese, «bálen aqsha berseń, jaryq bolady» degen habar jetedi. «Qansha alsań da jaryq bershi?!» dep jalynsań, lyp etkizip jaǵa qoıady. Jolshybaı shoıyn joldan kórgen beınet júrekke tıgendigi sonsha, gýbatkomnan jol-arba suraıtyn boldyq. Bul qalaı bolǵany?! Azattyqqa qol jetkizgen tap ókilderiniń ózi, jańadan aıaqqa turǵaly jatqan teatrǵa bundaı kózqarasta bolsa, erteńgi kúnimiz ne bolmaq?» degen jan men rýh kúızelisin urpaq umytpaq emes. Qasyndaǵy senimdi óner jolyndaǵy serikteri Q.Jandarbekov, Q.Badyrov, S.Qojamqulov, I.Baızaqov, Á.Qashaýbaev syndy ult aıdyndary J.Shanınniń «ushsa – qanaty, qonsa – quıryǵy» bolyp, qınalǵanda demeý bola bildi. Qazaq dalasynda teatr dáni egilý úshin Jumattaı «sanqyrly ónerli jannyń» bolǵanyn ýaqyt qalaǵan bolar?! Búginde 56 kásibı memlekettik teatry bar elimizdiń sahnasynda bıik deńgeıdegi dúnıeler kórermenine usynylyp jatqanda, aǵa býynnyń «soqtyqpaly-soqpaqsyz» joldardan qajymaı ótkenine dán razy bolyp, eske alamyz. Bıyl birtýar óner qaıratkeri, halyq ártisi, rejısser, dramatýrg, Aqmeshit qalasynda ashylǵan kásibı teatrdyń tuńǵysh irgetasyn qalaýshylardyń biri –Jumat Shanınniń 125 jasqa tolǵan toıyn Túrksoı uıymy Túrki dúnıesi deńgeıinde atap ótkeli otyr. Zulmat saıasattyń qurbany bolǵan J.Shanınniń esimi qazaq ulttyq teatr áleminde máńgilikke mártebelendi. Esimi el esinen esh­qashan umytyl­maıtyny bola­shaqqa amanat bolyp, jalǵasyn taba bermek. Saıa QASYMBEK, J.Shanın atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan oblystyq akademııalyq qazaq drama teatry ádebıet bóliminiń meńgerýshisi